Sąd Najwyższy utrzymał uchylenie postanowienia o ustanowieniu służebności przesyłu

III CZ 182/26

2

Postanowieniem z 16 kwietnia 2026 r. Sąd Okręgowy w Warszawie w sprawie

z wniosku B.B. i W.B. z udziałem O. S.A. w W. oraz P. spółki z o.o. w T. o ustanowienie

służebności przesyłu na skutek apelacji wnioskodawców od postanowienia

częściowego Sądu Rejonowego w Grodzisku Mazowieckim z 19 lipca 2024 r., uchylił

to postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu do ponownego

rozpoznania.

W zaskarżonym apelacją postanowieniu Sąd Rejonowy stwierdził, że

przedsiębiorstwo, którego następcą prawnym jest uczestnik nabył na nieruchomości

wnioskodawców przez zasiedzenie służebność gruntową o treści odpowiadającej

służebności przesyłu. Do takiego wniosku doprowadziła Sąd Rejonowy ocena

prawna ustalonych faktów mająca oparcie w dotychczasowej linii orzeczniczej Sądu

Najwyższego. Sąd Okręgowy odnotował, że w orzeczeniu z 24 lutego 2023 r., III CZP

108/22, Sąd Najwyższy zakwestionował stanowisko o istnieniu w stanie prawnym

obowiązującym od 1 stycznia 1965 r. do 2 sierpnia 2008 r. służebności „o treści

odpowiadającej służebności przesyłu” oraz o możliwości doliczenia czasu posiadania

takiej służebności do czasu niezbędnego do zasiedzenia służebności przesyłu, gdyż

takie podejście narusza zakaz działania prawa wstecz wyrażony m.in. w art. 3 k.c.

Przed nowelizacją Kodeksu cywilnego wprowadzającą służebność przesyłu do

systemu prawnego nie mógł zatem biec termin zasiedzenia prawa odpowiadającego

treściowo tej służebności. Taka interpretacja przepisów znalazła potwierdzenie

w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r., P 10/16. Dotychczasowe

rozumienie przepisów okazało się niekonstytucyjne.

Sąd Okręgowy uznał, że oddalenie wniosku z uwagi na pogląd o zasiedzeniu

przez uczestnika służebności, której ustanowienia żądają wnioskodawcy

spowodowało, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy, gdyż ta wymagała

ustalenia, czy istnieją przesłanki do ustanowienia służebności przesyłu, jaki jest

zakres tej służebności oraz jaka jest wysokość wynagrodzenia na rzecz właścicieli

nieruchomości. Uznawszy, że doszło do zasiedzenia służebności, Sąd Rejonowy

zaniechał dokonania ustaleń w powyższym zakresie. W szczególności nie

przeprowadził postępowania dowodowego odnoszącego się do zakresu ingerencji

urządzeń przesyłowych w nieruchomość, nie ustalił ich wpływu urządzeń na wartość

nieruchomości oraz nie rozpoznał roszczenia o wynagrodzenie za ustanowienie

służebności. Zachodziłabym zatem potrzeba poczynienia wszystkich ustaleń

III CZ 182/26

3

niezbędnych do wydania rozstrzygnięcia po raz pierwszy w drugiej instancji, a strony

nie miałyby możliwości wniesienia zwykłego środka odwoławczego od orzeczenia

Sądu Okręgowego w przedmiocie ustanowienia służebności. Konieczna w sprawie

jest opinia biegłego posiadającego wiedzę pozwalającą na określenie sposobu

i zakresu obciążenia nieruchomości, a w szczególności - szerokości pasów

służebności. Wiadomości specjalne w tym zakresie ma wyłącznie biegły z zakresu

elektroenergetyki. Wnioskodawcy złożyli wnioski o przeprowadzenie dowodów

z opinii biegłych, które w świetle powyższej argumentacji zostały niezasadnie

pominięte przez Sąd Rejonowy. W niniejszej sprawie postępowanie dowodowe nie

zostało przeprowadzone w całości, na skutek przyjęcia przez Sąd Rejonowy, że

uczestnik nabył służebność w drodze zasiedzenia.

