Wniosek gminy o stwierdzenie nabycia spadku przerywa przedawnienie, gdy jest niezbędny

Pismem wniesionym 6 marca 2025 r. do Sądu Rejonowego dla Krakowa-

Podgórza w Krakowie wierzyciel Gmina Miejska K. wniosła o nadanie

klauzuli wykonalności nakazowi zapłaty wydanemu przez ten Sąd 27 lipca 2015 r.,

I Nc 2319/15/P, przeciwko J. G. i A. G. jako spadkobiercom J. G.1 i R. G.

Postanowieniem z 11 marca 2025 r. referendarz sądowy w Sądzie

Rejonowym dla Krakowa-Podgórza w Krakowie oddalił wniosek o nadanie klauzuli

wykonalności. W jego ocenie roszczenie objęte tytułem wykonawczym uległo

przedawnieniu 31 grudnia 2024 r., a bieg terminu przedawnienia nie został

przerwany na skutek złożenia przez wierzyciela wniosków o stwierdzenie nabycia

spadku.

Pełnomocnik wierzyciela złożył skargę na ww. postanowienie, zaskarżając je

w całości.

Podczas rozpoznawania skargi Sąd ad quem powziął wątpliwość wyrażoną

w zagadnieniu prawnym przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu

postanowieniem z 29 sierpnia 2025 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 123 § 1 pkt 1 k.c. bieg przedawnienia przerywa się przez

każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania

spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym,

przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia

lub zabezpieczenia roszczenia.

Wierzyciel dysponuje roszczeniami, wynikającymi z jego prawa

podmiotowego, ulegającymi przedawnieniu w określonym czasie. W rezultacie,

dłużnik może powołać się na upływ terminu przedawnienia, a gdyby był

konsumentem, sąd byłby zobowiązany wziąć tę okoliczność pod uwagę z urzędu.

Wierzyciel, aby udaremnić dłużnikowi obronę, musi dokonać czynności, w wyniku

której bieg przedawnienia ulegnie przerwaniu.

III CZP 27/25

3

Czynność musi zostać dokonana przed sądem lub innym organem

powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju

albo przed sądem polubownym. Ponadto, musi być to czynność przedsięwzięta

bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub

zabezpieczenia roszczenia.

Najwięcej problemów – jak się okazuje – wywołuje kwestia właściwego

rozumienia pojęcia czynności „przedsięwziętej bezpośrednio”. Innymi słowy należy

odpowiedzieć na pytanie, czy bezpośredniość należy rozumieć ściśle według

dyrektyw wykładni językowej, a więc wąsko, czy też szeroko, elastycznie, a więc

przy uwzględnieniu celu danej czynności w kontekście obowiązującego systemu

prawa.

Wykładni norm prawnych dokonuje się przy uwzględnieniu zarówno wykładni

gramatycznej, jak i wykładni teleologicznej i systemowej, stosując te dyrektywy

łącznie. Brak podstaw do eksponowania którejkolwiek z nich. W rezultacie

należałoby postawić pierwszy, zasadniczy i jednocześnie wyjściowy wniosek, że do

analizy pojęcia „bezpośredniości”, w omawianej sytuacji, należy podejść przy

uwzględnieniu wszelkich okoliczności danego wypadku.

Trafnie wskazano w nauce prawa, że czynność wierzyciela zmierza

bezpośrednio do określonego celu, jeśli:

1) jej ominięcie w procesie dochodzenia i egzekwowania roszczenia jest

niemożliwe;

2) po jej podjęciu, do czasu jej rozpoznania przez sąd, wierzyciel nie ma

możliwości podjęcia kolejnych czynności.

Dla ustalenia „bezpośredniości” powinien wystarczyć obligatoryjny charakter

czynności w procesie realizacji roszczenia, niezależnie od tego, w jakim

postępowaniu i przed jakim organem realizacja ta następuje. Stosując to kryterium,

z kręgu przerywających bieg przedawnienia eliminujemy nie tylko tzw. czynności

przygotowawcze, ale także np. skargę na czynności komornika, która poprzedziła

powództwo o naprawienie szkody wyrządzonej przez wadliwe wyegzekwowanie

świadczenia (zob. M. Pyziak-Szafnicka [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Część

ogólna, wyd. II, red. P. Księżak, Warszawa 2014, teza 22 do art. 123).

