Wierzyciel chciał przysądzenia nieruchomości dłużnikowi, sąd nie zbadał podziału

We wniosku z 24 października 2022 r. S. spółka akcyjna w S. wniosła

o zniesienie współwłasności dwóch nieruchomości gruntowych, szczegółowo

opisanych we wniosku w ten sposób, że wyłącznym właścicielem będzie K.D.

Właścicielami w częściach ułamkowych (1/2) wskazanych nieruchomości

gruntowych są K. i E. małżonkowie D., którzy zawarli 7 grudnia 2001 r. w formie

aktu notarialnego umowę majątkową małżeńską, na mocy której wyłączyli

wspólność ustawową małżeńską.

Wnioskodawca wskazał, że K.D. jest jego dłużnikiem i na podstawie art. 912

k.p.c. dokonał zajęcia prawa K.D. do żądania działu majątku obejmującego

wskazane nieruchomości gruntowe.

Postanowieniem z 19 grudnia 2024 r. Sąd Okręgowy w Tarnowie dokonał

zniesienia współwłasności w ten sposób, że nieruchomości bliżej opisane w pkt

I postanowienia przysądził K.D. i zasądził tytułem spłaty od K.D. na rzecz E.D. 230

281 złotych, płatne w terminie sześciu miesięcy od uprawomocnienia się

postanowienia, z ustawowymi odsetkami za opóźnienie na wypadek opóźnienia

w płatności.

Na skutek apelacji uczestników Sąd Okręgowy w Tarnowie postanowieniem

z 19 grudnia 2024 r. uchylił postanowienie Sądu I instancji stwierdzając, że Sąd ten

nie rozpoznał istoty sprawy.

Sąd II instancji wskazał, że apelacja uczestników musiała odnieść skutek

w postaci uchylenia zaskarżonego orzeczenia głównie na skutek zgłoszenia przez

nich w postępowaniu odwoławczym zgodnego wniosku w przedmiocie sposobu

zniesienia współwłasności nieruchomości składającej się z działek nr […], nr […]

i nr […] położonych w R. W toku postępowania przed Sądem I instancji wniosek co

do sposobu zniesienia współwłasności złożył jedynie z wnioskodawca. Uczestnicy –

współwłaściciele sprzeciwiali się temu wnioskowi, ale ograniczając się tylko do

kwestionowania uprawnienia wnioskodawcy do złożenia żądania zniesienia

współwłasności i wskazując, że sama nieruchomość jest zabudowana

III CZ 49/25

3

i zamieszkuje ją oprócz dłużnika także żona dłużnika – uczestniczka E.D. oraz że

uczestnik K.D. nie dysponuje środkami na spłatę współwłaściciela. Sąd II instancji

wskazał ponadto, że współwłaścicielami w sprawie są jedynie skarżący

przedmiotowe orzeczenie uczestnicy, a zatem stanowisko wnioskodawcy

kierującego się własnym interesem nie jest w tym zakresie decydujące.

Na postanowienie Sądu II instancji wnioskodawca wniósł zażalenie na

podstawie art. 3941 § 11 k.p.c., zarzucając naruszenie przepisów postępowania art.

386 § 4 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługiwało na uwzględnienie.

Kontrola Sądu Najwyższego dokonywana na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c.

powinna uwzględniać konstytucyjną zasadę dwuinstancyjnego rozpoznawania

spraw, wyrażoną w art. 176 ust. 1 Konstytucji, w szczególności, jeśli chodzi

o wykładnię pojęcia nierozpoznania istoty sprawy (art. 386 § 4 k.p.c.). Zażalenie,

o którym mowa w art. 3941 § 11 k.p.c. jest formalnym środkiem zaskarżenia,

którego konstrukcja wyklucza merytoryczne rozpoznanie sprawy. Kontrola

dokonywana na podstawie tego przepisu powinna mieć charakter formalny,

skupiający się na ustanowionych w art. 386 k.p.c. przesłankach uchylenia

orzeczenia sądu I instancji, bez wkraczania w kompetencje sądu in merito (por.

postanowienie SN z dnia 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, OSNC 2013, nr 4, poz.

54). W rezultacie, Sąd Najwyższy w przypadkach określonych w art. 386 § 4 k.p.c.

ogranicza się do zbadania czy sąd II instancji prawidłowo ocenił przyczynę

uzasadniającą uchylenie orzeczenia i czy jego merytoryczne stanowisko

uzasadniało taką ocenę postępowania sądu I instancji. Poza zakresem kontroli

Sądu Najwyższego pozostaje natomiast ocena merytorycznego stanowiska sądu

II instancji, jak również wskazania sądu II instancji co do dalszego postępowania

czy też wykładnia prawa materialnego dokonana przez ten sąd (por. m.in.

postanowienia SN: z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3, poz.

41; z dnia 28 stycznia 2015 r., II CZ 85/14; z dnia 9 stycznia 2015 r., V CZ 86/14;

z dnia 28 listopada 2014 r., I CZ 91/14).

III CZ 49/25

4

Sąd Najwyższy przyjmuje konsekwentnie, że rozstrzygnięcie o uchyleniu

wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania następuje w razie

stwierdzenia takich wad orzeczenia w postępowaniu sądu I instancji, których sąd II

instancji nie może sam usunąć, wydając wyrok reformatoryjny.

