Rozprawa bez pełnomocnika po awarii auta. SN uchylił postanowienie odwoławcze

Postanowieniem z 27 marca 2025 r. Sąd Okręgowy w Opolu, na skutek

apelacji uczestniczki K. K., uchylił postanowienie Sądu Rejonowego w Opolu z 19

września 2023 r. w pkt II., którym ustalono, że miejscem zamieszkania małoletniej

M.N.1 będzie każdorazowe miejsce zamieszkania M.N. i w tym zakresie przekazał

sprawę do ponownego rozpoznania oraz oddalił apelację uczestniczki w

pozostałym zakresie.

Uczestniczka K.K. wniosła zażalenie na postanowienie Sądu Okręgowego w

części uchylającej orzeczenie Sądu pierwszej instancji i przekazującej sprawę do

ponownego rozpoznania, zarzucając rażące naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z

art. 13 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W postępowaniu wywołanym zażaleniem, które na podstawie art. 394¹ § 1¹

k.p.c. zostało skierowane przeciwko uchyleniu przez sąd drugiej instancji wyroku

(postanowienia co do istoty sprawy) sądu pierwszej instancji i przekazaniu sprawy

do ponownego rozpoznania, badaniu podlega prawidłowość zakwalifikowania przez

sąd odwoławczy danej sytuacji procesowej jako odpowiadającej powołanej przez

ten sąd podstawie orzeczenia kasatoryjnego. Ocena ta nie dotyczy merytorycznego

stanowiska prawnego sądu drugiej instancji ani prawidłowości zastosowania

przepisów procesowych, które nie odnoszą się do kwalifikacji zaistniałej sytuacji

procesowej w kontekście przesłanek z art. 386 § 4 k.p.c. (zob. postanowienie SN

z 22 listopada 2013 r., II CZ 79/13 i z 24 stycznia 2014 r., V CZ 87/13). Jedyny

wyjątek stanowi badanie przez Sąd Najwyższy na podstawie art. 378 § 1 k.p.c.

III CZ 188/25

3

w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c. i art. 39821 k.p.c. z urzędu, czy w postępowaniu

odwoławczym nie doszło do jego nieważności (zob. np. postanowienia SN

z 11 maja 2018 r., II CZ 21/18, z 23 czerwca 2020 r., V CZ 35/20, z 2 grudnia

2024 r., III CZ 287/23 i z 30 stycznia 2025 r., III CZ 260/24).

W piśmie z 27 marca 2025 r. uczestniczka K.K., wnosząc o otwarcie

rozprawy zamkniętej 20 marca 2025 r., powołała się na nieważność postępowania

z powodu pozbawienia jej możności obrony swych praw w związku

z uniemożliwieniem jej oraz ustanowionemu przez nią pełnomocnikowi udziału w tej

rozprawie. Zarzutów tych nie powtórzono już w zażaleniu, co jednak pozostaje bez

znaczenia, gdyż - jak wskazano - Sąd Najwyższy nieważność bierze pod rozwagę

z urzędu.

W nowszym orzecznictwie Sąd Najwyższy niejednokrotnie zajmował

stanowisko, które należy podzielić, że pozbawienia strony (uczestnika)

postępowania możności obrony swych praw w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. nie

można wiązać jedynie ze stanem całkowitego wyłączenia strony (uczestnika) od

udziału w postępowaniu i że pojęcie to obejmuje sytuacje, w których z powodu

naruszenia przepisów postępowania przez sąd, strona (uczestnik), wbrew swej

woli, została faktycznie pozbawiona możności działania w postępowaniu lub w jego

istotnej części, jeżeli skutków tego uchybienia nie można było usunąć przed

wydaniem orzeczenia w danej instancji (zob. m.in. wyroki SN z 13 czerwca 2002 r.,

V CKN 1057/00, z 17 lutego 2004 r., III CK 226/02, z 4 marca 2009 r., IV CSK

468/08 i z 23 listopada 2022 r., II CSKP 970/22, OSNC 2023, nr 5, poz. 55).

Jednocześnie chodzi o faktyczny brak możności działania (obrony), bez względu na

to, czy działanie strony (uczestnika) mogłoby mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia

(zob. np. wyroki SN z 10 maja 2000 r., III CKN 416/18, OSNC 2000, nr 12, poz.