III CZP 27/25

4

Niepodobna przyjąć, że ustawodawca teoretycznie dopuszczałby pewną

kategorię czynności przedsięwziętych bezpośrednio w celu dochodzenia lub

ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia, jako przerywających

bieg przedawnienia, a jednocześnie nie pozwalałby na wywarcie takiego skutku

przez czynność pośrednią, bez której czynność bezpośrednia nie mogłaby zostać

skutecznie dokonana. Trafnie ujęto to zagadnienie w najnowszej literaturze

podkreślając znaczenie argumentów natury funkcjonalnej, a mianowicie, że

w odniesieniu do rozważanego zagadnienia przypisać im należy znaczenie

rozstrzygające. Podstawowe założenie instytucji przedawnienia polega na tym, że

bieg terminu przedawnienia nie może biec, jeżeli uprawniony nie ma możliwości

realizacji swojego roszczenia (zob. K. Zawada, Przedawnienie roszczeń. Ewolucja

regulacji – aktualne problemy – potrzeba nowej regulacji, PS 2023, nr 1, s. 16).

W judykaturze z kolei podkreślono, że termin „bezpośredniości” należy rozumieć

szerzej i obejmować nim nie tylko czynności konieczne do dochodzenia

i egzekwowania roszczenia, ale również takie, które pozwalają na osiągnięcie

jednego z celów wymienionych w art. 123 § 1 pkt 1 k.c., a ich pominięcie

w procesie dochodzenia i egzekwowania roszczenia nie jest możliwe (zob. wyrok

SN z 24 stycznia 2020 r., V CSK 427/18).

Mając powyższe na względzie należy wskazać, że w niniejszej sprawie

płaszczyznę stanowiącą punkt wyjścia do dalszych rozważań stanowi złożenie

wniosku o stwierdzenie nabycia spadku.

W nauce prawa już dawno temu zauważono pojawiające się na kanwie

analizowanej sytuacji problemy. Warto przytoczyć szerszy fragment tej wypowiedzi.

Otóż podkreślono m.in., że „spadkobierca, który nie uzyskał stwierdzenia nabycia

spadku, a który np. chciałby dochodzić wierzytelności do spadku należącej albo

windykować rzecz spadkową, znajdującą się w posiadaniu osoby trzeciej, będzie

się musiał liczyć z tym, że jeżeli jego kwalifikacja prawna spadkobiercy zostanie

zakwestionowana, będzie musiał postarać się o stwierdzenie. Uzyskanie

postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku daje spadkobiercy do ręki wymagany

przez art. 1027 k.c. dowód nabycia spadku, a przez to umożliwia mu dochodzenie

należących do spadku roszczeń przeciwko osobom, które nie twierdzą, że są

powołane do dziedziczenia. Ze względu na scharakteryzowane wyżej ograniczenia

III CZP 27/25

5

dowodowe spadkobiercy, który nie ma stwierdzenia nabycia spadku, oraz ze

względu na to, że w praktyce stwierdzenia nabycia spadku często nie da się

natychmiast czy choćby dość rychło uzyskać, zachodzi niejednokrotnie

konieczność stworzenia innej możliwości natychmiastowego wystąpienia

i udowodnienia istnienia pochodzącego ze spadku roszczenia, skierowanego

przeciwko osobie trzeciej, która nie twierdzi, że jest spadkobiercą. I tak może

zachodzić niemożliwość natychmiastowego uzyskania stwierdzenia nabycia

spadku, a równocześnie może grozić przedawnienie należącego do spadku

roszczenia, albo może zachodzić niebezpieczeństwo, że w razie niewniesienia

pozwu i nieuzyskania tymczasowego zarządzenia wierzyciel (tj. spadkobierca)

