Opłaty komornicze za zabezpieczenie z wniosku prokuratora. SN odmówił podjęcia uchwały

W toku postępowań przygotowawczych, prokurator jako organ prowadzący

postępowanie, na podstawie art. 291 k.p.k., art. 292 § 1 i 2 k.p.k., art. 293 § 1 k.p.k.

wydał postanowienie o zabezpieczeniu, na mieniu podejrzanych, wykonania

grożących im orzeczeń w przedmiocie grzywny, środka kompensacyjnego, kosztów

sądowych przez zajęcie praw majątkowych. Następnie w trybie art. 292 § 1 k.p.k.

w zw. z art. 743 § 1 k.p.c. w zw. z art. 796 § 1 k.p.c. wystąpił do komornika

sądowego o wykonanie tego zabezpieczenia. Komornik sądowy w trybie art. 46 § 1

ustawy z dnia 28 lutego 2018 r. o kosztach komorniczych (dalej jako: u.k.k.) zwrócił

się w pierwszej kolejności do sądu rejonowego (przy którym działa) o opłatę stałą (o

której mowa w art. 31 ust. 1 u.k.k.) i zaliczkę na wydatki. Sąd mu je wypłacił.

Następnie, po wykonaniu zabezpieczenia, komornik sądowy zwrócił się o opłatę

stosunkową (o której mowa w art. 31 ust. 2 u.k.k.) i wówczas prezes sądu skierował

do sądu egzekucyjnego wystąpienie o zbadanie – w trybie art. 759 § 2 k.p.c. –

zasadności obciążania sądu tym rodzajem opłaty egzekucyjnej.

Na skutek tego referendarz sądowy wydał postanowienia, którymi zmienił

postanowienia komorników w przedmiocie kosztów postępowania w ten sposób, że

wyeliminował z nich zarówno opłatę stałą (z art. 31 ust. 1 u.k.k.) jak i opłatę

stosunkową (z art. 31 ust. 2 u.k.k.). Powołał się na art. 45 ust. 2 u.k.k. zgodnie

z którym Skarb Państwa nie uiszcza opłat egzekucyjnych, a tym samym nie jest

podmiotem zwolnionym od tych opłat w rozumieniu art. 46 ust. 1 u.k.k. W obu

postępowaniach komornicy zaskarżyli postanowienia referendarza sądowego

wnosząc o ich uchylenie.

W toku rozpoznawania powyższych skarg Sąd Rejonowy dla m.st.

Warszawy w Warszawie dostrzegł poważne wątpliwości prawne, którym dał wyraz

w zagadnieniu przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

Sformułował je w następujący sposób: „Czy w razie złożenia do komornika

sądowego przez prokuratora prowadzącego postępowanie przygotowawcze

wniosku o wykonanie zabezpieczenia roszczeń pieniężnych, o których mowa w art.

291 § 1 k.p.k., na podstawie wydanego w trybie tego przepisu postanowienia, sąd

III CZP 19/25

3

rejonowy, przy którym działa komornik, wypłaca tymczasowo komornikowi w trybie

art. 46 ust. 1 u.k.k. opłaty, o których mowa w art. 31 ust. 1 i 2 u.k.k.?” Potrzebę

przedstawienia tego pytania Sąd Rejonowy uzasadnił wskazując i rozważając dwa

przeciwstawne kierunki wykładni, tj. ten odpowiadający stanowisku przyjętemu

przez referendarza sądowego w przedmiotowej sprawie oraz pogląd przeciwny,

zgodnie z którym komornik działający na podstawie art. 291 § 1 k.p.k. nie występuje

w roli statio fisci Skarbu Państwa i pozostaje zwolniony z kosztów komorniczych na

podstawie art. 96 ust. 1 pkt 6 u.k.s.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy art. 46 ust. 1 u.k.k. Zgodnie z

tym przepisem, sąd rejonowy, przy którym działa komornik, wypłaca tymczasowo

komornikowi, na jego wniosek, sumy odpowiadające wysokości należnych od

strony zwolnionej od kosztów komorniczych wydatków, opłat komorniczych, od

których zależy podjęcie czynności przez komornika, oraz opłaty, o której mowa w

art. 31 ust. 2. Zasadnicza wątpliwość Sądu Rejonowego dotyczy tego, czy

prokuratora traktować należy jako statio fisci Skarbu Państwa, a przez to stosować

również art. 45 ust. 2 u.k.k., zgodnie z którym Skarb Państwa nie ponosi opłat

egzekucyjnych. Rozróżnienie obu pojęć - zwolnienia od kosztów komorniczych oraz

nieponoszenia opłat - może z kolei stanowić podstawę stanowiska, za którym w

rozpoznawanej sprawie opowiedział się referendarz sądowy, a według którego

sumy wymienione w art. 46 ust. 1 u.k.k. wypłaca się wyłącznie za podmiot, który

został zwolniony od kosztów komorniczych, ale nie za podmiot, który nie uiszcza

opłat w zgodnie z art. 45 ust. 2 u.k.k.