220, z 17 października 2003 r., IV CK 76/02 i z 28 stycznia 2004 r., IV CK 418/02).

W ramach analizy, czy doszło do pozbawienia strony (uczestnika) możności

obrony swych praw w sposób prowadzący do nieważności postępowania

w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. należy rozważyć, czy nastąpiło naruszenie

przepisów procesowych, dalej zbadać, czy uchybienie to miało wpływ na możność

działania strony (uczestnika) w postępowaniu, w końcu ocenić, czy skutków tego

III CZ 188/25

4

uchybienia nie można było usunąć przed wydaniem orzeczenia w danej instancji.

Jedynie w przypadku łącznego spełnienia tych trzech przesłanek można uznać, że

strona (uczestnik) została pozbawiona możności obrony swych praw (zob. wyroki

SN z 23 czerwca 2004 r., V CK 607/03 i z 28 marca 2008 r., V CSK 488/07

oraz postanowienia SN z 12 października 2018 r., V CZ 69/18 i z 12 maja 2021 r.,

I CZ 44/20).

Niemożliwość usunięcia skutków uchybień występuje najczęściej wówczas,

gdy doszło do nich na rozprawie bezpośrednio poprzedzającej wydanie wyroku

(postanowienia co do istoty sprawy) w danej instancji.

W procesie kontradyktoryjnym rozprawa ma doniosłe znaczenie, a prawo

strony (uczestnika) do udziału w niej, obejmujące także prawo do podejmowania

czynności procesowych i prawo do bycia wysłuchanym przez sąd (art. 210 § 1 i art.

224 § 1 k.p.c.), stanowi jedno z podstawowych uprawnień procesowych będących

elementem gwarancji realizacji prawa do rzetelnego procesu. Strona (uczestnik)

może swoje uprawnienia realizować bezpośrednio lub poprzez swego

pełnomocnika procesowego. Pozbawienie tych uprawnień może w konkretnych

okolicznościach powodować nieważność postępowania na skutek pozbawienia

strony (uczestnika) możności obrony swych praw (zob. np. wyrok SN z 10 stycznia

2013 r., IV CSK 393/12).

Jedną z gwarancji realizacji tych uprawnień zawiera art. 214 § 1 k.p.c.,

przewidujący obligatoryjne odroczenie rozprawy w razie zaistnienia przeszkód do

uczestniczenia przez stronę (uczestnika) lub jej pełnomocnika w rozprawie, jeżeli

przyczyną nieobecności była nieprawidłowość w doręczeniu wezwania lub

nadzwyczajne wydarzenie albo inna znana sądowi przeszkoda, której nie można

przezwyciężyć.

Wprawdzie zgodnie z art. 376 k.p.c. rozprawa przed sądem drugiej instancji

odbywa się bez względu na niestawiennictwo jednej lub obu stron (uczestników),

jednakże w postępowaniu odwoławczym, na podstawie art. 391 § 1 k.p.c., znajduje

zastosowanie art. 214 § 1 k.p.c., a to oznacza, że rozprawę apelacyjną należy

odroczyć, jeżeli sąd stwierdzi nieprawidłowość w doręczeniu wezwania albo jeżeli

nieobecność strony (uczestnika) lub jej pełnomocnika wywołana jest

III CZ 188/25

5

nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można

przezwyciężyć. W takim przypadku nie jest konieczny wniosek o odroczenie (zob.

wyrok SN z 4 marca 2009 r., IV CSK 468/08).

Ocena sytuacji procesowej pod kątem pozbawienia strony (uczestnika)

możności obrony swych praw nie jest dokonywana abstrakcyjnie, lecz zawsze musi

odnosić się do okoliczności danego przypadku.

Na rozprawie w dniu 20 marca 2025 r. pracownik kancelarii pełnomocnika

uczestniczki K.K. powiadomił Sąd o tym, że doszło do awarii samochodu, którym

pełnomocnik jechał na rozprawę. Sąd jednak pomimo uzyskania informacji o

nieobecności pełnomocnika i jego przyczynie przeprowadził rozprawę, a następnie

zamknął ją i postanowił odroczyć ogłoszenie orzeczenia na dzień 27 marca 2025 r.