mógłby być pozbawiony zaspokojenia itd. Zdawałoby się że środek zaradczy tkwi

w przepisach art. 666-668 k.p.c., w których przewidziana została możliwość

ustanowienia kuratora spadku. Niestety, w ten sposób tylko w niewielkiej liczbie

przypadków będzie można pomóc spadkobiercy, który stwierdzenia uzyskać nie

może. Mianowicie sąd może ustanowić kuratora spadku tylko do czasu objęcia

spadku przez spadkobiercę (art. 666 § 1 k.p.c.). Ponieważ zaś określenie „objęcie

spadku” oznacza objęcie spadku przez spadkobiercę w posiadanie, przeto kurator

spadku z art. 666, 667 k.p.c.; może być ustanowiony tylko do chwili objęcia spadku

w posiadanie przez spadkobiercę. W przepisach art. 666 --668 k.p.c. nie można

wskutek tego znaleźć środków udzielenia pomocy spadkobiercy, który stwierdzenia

wprawdzie jeszcze nie uzyskał, ale spadek objął już w posiadanie. W tym stanie

rzeczy spadkobiercy takiemu można tylko doradzić, aby — pomimo braku

stwierdzenia — wystąpił z pozwem przeciwko osobie trzeciej, a w toku wdrożonego

wskutek tego pozwu postępowania procesowego próbował — z powołaniem się na

złożony wniosek o stwierdzenie i wszczęte wskutek tego wniosku postępowanie —

uzyskać zawieszenie postępowania spornego, aż do rozstrzygnięcia wniosku

o stwierdzenie (analog. z art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c.)” – zob. J. Gwiazdomorski, Prawo

spadkowe w zarysie, Warszawa 1990, s. 169.

W niniejszej sprawie występuje nieco odmienne zagadnienie. Otóż,

wierzyciel uzyskał już tytuł egzekucyjny, który chciał zaopatrzyć w klauzulę

wykonalności. Jednakże dłużnicy wymienieni w tytule zmarli. Wierzyciel wszczął

zatem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Następnie wniósł o nadanie

III CZP 27/25

6

klauzuli wykonalności przeciwko osobom, na które przeszedł obowiązek po

powstaniu tytułu egzekucyjnego, legitymując się postanowieniami stwierdzającymi

nabycie spadku. Wniosek o nadanie klauzuli wykonalności został oddalony z uwagi

na przedawnienie roszczeń, ponieważ w międzyczasie zaistniała sytuacja, która

uruchomiła uregulowanie zawarte w art. 125 § 1 k.c. W rezultacie, powstało

zagadnienie, czy złożenie wniosku o stwierdzenie nabycia spadku przerwało bieg

przedawnienia, czy też nie przerwało.

Stosując ścisłą wykładnię należałoby uznać, że wniosek ten nie miał

żadnego wpływu na bieg przedawnienia. Jednocześnie, wierzyciel powinien

pogodzić się z tym skutkiem. Natomiast, jeżeli przyjmiemy funkcjonalną wykładnię

pojęcia „bezpośredniości”, to złożenie wniosku o stwierdzenie nabycia spadku,

koniecznego do uzyskania tytułu wykonawczego przeciwko spadkobiercom

dłużnika, choć stanowiące tylko pośrednią czynność przedsięwziętą w celu

zaspokojenia roszczenia, przerywa bieg terminu przedawnienia, umożliwiając

wierzycielowi podjęcie następnie bezpośrednich czynności egzekucyjnych.

Dodać należy, aby usunąć ewentualne rozważania na ten temat

(w nawiązaniu do ww. konkluzji J. Gwiazdomorskiego), że art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c.

nie ma zastosowania w postępowaniu egzekucyjnym (zob. wyrok SN z 15 lutego

2017 r., II CSK 179/16, a także J. Parafianowicz [w:] Kodeks postępowania

cywilnego. Komentarz aktualizowany. Art. 1–505(39). Tom I, red. O. M.

Piaskowska, LEX/el. 2025, teza 2 do art. 177).

