Sąd Najwyższy odrzucił zażalenie dłużnika wniesione bez adwokata lub radcy prawnego

Postanowieniem z dnia 25 czerwca 2025 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu

odrzucił skargę kasacyjną dłużnika D.K. od postanowienia z dnia 16 grudnia 2024 r.,

którym Sąd ten oddalił zażalenie na postanowienie Sądu Rejonowego Poznań -

Stare Miasto w Poznaniu z dnia 1 października 2024 r., umarzające postępowanie

sanacyjne dłużnika. Sąd wskazał, że zgodnie z art. 202 ustawy z dnia 15 maja 2015

r. – Prawo restrukturyzacyjne (jedn. tekst: Dz. U. z 2026 r., poz. 533, dalej – „pr.

restr.”) skarga kasacyjna w postępowaniu restrukturyzacyjnym nie przysługuje.

Zażalenie na to postanowienie wniósł osobiście dłużnik D.K., zarzucając

naruszenie art. 3986 § 2 k.p.c.; art. 3986 § 2 k.p.c. w związku z art. 8 ust. 1 Konstytucji

RP oraz art. 19 TUE i art. 47 Karty Praw Podstawowych UE, a także art. 3986 § 2 w

związku z art. 871 § 1 k.p.c. w związku z art. 31 ust. 3 i art. 45 ust. 1 Konstytucji RP.

Na tej podstawie wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości,

ewentualnie – o zadanie przez Sąd Najwyższy Trybunałowi Konstytucyjnemu lub

Trybunałowi Sprawiedliwości Unii Europejskiej pytań prawnych o treści wskazanej w

zażaleniu.

W toku postępowania zażaleniowego dłużnik złożył wniosek o ustanowienie

pełnomocnika z urzędu w postępowaniu zażaleniowym. Postanowieniem z dnia

2 czerwca 2026 r. referendarz sądowy w Sądzie Rejonowym Poznań – Stare Miasto

ustanowił dla dłużnika pełnomocnika z urzędu w postępowaniu zażaleniowym przed

Sądem Najwyższym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 871 § 1 i 2 k.p.c. w postępowaniu przed Sądem Najwyższym,

w tym inicjowanym zażaleniem, obowiązuje zastępstwo stron przez adwokatów lub

radców prawnych, chyba że stroną, jej organem, jej przedstawicielem ustawowym

lub pełnomocnikiem jest sędzia, prokurator, notariusz albo profesor lub doktor

III CZ 182/25

3

habilitowany nauk prawnych, a także gdy stroną, jej organem lub jej

przedstawicielem ustawowym jest adwokat, radca prawny lub radca Prokuratorii

Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis ten koresponduje z ustrojową

i procesową rolą Sądu Najwyższego, jako sądu prawa, powołanego do sprawowania

nadzoru judykacyjnego nad orzecznictwem sądów powszechnych (art. 183 ust.

1 Konstytucji RP) i zmierza do zagwarantowania – w interesie wymiaru

sprawiedliwości, a także stron postępowania – że uczestnicy postępowań przed

Sądem Najwyższym będą reprezentowani przez pełnomocników legitymujących się

odpowiednią wiedzą prawniczą i doświadczeniem praktycznym (por. np.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2019 r., V CZ 15/19, z dnia 16

lipca 2021 r., I CNP 15/21, OSNC 2022, nr 4, poz. 43 i z dnia 17 lipca 2026 r.,

III CZ 11/26). Pozwala to również, w razie potrzeby, na profesjonalne objaśnienie

mocodawcy wymagań prawnych przewidzianych dla podejmowanych czynności

procesowych, ich celów i przesłanek skuteczności. Docelowo winno to skłaniać do

niedokonywania czynności procesowych, które w ocenie profesjonalnego

pełnomocnika warunków tych nie spełniają, a tym samym nie mogą wywołać

oczekiwanych skutków. Założenie to ma znaczenie nie tylko z punktu widzenia

strony, lecz także sprawności postępowania przed Sądem Najwyższym i ekonomii

postępowania cywilnego w ogólności.

Obowiązkowe zastępstwo przez kwalifikowanych pełnomocników przed

Sądem Najwyższym znajduje również szerokie odniesienia w argumentach

prawnoporównawczych i odpowiada standardom konstytucyjnym, jak

i międzynarodowym (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia

23 października 1996 r., Levages Prestations Services przeciwko Francji, Reports of

Judgments and Decisions 1996-V, a także wyroki Europejskiego Trybunału Praw

Człowieka z dnia 13 marca 2007 r., Laskowska przeciwko Polsce i z dnia 22 marca

2007 r., Siałkowska przeciwko Polsce, nr 8932/05, w których wymaganie

profesjonalnej reprezentacji przed Sądem Najwyższym uznano za oczywiście

zgodne z rolą Sądu Najwyższego jako sądu prawa). Stanowisko to aprobowane jest

również w judykaturze Trybunału Konstytucyjnego, w której wskazuje się, że

obligatoryjne zastępstwo przed Sądem Najwyższym ma gwarantować stronie

fachową pomoc prawną w postępowaniu odbywającym się przed najwyższym

organem sądowym, a więc wymagającym szczególnego profesjonalizmu (por.