Wbrew argumentacji żalącego tego rodzaju sytuacja zachodziła w niniejszej

sprawie. Sąd II instancji trafnie wskazał, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty

sprawy, gdyż postępowanie dowodowe potwierdziło, iż spełniona jest podstawowa

przesłanka podziału fizycznego, czyli że rzecz będąca przedmiotem

współwłasności daje się podzielić. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalone

jest stanowisko, że do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wówczas, gdy

rozstrzygnięcie sądu I instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy,

gdy zaniechał on zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych

zarzutów strony, bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka

materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (m.in. wyroki

z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22, i z 12 lutego

2002 r., I CKN 486/00, oraz postanowienia: z 26 listopada 2012 r., III SZ 3/12;

z 15 lutego 2013 r., I CZ 186/12; z 27 czerwca 2014 r., V CZ 41/14; z 4 września

2014 r., II CZ 43/14). W razie wystąpienia przez wierzyciela z wnioskiem

o zniesienie współwłasności, koniecznym jest ustalenie przez sąd, czy jest możliwe

w okolicznościach faktycznych konkretnej, indywidualnej sprawy dokonanie

podziału fizycznego. Musi się to jednak opierać się na całości zebranego w sprawie

materiału dowodowego i jego adekwatnej, wnikliwej oraz koherentnej ocenie.

Ponadto to, że wniosek jest zgodny, nie może być domniemywane ani

interpretowane z niedostatecznie jasnych oświadczeń procesowych lub zachowań

w trakcie postępowania (postanowienie SN z 24 lipca 2024 r., III CZ 387/23).

W orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że pojęcie nierozpoznania istoty

sprawy interpretowane być powinno jako wadliwość rozstrzygnięcia polegająca na

wydaniu przez sąd I instancji orzeczenia, które nie odnosi się do tego, co jest

przedmiotem sprawy i tak uznać trzeba w niniejszym wypadku. Sąd nie orzekł

bowiem o podziale fizycznym, choć – co wynikało z postawy wyrażonej przez

uczestników – przy braku zgodnego wniosku co do sposobu zniesienia

współwłasności, obowiązkiem sądu orzekającego w sprawie jest rozważenie czy

III CZ 49/25

5

rzecz może być podzielona, gdyż podział fizyczny rzeczy, gdy jest możliwy, ma

pierwszeństwo przed innymi sposobami zniesienia współwłasności (postanowienia

SN z 14 marca 2017 r., II CSK 221/168, z lutego 2024 r. II CSKP 1458/22).

Aby mogło dojść do zbadania podstawy merytorycznej dochodzonego

roszczenia konieczne jest jednoznaczne określenie podmiotów i przedmiotu

postępowania, co zależy od właściwego sprecyzowania żądania przez stronę.

Wątpliwości w tym zakresie powinny zostać wyjaśnione przez sąd w ramach

typowych czynności związanych z celem i charakterem postępowania

rozpoznawczego w pierwszej instancji, gdyż nieprecyzyjne określenie żądania

może doprowadzić do nieustalenia istoty sprawy i do jej nierozpoznania

(postanowienie SN z 3 czerwca 2015 r., V CZ 26/15). Można nawet obrazowo

stwierdzić, że w typowym układzie sytuacyjnym bez prawidłowego zidentyfikowania

przedmiotu sprawy nie jest możliwe rozpoznanie istoty sprawy (postanowienia SN:

z 20 lutego 2014 r., I CZ 114/13; z 18 marca 2015 r., I CZ 27/15; z 3 czerwca 2015

r., V CZ 26/15; z 29 września 2017 r., V CZ 61/17; z 25 lipca 2019 r., I CZ 49/19,

z 15 kwietnia 2021 r., II CZ 15/21).

Za uchyleniem zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi I instancji przemawia również stan sprawy po

uwzględnieniu zgłoszonego przez uczestników żądaniu podziału fizycznego. Sąd

Okręgowy prawidłowo zwrócił uwagę na istnienie potrzeby poczynienia istotnych

ustaleń dotyczących m.in. prac adaptacyjnych i zgodności podziału z podziału

z interesem społeczno-gospodarczym. Nawet jeżeli sąd I instancji przeprowadzi

częściowo postępowanie dowodowe, nie oznacza to, że nie zachodzi konieczność

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Przeprowadzenie

właściwego postępowania dowodowego nie może zostać przerzucone na sąd

odwoławczy, chociaż jest on również sądem merytorycznym (postanowienie SN

z dnia 30 czerwca 2020 r., I CZ 116/19). Przesądzenia wymagać będzie ostateczny

wariant fizycznego podziału nieruchomości, który jak dotąd nie został w sprawie

rozpoznany, a takie poczynienie kluczowych ustaleń po raz pierwszy w instancji

odwoławczej w istocie pozbawiałoby uczestników postępowania konstytucyjnej

zasady dwuinstancyjności (zob. postanowienia SN: z dnia 5 grudnia 2012 r., I CZ

III CZ 49/25

6

168/12, OSNC 2013, nr 5, poz. 68; z dnia 23 września 2016 r., II CZ 73/16, z dnia

24 stycznia 2017 r., V CZ 92/16).

Z tego względu, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. w zw. z art.

3941 § 3 k.p.c. oddalił zażalenie.

Małgorzata Manowska

(M.M.)

[a.ł]