Stosując zatem łącznie dyrektywy wykładni norm prawnych należy uznać, że

w analizowanym przypadku złożenie wniosku o stwierdzenie nabycia spadku

stanowiło obligatoryjny element czynności w procesie realizacji przez wierzyciela

roszczenia. Dopiero po uzyskaniu stwierdzenia nabycia spadku, wierzyciel mógł

wystąpić skutecznie o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko osobom, na których

przeszły obowiązki. Z chwilą złożenia wniosku o nadanie klauzuli wykonalności

nastąpiła przerwa biegu przedawnienia (zob. wyrok SN z 23 listopada 2011 r.,

IV CSK 156/11, OSNC-ZD 2013, nr 1, poz. 7), jednakże wówczas, gdy toczyło się

uprzednio postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, przedawnienie mogło

nastąpić.

III CZP 27/25

7

Powyższych konkluzji nie podważa wynik analizy dotychczasowej judykatury.

Otóż jak się okazuje, orzeczeniem, które stało się drogowskazem dla kolejnych

judykatów, była uchwała Sądu Najwyższego z 18 czerwca 1968 r., III CZP 46/68

(OSNC 1969, nr 4, poz. 62), w której wskazano, że wniosek spadkobiercy

o stwierdzenie nabycia spadku nie przerywa biegu zasiedzenia w stosunku do

współspadkobiercy, który jest posiadaczem nieruchomości należącej do spadku,

także wówczas, gdy nieruchomość ta wchodzi w skład gospodarstwa rolnego.

Wniosek o dział spadku przerywa bieg zasiedzenia w stosunku do takiego

współspadkobiercy.

Nie powinno być wątpliwości, co do trafności ww. poglądu. Złożenie wniosku

o stwierdzenie nabycia spadku w tej sytuacji nie stanowi jakiegokolwiek elementu

(składnika) akcji zaczepnej ze strony właściciela (spadkobierców) nieruchomości

wobec posiadacza samoistnego. Można stwierdzić, że jest to relacja wewnętrza

w obrębie prawa podmiotowego własności, która nie przekłada się na relacje

zewnętrzne z innymi osobami.

Podobnej sytuacji dotyczyły wypowiedzi Sądu Najwyższego zawarte

w postanowieniach: z 6 kwietnia 2018 r., III CSK 324/17; z 17 lipca 2020 r., III CSK

9/18; z 8 marca 2017 r., IV CSK 303/16; z 15 grudnia 2016 r., II CSK 156/16.

Wszystkie jednak były związane z akcją zaczepną właściciela nieruchomości

względem posiadacza samoistnego, zmierzającego do uzyskania prawa własności

przez zasiedzenie.

Problematyką relacji wniosku o stwierdzenie nabycia spadku i przedawnienia

Sąd Najwyższy zajął się w postanowieniu z 12 stycznia 2024 r., I CNP 58/23.

W uzasadnieniu wskazał m.in., że „zasadniczo, podstawy skargi koncentrują się

wokół zagadnienia możliwości przerwania biegu przedawnienia przez czynność,

jaką jest złożenie - na podstawie art. 1025 § 1 k.c. - wniosku o stwierdzenie nabycia

spadku po zmarłym dłużniku. Nie można jednak przyznać racji skarżącemu, który

twierdzi, że taka czynność - w myśl art. 123 § 1 pkt 1 k.c. - jest przedsięwzięta

bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub

zabezpieczenia roszczenia. Jak bowiem wskazuje się w orzecznictwie, nie

przerywa biegu przedawnienia wniosek o stwierdzenie nabycia spadku, gdyż nie

III CZP 27/25

8

zmierza on bezpośrednio do dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia ani

zabezpieczenia roszczenia (zob. uchwałę SN z 18 czerwca 1968 r., III CZP 46/68,

OSNCP 1969, nr 4, poz. 62). W stosunkach pomiędzy spadkobiercami a osobami

trzecimi wniosek o stwierdzenie nabycia spadku nie jest czynnością zmierzającą

bezpośrednio do zaspokojenia roszczenia. Nadmienienia przy tym wymaga, że

złożenie takiego wniosku nie stanowi czynności przedsięwziętej bezpośrednio

w celu dochodzenia roszczenia objętego żądaniem pozwu, gdyż przedmiotem

postępowania o stwierdzenie nabycia spadku jest ustalenie sukcesji generalnej

prawa spadkodawcy. Ochrona konkretnej wierzytelności pozostaje poza celami

tegoż postępowania”.