Zgodnie z art. 291 § 1 k.p.k. w razie zarzucenia oskarżonemu popełnienia

przestępstwa, za które lub w związku z którym można orzec grzywnę, świadczenie

pieniężne, przepadek, środek kompensacyjny, zwrot pokrzywdzonemu lub innemu

uprawnionemu podmiotowi korzyści majątkowej, jaką sprawca osiągnął

z popełnionego przestępstwa, albo jej równowartości - może z urzędu nastąpić

zabezpieczenie wykonania tego orzeczenia na mieniu oskarżonego lub na mieniu,

o którym mowa w art. 45 § 2 k.k., jeżeli zachodzi uzasadniona obawa, że bez

takiego zabezpieczenia wykonanie orzeczenia będzie niemożliwe albo znacznie

III CZP 19/25

4

utrudnione. W myśl art. 292 § 1 k.p.k. zabezpieczenie następuje w sposób

wskazany w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego, chyba że ustawa

stanowi inaczej. Według art. 771 k.p.c. zwolnienie od kosztów sądowych,

przyznane stronie przez sąd w postępowaniu rozpoznawczym lub z którego strona

korzysta z mocy ustawy, rozciąga się także na postępowanie egzekucyjne.

Stosownie do art. 45 ust. 1 u.k.k. zwolnienie od kosztów sądowych przysługujące

stronie z mocy ustawy albo przyznane stronie w postępowaniu rozpoznawczym

rozciąga się na koszty komornicze.

Prokurator, który wydał postanowienie zabezpieczające w postępowaniu

przygotowawczym i w celu jego wykonania złożył wniosek do komornika o podjęcie

czynności egzekucyjnych inicjuje postępowanie zabezpieczające, będące częścią

postępowania cywilnego. Zastosowanie w tym zakresie przepisów Kodeksu

postępowania cywilnego wynika bezpośrednio z art. 292 § 1 k.p.k. Ponieważ

w ustawie o kosztach komorniczych nie przewidziano przepisów szczególnych,

w których uregulowano wprost kwestię ponoszenia przez prokuratora kosztów

komorniczych, to zastosowanie w tym zakresie znajdują przepisy ustawy o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych. W art. 96 ust. 1 u.k.s.c. wśród

podmiotów niemających obowiązku uiszczania kosztów sądowych wymieniony

został również prokurator.

W uchwale składu siedmiu sędziów z 26 lutego 2015 r., III CZP 96/14

(OSNC 2015 nr 9, poz. 98) Sąd Najwyższy rozstrzygnął, że w postępowaniu o

wykonanie postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym, wydanym na podstawie

art. 291 k.p.k., prokurator nie ponosi kosztów postępowania zabezpieczającego.

Stanowisko to Sąd Najwyższy wyraził na gruncie nieobowiązującej już ustawy z

dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (tj. Dz.U. Nr 231, poz.

1376 zm.). Jako aktualne ocenić należy jednak wywody uzasadnienia uchwały, w

których wskazano, że uczestnictwo prokuratora w postępowaniu cywilnym ma na

celu ochronę praworządności, praw obywateli lub interesu społecznego (art. 7, art.

55 i n. k.p.c.). Do tej kategorii należy inicjowanie przez prokuratora postępowania o

wykonanie postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym, które związane jest z

dążeniem do zapewnienia realnego poniesienia przez sprawcę majątkowych

konsekwencji popełnienia przestępstwa. W odniesieniu do wszystkich form udziału

III CZP 19/25

5

prokuratora w postępowaniu cywilnym ma zastosowanie ustawowe zwolnienie go

od kosztów sądowych, przewidziane w art. 96 pkt 6 u.k.s.c.

