SN oddalił zażalenie, sprawa o rozgraniczenie działek w P. wraca do ponownego rozpoznania

Postanowieniem z 11 stycznia 2023 r. Sąd Rejonowy w Nisku dokonał

rozgraniczenia nieruchomości położonych w P. gmina K., szczegółowo opisanych

w postanowieniu, umorzył postępowanie w pozostałym zakresie, kosztami

postępowania obciążył zainteresowanych w zakresie w jakim je ponieśli.

Sąd ustalił stan faktyczny na podstawie dokumentów przesłanych przez organ

administracyjny z administracyjnego postępowania rozgraniczeniowego, treść ksiąg

wieczystych, wskazane dokumenty geodezyjne, zeznania świadków i opinię

biegłego geodety.

Sąd pierwszej instancji doszedł do przekonania, że należało w niniejszej

sprawie zastosować pierwsze kryterium rozgraniczenia, czyli uwzględnienie

istniejącego stanu prawnego. W sporządzonej opinii biegły wyraźnie wskazał, że

można ustalić stan prawny nieruchomości, na podstawie map z ewidencji gruntów

oraz dokumenty opisowe. Jednocześnie powołany biegły kategorycznie wskazał, że

ustalenia postępowania administracyjnego są według niego prawidłowe.

W ocenie Sądu Rejonowego brak podstaw do zastosowania drugiego

kryterium ustalenia granicy, tj. według ostatniego spokojnego stanu posiadania.

Apelację od powyższego orzeczenia wnieśli uczestnicy, zarzucając

zaskarżonemu postanowieniu nierozpoznanie istoty sprawy z uwagi na brak

należytego ustalenia przez Sąd stanu prawnego nieruchomości, przez pominięcie

faktu zasiedzenia przez uczestników pasa gruntu, domagając się zmiany

postanowienia Sądu Rejonowego ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy w Tarnobrzegu postanowieniem z 20 maja 2025 r. uchylił

zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania,

wskazując, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy i zachodzi konieczność

przeprowadzenia postępowania dowodowego w znacznej części (art. 386 § 4 k.p.c.).

Sąd odwoławczy zarzucił, że Sąd pierwszej instancji rozstrzygając o stanie

prawnym działek ewidencyjnych, nie zbadał w ogóle podstaw nabycia spornych

działek, nie poczynił ustaleń odnośnie do zakresu posiadania działek w dniu

4 listopada 1971 r. Rozstrzygniecie zaś oparł wyłącznie na opinii biegłego geodety,

III CZ 243/25

3

która uwzględnia jedynie stan wynikający z map, punktów osnowy geodezyjnej

i powierzchnie określone w księgach wieczystych, co jest niewystarczające. Ponadto

wskazał, że istnieje rozbieżność pomiędzy granicą wynikającą z mapy ewidencyjnej

obejmującej działki podlegające rozgraniczeniu, a granicą wynikającą

z postępowania uwłaszczeniowego.

Jednocześnie stwierdzenie, że uczestnicy nie wykazali zasiedzenia

przygranicznego pasa gruntu będzie ewentualnie uprawnione dopiero w sytuacji

prawidłowego ustalenia stanu prawnego nieruchomości. Aby bowiem mówić

o zasiedzeniu jakiejś części gruntu niezbędne jest najpierw ustalenie, dokąd

faktycznie sięgało prawo własności wnioskodawczyni i uczestników, by następnie

móc ustalić na kim ciąży ciężar dowodu, iż doszło do zasiedzenia przygranicznych

pasów gruntu.

W zażaleniu wnioskodawczyni zakwestionowała ocenę Sądu odwoławczego

odnośnie do nierozpoznania istoty sprawy przez Sąd Rejonowy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Najwyższy niejednokrotnie podkreślał, że kontrola dokonywana

w ramach zażalenia przewidzianego w art. 3941 § 11 k.p.c. ma charakter formalny,

skupiający się na przesłankach uchylenia orzeczenia Sądu pierwszej instancji, bez

wkraczania w kompetencje sądu in merito. W konsekwencji w postępowaniu

toczącym się na skutek zażalenia na orzeczenie o uchyleniu wyroku sądu pierwszej

instancji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania na podstawie art. 386 § 2

k.p.c. Sąd Najwyższy poddaje kontroli prawidłowość stwierdzenia nieważności

postępowania przez sąd drugiej instancji, a jeżeli przyczyną orzeczenia

kasatoryjnego były przesłanki określone w art. 386 § 4 k.p.c. ocenia, czy sąd drugiej

instancji prawidłowo rozumiał wskazane w tym przepisie przyczyny uzasadniające

uchylenie orzeczenia sądu pierwszej instancji i czy jego merytoryczne stanowisko

uzasadniało taką ocenę postępowania sądu pierwszej instancji. Ujmując rzecz

inaczej, Sąd Najwyższy musi zbadać, czy sąd pierwszej instancji istotnie nie

rozpoznał istoty sprawy albo czy wydanie wyroku rzeczywiście wiąże się

z koniecznością przeprowadzenia w całości postępowania dowodowego. Ocena ta

ma charakter czysto procesowy, a zatem Sąd Najwyższy nie może wkraczać

w merytoryczne kompetencje sądu drugiej instancji, który rozpoznaje apelację.

Zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. nie jest instrumentem prawnym

III CZ 243/25

4

służącym kontroli materialnoprawnej podstawy kwestionowanego wyroku (zob.

postanowienia SN z 25 października 2012 r., I CZ 136/12; z 15 lutego 2013 r., I CZ

5/13; z 20 grudnia 2017 r., I CZ 135/17; z 7 października 2021 r., IV CZ 32/21 i z 24

lutego 2023 r., III CZ 450/22, OSNC 2023, nr 9, poz.92).

Podstawą wyroku kasatoryjnego w niniejszej sprawie była ocena, że Sąd

pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

przyjmuje się, że przez nierozpoznanie istoty sprawy należy przede wszystkim

rozumieć niezbadanie podstawy merytorycznej dochodzonego roszczenia.

O sytuacji takiej można mówić wówczas, gdy sąd nie wniknął w całokształt

okoliczności sprawy, błędnie ograniczając się do zbadania jedynie kwestii legitymacji

procesowej jednej ze stron lub kwestii przedawnienia, wskutek czego przedwcześnie

oddalił powództwo albo jeżeli zaniechał zbadania merytorycznych zarzutów

pozwanego, np. związanych z ewentualną wierzytelnością wzajemną, przysługującą

pozwanemu wobec powoda (zob. wyroki SN z 23 września 1998 r., II CKN 897/97,

OSNC 1999, nr 1, poz. 22; z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00; z 21 października

2005 r., III CK 161/05; z 17 kwietnia 2008 r., II PK 291/07, z 12 stycznia 2012 r.,

II CSK 274/11, z 25 października 2012 r., I CZ 139/12 i z 5 grudnia 2012 r., I CZ

168/12, OSNC 2013, nr 5, poz. 68).

O nierozpoznaniu istoty sprawy można mówić również w sytuacji, gdy

postanowienie opiera się wprawdzie na dokumentach z administracyjnego

postępowania rozgraniczeniowego, treści ksiąg wieczystych, wskazanych

dokumentach geodezyjnych, zeznaniach świadków i opinii biegłego geodety, ale

według których przebieg granicy nie pokrywa się ze stanem posiadania z kluczowej

dla sprawy daty, jaką był 4 listopada 1971 r. Jak wskazał Sąd odwoławczy jedna

z działek była przedmiotem uwłaszczenia na podstawie ustawy z dnia 26 listopada

1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. To wymaga

przeprowadzania postępowania dowodowego, które pozwoli obiektywnie ustalić linię

graniczną według możliwych kryteriów. Zwłaszcza, że postępowania toczące się na

podstawie ustawy uwłaszczeniowej nie obejmowały ustalenia granic nieruchomości

podlegających uwłaszczeniu. Została zatem spełniona przesłanka wydania

orzeczenia kasatoryjnego w postaci nierozpoznania istoty sprawy.

Należy przy tym wskazać na konieczność respektowania, zagwarantowanego

w art. 176 ust. 1 Konstytucji RP, prawa do co najmniej dwuinstancyjnego

III CZ 243/25

5

postępowania sądowego. Sąd pierwszej instancji - ze względu na przyjętą koncepcję

rozstrzygnięcia - w ogóle nie poczynił ustaleń co do długotrwałego posiadania przez

uczestników przygranicznego pasa ziemi niezgodnie z pierwotnym stanem prawnym

nieruchomości. W takiej sytuacji bowiem poczynienie odnośnych ustaleń po raz

pierwszy w postępowaniu przed sądem drugiej instancji byłoby równoznaczne

z pozbawieniem stron prawa do dwuinstancyjnego postępowania sądowego.

Z omówionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 w zw. z art.

3941 § 3 i art. 13 § 2 k.p.c. oddalił zażalenie, pozostawiając rozstrzygnięcie

o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym postępowanie

w sprawie, stosownie do art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1, art. 39821, 3941 § 3 i art.

13 § 2 k.p.c.

(M.M.)

[a.ł]