Sąd Okręgowy stwierdził, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd

Rejonowy powinien zbadać przesłanki ustanowienia służebności na rzecz uczestnika

oraz przeprowadzić postępowanie dowodowe zmierzające do określenia zakresu

służebności i ewentualnego wynagrodzenia na rzecz wnioskodawców, mając na

względzie brak możliwości zasiedzenia służebności przesyłu przed wejściem w życie

przepisów art. 3051-3054 k.c.

W zażaleniu na postanowienie z 16 kwietnia 2026 r. uczestnik P. spółka z

ograniczoną odpowiedzialnością w T. zarzucił, że zostało ono wydane z naruszeniem

art. 172 § 1 k.c. w zw. 292 k.c. w zw. z art. 3054 k.c. oraz 292 k.c. w zw. z art. 285 §

1 i 2 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zakresem kognicji Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym

prowadzonym na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. objęta jest wyłącznie ocena, czy

wystąpiły wskazane przez sąd drugiej instancji przesłanki wydania orzeczenia

kasatoryjnego, którymi są: nieważność postępowania przed sądem pierwszej

instancji, nierozpoznanie przez ten sąd istoty sprawy oraz sytuacja, gdy wydanie

wyroku przez sąd drugiej instancji wymagałoby przeprowadzenia postępowania

dowodowego w całości. Zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. nie jest przy

tym środkiem prawnym służącym kontroli materialnoprawnej podstawy wyroku czy

prawidłowości zastosowania przez sąd drugiej instancji przepisów prawa

procesowego niezwiązanych z podstawami kasatoryjnego orzeczenia. Jest ono

skierowane wyłącznie przeciwko uchyleniu wyroku i przekazaniu sprawy do

III CZ 182/26

4

ponownego rozpoznania. Ocenie Sądu Najwyższego może być zatem poddany

jedynie ewentualny błąd sądu odwoławczego przy kwalifikowaniu określonej sytuacji

procesowej jako odpowiadającej powołanej podstawie kasatoryjnego rozstrzygnięcia

(zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z 12 grudnia 2013 r., V CZ 75/13,

z 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3, poz. 41, z 16 maja 2013 r., IV

CZ 31/13, z 21 czerwca 2013 r., I CZ 48/13).

W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy, wydając orzeczenie kasatoryjne

w stosunku do postanowienia Sądu Rejonowego, powołał się na nierozpoznanie

przez ten Sąd istoty sprawy. Oceny, czy sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę

sprawy dokonuje się po zbadaniu żądań pozwu (wniosku) i przepisów prawa

materialnego stanowiących podstawę rozstrzygnięcia, nie zaś na podstawie

ewentualnych wad postępowania wyjaśniającego. Do nierozpoznania istoty sprawy

dochodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji nie odnosi się do

tego, co było przedmiotem sprawy, gdyż sąd błędnie zidentyfikował charakter

roszczenia, zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych

zarzutów strony, bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka materialnoprawna

lub procesowa unicestwiająca roszczenie. Materialnoprawną przesłanką

unicestwiającą zasadność żądania ustanowienia służebności przesyłu jest nabycie

tytułu do takiej służebności przez zasiedzenie. Skoro z uwagi na takie stanowisko

Sąd Rejonowy oddalił wniosek i nie prowadził czynności dowodowych zmierzających

do rozeznania przesłanek ustanowienia służebności, to w istocie nie rozpoznał istoty

sprawy. Także zatem konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego

w całości odnośnie do przesłanek ustanowienia służebności, które nie są tożsame

z przesłankami jej zasiedzeni, to i ta okoliczność uzasadniała wzruszenie

zaskarżonego postanowienia.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 w związku z art.

3941 § 3 oraz art. 13 § 2 k.p.c., orzekł jak w sentencji.

[dr]

[a.ł]