III CZ 182/25

4

np. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 października 2013 r., SK 14/13,

OTK-A 2013, nr 7, poz. 100).

W konsekwencji, zażalenie złożone przez skarżącego osobiście, podlegało

odrzuceniu jako niedopuszczalne (art. 871 w związku z art. 3941 § 3 i art. 3986 § 3

k.p.c.) (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 września 2018 r., III CZ 30/18,

z dnia 9 sierpnia 2019 r., IV CZ 12/19, z dnia 11 września 2020 r., I CZ 41/20 i z dnia

18 czerwca 2021 r., V CZ 39/21).

Na niedopuszczalność środka zaskarżenia wniesionego z pominięciem

art. 871 k.p.c. nie rzutowało późniejsze wystąpienie z wnioskiem o ustanowienie

adwokata lub radcy prawnego przez sąd, także w sytuacji, w której wniosek ten został

uwzględniony przez referendarza sądowego. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem,

brak zdolności postulacyjnej na etapie wnoszenia środka zaskarżenia do Sądu

Najwyższego nie może być sanowany ex post, nawet w razie późniejszego

ustanowienia pełnomocnika (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

11 marca 2008 r., II CZ 2/08, z dnia 8 września 2016 r., II CZ 92/16, z dnia 17 kwietnia

2019 r., V CZ 15/19, z dnia 4 września 2020 r., I CZ 34/20, z dnia 24 marca 2022 r.,

III CZ 120/22, dnia 13 lipca 2022 r., III CZ 229/22, z dnia 29 października 2024 r.,

III CZ 188/24).

Niedopuszczalność zażalenia z powodu braku zdolności postulacyjnej

skarżącego stała na przeszkodzie merytorycznej ocenie podniesionych w nim

argumentów. W związku z tym, ubocznie jedynie należało zauważyć, że jak wskazał

Sąd Okręgowy sprawa, w której wniesiono skargę kasacyjną, rozpoznawana była

w postępowaniu sanacyjnym i dotyczyła umorzenia postępowania wobec

nieprzyjęcia układu, a z art. 202 pr. restr. wynika, że w postępowaniu

restrukturyzacyjnym nie przysługuje m.in. skarga kasacyjna. Wyłączenie to ma pełny

charakter i nie jest zależne od wartości przedmiotu sprawy, charakteru zaskarżonego

rozstrzygnięcia, względnie rodzaju uchybienia procesowego podnoszonego przez

skarżącego.

Prawo do wniesienia skargi kasacyjnej nie jest zadeklarowane na poziomie

konstytucyjnym (por. art. 78 zdanie pierwsze Konstytucji RP), a ograniczenia

w dopuszczalności wnoszenia tego środka, motywowane dążeniem do zapewnienia

sprawności funkcjonowania Sądu Najwyższego lub charakterem sprawy, stanowią

domenę ustawodawcy (por. np. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 lipca

III CZ 182/25

5

2000 r., SK 12/99, OTK 2000, nr 5, poz. 143, z dnia 6 października 2004 r., SK 23/02,

OTK-A 2004, nr 9, poz. 89 i z dnia 30 maja 2007 r., SK 68/06, OTK-A 2007, nr 6,

poz. 53, w których uwypuklono brak uprawnienia jednostki do takiego ukształtowania

regulacji prawnej, które zapewniałoby jej rozpoznanie każdej sprawy przez Sąd

Najwyższy, a także postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 czerwca

2013 r., Ts 239/12, OTK-B 2013, nr 5, poz. 510 i z dnia 11 września 2013 r., Ts 83/13,

OTK-B 2013, nr 6, poz. 606) i nie mogą być samodzielnie kształtowane przez sądy

w granicach wykraczających poza przyjęte dyrektywy wykładni. Dostrzec przy tym

należy, że również art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych

wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., nr 61,

poz. 284), jak i powołany w zażaleniu art. 47 Karty Praw Podstawowych UE, nie

gwarantują prawa do zaskarżenia orzeczenia w sprawach cywilnych.

Ponadto, również skarga kasacyjna została wniesiona przez skarżącego

osobiście, z pominięciem art. 871 k.p.c., toteż odnoszą się do niej odpowiednio także

powołane już uprzednio argumenty związane z obligatoryjnym zastępstwem stron

w postępowaniu przed Sądem Najwyższym i konsekwencjami jego niezachowania.

Z tych względów, na podstawie art. 3986 § 3 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.,

Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

(K.G.)

[a.ł]