W dniu ogłoszenia orzeczenia, przed rozpoczęciem posiedzenia, pełnomocnik

uczestniczki złożył pismo, o którym wyżej wspomniano, zawierające m.in. wniosek

o otwarcie rozprawy i przedstawiające przebieg zdarzenia drogowego

doprowadzającego do unieruchomienia pojazdu pełnomocnika i jego nieobecności

na rozprawie w dniu 20 marca 2025 r. Do pisma dołączono wydruki zdjęć oraz

dokumenty mające potwierdzać okoliczności, na które pełnomocnik się powołał.

W piśmie tym znalazła się też informacja, że chociaż sama uczestniczka miała

zamiar uczestniczenia rozprawie, to z powodu choroby jej córki i braku możliwości

zapewnienia jej opieki innej osoby nie mogła na tę rozprawę przybyć. Na

posiedzeniu, na którym ogłoszono orzeczenie pełnomocnik powiadomił Sąd

odwoławczy o złożeniu wskazanego pisma.

Sąd Okręgowy w Opolu w sposób ewidentny dopuścił się naruszenia art. 214

§ 1 k.p.c., nie odraczając rozprawy w dniu 20 marca 2025 r., pomimo wiedzy o tym,

że nieobecność pełnomocnika uczestniczki spowodowana była przeszkodą, której

nie można przezwyciężyć. Sąd nie tylko błędnie nie odroczył rozprawy, ale ją

zamknął, nie rozważając konieczności wyznaczenia kolejnego terminu posiedzenia.

Sąd z urzędu nie wziął także pod uwagę możliwości otwarcia rozprawy (art. 225

k.p.c.), chociaż pełnomocnik o otwarcie takie wnosił, przytaczając stosowne

argumenty. Wprawdzie pismo obejmujące ten wniosek pełnomocnik złożył

III CZ 188/25

6

w „ostatniej chwili”, co może budzić wątpliwości co do jego intencji, nie zmienia to

jednak obrazu sytuacji w zakresie możności obrony uczestniczki.

Pomiędzy pierwszą, a drugą (ostatnią) rozprawą Sąd odwoławczy w okresie

ponad dziewięciu miesięcy przeprowadził szereg dowodów istotnych także dla

kwestionowanego w apelacji uczestniczki rozstrzygnięcia związanego

z wykonywaniem władzy rodzicielskiej, co szczególnie uzasadniało umożliwienie jej

(ustanowionemu pełnomocnikowi) ustnego wypowiedzenia się na rozprawie

20 marca 2025 r. co do zgromadzonego w sprawie materiału. Prawa tego

uczestniczka została jednak pozbawiona.

Pomimo próby zwrócenia uwagi Sądu przez pełnomocnika uczestniczki na

zaistniałe uchybienia, nie doszło do ich usunięcia i nie było już możliwości, aby

sytuacja ta uległa zmianie.

W tych okolicznościach należało uznać, że doszło do pozbawienia

uczestniczki możności obrony swych praw w istotnej części postępowania, co

doprowadziło do jego nieważności (art. 379 pkt 5 k.p.c.).

Odnośnie do nieobecności uczestniczki na rozprawie 20 marca 2025 r.

wystarczy powiedzieć, że mając wiedzę o chorobie córki na osiem dni przed tym

terminem, mogła przewidzieć, uwzględniając charakter choroby i możliwy okres jej

trwania, iż zajdzie potrzeba zapewnienia córce opieki na czas uczestniczenia

w rozprawie i o taką opiekę się postarać. Zważywszy, że uczestniczka nie jest

osobą samotną i pozbawioną wsparcia bliskich nie można uznać na podstawie

jedynie jej oświadczenia, że rzeczywiście nie mogła takiej opieki zorganizować. Nie

ma zatem podstaw by uznać, że nieobecność uczestniczki została wywołana

przeszkodą, której nie można było przezwyciężyć (art. 214 § 1 k.p.c.).

Z omówionych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815 § 1

k.p.c. oraz art. 386 § 2 k.p.c. w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c., art. 39821 k.p.c. i art. 13

§ 2 k.p.c., pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego,

stosownie do art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 394¹ § 3 k.p.c., art. 398²¹ k.p.c. i art. 13

§ 2 k.p.c., sądowi, który wyda orzeczenie kończące postępowanie w sprawie.

III CZ 188/25

7

Ireneusz Kunicki

(E.C.)

[a.ł]