Podzielić należy także stanowisko wyrażone w uzasadnieniu uchwały z 15

stycznia 2025 r., III CZP 30/24 (OSNC 2025 nr 7-8, poz. 71), w którym Sąd

Najwyższy wyjaśnił, że sformułowanie art. 45 ust. 1 u.k.k., zgodnie z którym

zwolnienie od kosztów sądowych „rozciąga się na koszty komornicze” należy

rozumieć w ten sposób, że w postępowaniu egzekucyjnym strona korzysta ze

zwolnienia od kosztów komorniczych w zakresie adekwatnym do zwolnienia od

kosztów sądowych, przysługującego jej z mocy ustawy albo wskutek przyznania

zwolnienia w toku postępowania rozpoznawczego.

W konsekwencji, w ocenie Sądu Najwyższego, brak jest wątpliwości co do

tego, że prokurator działający na podstawie art. 291 § 1 k.p.k., jest z mocy ustawy

zwolniony od kosztów komorniczych.

Jednocześnie zwrócić należy uwagę, że według utrwalonego stanowiska

Sądu Najwyższego przewidziana w art. 390 k.p.c. instytucja pytań prawnych

stanowi odstępstwo od konstytucyjnej zasady niezależności sądów i z tego względu

ma charakter wyjątkowy (m.in. postanowienie składu siedmiu sędziów SN z 27

listopada 2002 r., III CZP 13/12, OSNC 2004, Nr 1, poz. 6; uchwała SN z 27 lutego

2008 r., III CZP 149/07, OSNC 2009, Nr 2, poz. 27; postanowienia SN: z 4

października 2002 r., III CZP 62/02, OSNC 2004, nr 1, poz. 7; z 20 maja 2005 r., III

CZP 25/05, OSP 2006, nr 11, poz. 124; z 10 maja 2007 r., III CZP 32/07, OSNC

2008, nr 6, poz. 63; z 19 listopada 2008 r., III CZP 21/08; z 17 kwietnia 2009 r., III

CZP 10/09; z 19 sierpnia 2009 r., III CZP 48/09, OSNC-ZD 2010, nr B, poz. 53; z

14 czerwca 2019 r., III CZP 9/19, Biuletyn SN 2019, nr 9; z 24 stycznia 2020 r., III

CZP 54/19; z 9 października 2020 r., III CZP 73/19; z 29 października 2021 r., III

CZP 64/20). Zagadnienie prawne powinno dotyczyć problemu, którego

rozstrzygnięcie przez Sąd Najwyższy jest rzeczywiście niezbędne do rozpoznania

środka odwoławczego, a zatem powinien istnieć bezpośredni związek przyczynowy

między problemem prawnym a sposobem rozpoznania sprawy (m.in.

postanowienia SN: z 6 marca 1998 r., III CZP 73/97; z 29 czerwca 2016 r., III CZP

10/16; z 12 września 2017 r., III SZP 2/17; z 15 lutego 2019 r., III CZP 87/18; z 5

III CZP 19/25

6

grudnia 2019 r., III CZP 37/19; z 24 stycznia 2020 r., III CZP 54/19; z 9

października 2020 r. III CZP 73/19; z 16 września 2021 r., III CZP 108/20). Jeżeli

przesłanki podjęcia uchwały nie są spełnione, Sąd Najwyższy odmawia podjęcia

uchwały (m.in. postanowienia SN: z 5 listopada 2014 r., III CZP 79/14; z 18

czerwca 2015 r., III CZP 30/15; z 28 stycznia 2016 r., III CZP 105/15).

W związku z powyższym zwrócić należy uwagę, że przedstawione

zagadnienie prawne dotyczy zakresu zastosowania art. 46 ust. 1 u.k.k., przy czym

z uzasadnienia postanowienia o przedstawieniu zagadnienia prawnego wynika, iż

nie budzi wątpliwości Sądu Rejonowego, że obowiązek wypłacenia komornikowi

tymczasowo opłat o których mowa w art. 31 ust. 1 i 2 u.k.k. powstaje, jeżeli

prokurator jest zwolniony od kosztów komorniczych. Wątpliwości Sądu dotyczą nie

tyle wykładni przepisów powołanych w treści przedstawionego pytania, ale wykładni

innych przepisów, dotyczących ponoszenia kosztów sądowych i komorniczych

przez prokuratora i Skarb Państwa. Nie znalazło to jednak bezpośredniego wyrazu

w treści przedstawionego zagadnienia.

Z powyższych przyczyn, Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia.

Adam Doliwa Mariusz Łodko Piotr Telusiewicz

[r.g.]