Sąd Najwyższy uchylił wyrok, który kasował rozwód bez orzekania o winie

Wyrokiem z dnia 9 stycznia 2026 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu, na skutek

apelacji pozwanego Ł.D., uchylił wyrok Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 23

lipca 2024 r. w sprawie o rozwód z powództwa M.D. i przekazał sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Apelacyjny podniósł, że Sąd Okręgowy orzekł rozwód bez orzekania

o winie, podczas gdy w sprawie nie zostały spełnione warunki określone w art. 57 §

2 k.r.o. Na tej podstawie uznał, że Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy

i stwierdził, iż konieczne jest całościowe przeprowadzenie postępowania

dowodowego co do winy w rozkładzie pożycia. Ponadto, zdaniem Sądu

Apelacyjnego zaskarżony wyrok nie poddawał się kontroli, ponieważ Sąd Okręgowy

uznał, że zgromadzony materiał daje pełne podstawy do przypisania winy za rozkład

pożycia obu stronom, ale w sentencji wyroku zaniechał orzekania o winie.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyła zażaleniem powódka, zarzucając

naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. Zdaniem skarżącej, w okolicznościach sprawy nie było

podstaw do uchylenia wyroku z powodu nierozpoznania istoty sprawy. Sąd

Okręgowy nie zaniechał ponadto ustaleń co do winy, a jedynie nie rozstrzygnął o niej

w sentencji wyroku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jeżeli sąd drugiej instancji uchyla wyrok sądu pierwszej instancji ze względu

na nierozpoznanie istoty sprawy, Sąd Najwyższy, rozpoznając zażalenie złożone na

podstawie art. 3941 § 11 k.p.c., bada, czy sąd drugiej instancji prawidłowo zastosował

art. 386 § 4 k.p.c., tj. czy okoliczności sprawy, przy uwzględnieniu merytorycznego

stanowiska sądu drugiej instancji, mieszczą się w kręgu sytuacji odpowiadających

nierozpoznaniu istoty sprawy. Poza zakresem oceny pozostaje natomiast

prawidłowość stanowiska co do meritum wyrażonego przez sąd drugiej instancji (por.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC

2013, nr 3, poz. 41, z dnia 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, OSNC 2013, nr 4,

poz. 54 i z dnia 17 stycznia 2013 r., III CZ 2/13).

III CZ 135/26

3

W świetle ugruntowanego orzecznictwa, do nierozpoznania istoty sprawy

dochodzi wtedy, gdy sąd pierwszej instancji nie zbada materialnej podstawy żądania,

wychodząc z błędnego założenia, że istnieje przeszkoda unicestwiająca roszczenie

albo wykluczająca jego skuteczne dochodzenie (por. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315 i z dnia 23 września

1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22 oraz postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 10 stycznia 2013 r., IV CZ 170/12, z dnia 14 lutego 2013 r., II CZ

188/12, z dnia 3 lutego 2017 r., II CZ 146/17 i z dnia 13 października 2017 r., I CZ

90/17). Przesłanka ta – w przeciwieństwie do określonej w art. 386 § 4 in fine k.p.c.

– nie dotyczy zatem sytuacji, w których błąd sądu pierwszej instancji lokuje się

w sferze faktów i dowodów, lecz polega na nieprawidłowym założeniu o istnieniu

okoliczności stojącej na przeszkodzie ocenie istoty sprawy. Przeszkoda ta może

mieć źródło nie tylko w prawie materialnym, jak, przykładowo, w razie przedawnienia

roszczenia, lecz również w prawie procesowym, co ma miejsce w razie

nieprawidłowego przyjęcia istnienia prejudykatu lub nieprawidłowej oceny granic jego

mocy wiążącej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2017 r., III CZ

63/16).

Z materiału sprawy wynikało, że Sąd Okręgowy przeprowadził postępowanie

dowodowe i uwzględnił powództwo rozwiązując małżeństwo stron – bez orzekania

o winie. To, że w ocenie Sądu Apelacyjnego nie zostały spełnione warunki

pozwalające Sądowi Okręgowemu na odstąpienie od orzekania o winie (art. 57 § 2

k.r.o.), nie jest równoznaczne z nierozpoznaniem istoty sprawy. W przyjętym

w kodeksie postępowania cywilnego modelu apelacji sąd drugiej instancji dysponuje

kompetencjami rozpoznawczymi w zakresie gromadzenia dowodów i dokonywania

ustaleń faktycznych, a także dokonywania oceny prawnej, odpowiadającymi

w zasadzie kompetencjom sądu pierwszej instancji, a funkcja kontrolna

postępowania apelacyjnego stanowi refleks ponownego rozpoznania sprawy –

w granicach zaskarżenia – w aspekcie wszystkich jej materialnoprawnych wątków.

Nie ma zatem przeszkód, aby sąd drugiej instancji – dostrzegłszy brak podstaw do

zaniechania orzekania o winie – samodzielnie usunął tę wadliwość w ramach swojej

funkcji jako sądu meriti, dokonując w razie potrzeby koniecznych ustaleń faktycznych

(por. odpowiednio uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 2006 r., III CZP

101/06, OSNC 2007, nr 9, poz. 130).

III CZ 135/26

4

Okoliczność, że Sąd Okręgowy błędnie zaniechał orzekania o winie, nie

oznacza również per se, iż konieczne jest przeprowadzenie postępowania

dowodowego w całości (art. 386 § 4 in fine k.p.c.). Nawet jeśli ograniczyć rozważaną

przesłankę do tego aspektu sprawy rozwodowej, który dotyczy winy (por. uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 2006 r., III CZP 101/06), co może budzić

wątpliwości, o jej spełnieniu można mówić tylko wtedy, gdyby wszystkie

przeprowadzone dowody, względnie fakty ustalone przez sąd pierwszej instancji, nie

byłyby przydatne jako podstawa rozstrzygnięcia o winie przez sąd drugiej instancji

(por. np. odpowiednio postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 2026 r.,

III CZ 1/26 i powołane tam orzecznictwo). Tymczasem Sąd Apelacyjny nie

wskazywał na taką sytuację, łącząc konieczność przeprowadzenia postępowania

dowodowego w całości – w zakresie winy – z samym tylko wadliwym orzeczeniem

rozwodu bez orzekania o winie, z czym jednak nie można się zgodzić. Co więcej, na

taką sytuację nie wskazywała również analiza motywów wyroku Sądu Okręgowego.

Ubocznie tylko należało wskazać, że podstawy wydania wyroku kasatoryjnego

przez sąd drugiej instancji nie stanowi sytuacja, w której wyrok sądu pierwszej

instancji „wymyka się kontroli”. Stanowisko to nie uwzględnia, że sąd drugiej

instancji, inaczej aniżeli Sąd Najwyższy, rozpoznaje sprawę w płaszczyźnie

materialnoprawnej w całości i ex novo, kontynuując postępowanie toczące się przed

sądem pierwszej instancji, a jego funkcja kontrolna – jak już była mowa – jest

refleksem ponownego rozpoznania sprawy przez sąd wyższego szczebla.

Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.,

Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

(K.G.)

[a.ł]