Co do zasady należy zgodzić się z ww. tezą, ale in casu, w żadnej mierze

nie można poczynionych konkluzji uznać za regułę, od której nie ma wyjątków.

Punkt wyjścia bowiem stanowiła omówiona powyżej uchwała z 18 czerwca 1968 r.,

III CZP 46/68, która – jak wykazano – dotyczyła sytuacji związanej z problematyką

obrony przed skutkami zasiedzenia i w rezultacie nie miała charakteru

abstrakcyjnego. Ponadto, stanowisko zajęte w postanowieniu z 12 stycznia 2024 r.,

I CNP 58/23 abstrahuje od wykładni pojęcia „bezpośredniości” uwzględniającej

wszystkie jej dyrektywy.

Nie można też tracić z pola widzenia, że Sąd Najwyższy przyjmował już, iż

wniosek o stwierdzenie nabycia spadku stanowi w danych okolicznościach akcję

zaczepną. Otóż uznał m.in., że złożenie przez uprawnionego do zachowku wniosku

o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie ustawy przerywa bieg terminu

przedawnienia jego roszczenia o zachowek należny od spadkobiercy ustawowego

(zob. uchwałę SN z 10 października 2013 r., III CZP 53/13, OSNC 2014, nr 4, poz.

41). W uzasadnieniu podkreślono, że trudno uznać za uzasadnione przymuszanie

spadkobiercy ustawowego do wszczynania najpierw nie sprawy o stwierdzenie

nabycia spadku, lecz sprawy o zachowek, tylko w celu zachowania terminu do

dochodzenia roszczenia o zachowek. Nie ulega wątpliwości, że wniosek

o stwierdzenie nabycia spadku, choć nie zmierza bezpośrednio (przy wąskim

rozumieniu tego pojęcia) do realizacji prawa do zachowku, jednak w istocie

pochłania to roszczenie w sensie funkcjonalnym, sprawiając, iż albo osobne

dochodzenie zachowku staje się bezprzedmiotowe, albo uprawniony uzyskuje

III CZP 27/25

9

podstawę do jego dochodzenia jako spadkobierca ustawowy niepowołany do

dziedziczenia lub jako spadkobierca ustawowy powołany do dziedziczenia, lecz

pozbawiony należnego mu zachowku w wyniku dokonanych darowizn. Wniosek

o stwierdzenie nabycia spadku zmierza zatem w istocie także do ustalenia, czy i na

jakiej podstawie spadkobierca ustawowy ma prawo do zachowku.

Antycypując ewentualne próby podważenia wykładni przyjętej w niniejszej

uchwale, należy zwrócić uwagę na jeszcze jedno zagadnienie. Otóż, mogą pojawić

się koncepcje, w myśl których zbędnym jest przyjmowanie, że wniosek

o stwierdzenie nabycia spadku przerywa bieg terminu przedawnienia, ponieważ

wystarczające jest złożenie wniosku o nadanie klauzuli wykonalności, także

w sytuacji przejścia obowiązków. A prima vista zapatrywanie takie wydawać by się

mogło przekonujące, tym bardziej, że niedołączenie do wniosku dokumentu

urzędowego lub prywatnego z podpisem urzędowo poświadczonym – jak wymaga

tego art. 788 § 1 k.p.c. – nie jest traktowane jako brak formalny, ale sąd odnosi się

do tego braku merytorycznie przez oddalenie wniosku. Zatem, mogłoby się

wydawać, że przez złożenie takiego wniosku bez wymaganego dokumentu,

zostanie osiągnięty cel w postaci przerwania biegu terminu przedawnienia

i w konsekwencji doprowadzi to do rozpoczęcia biegu przedawnienia na nowo.

Jednakże zasadność powyższego poglądu jest pozorna i nie do przyjęcia.

Składanie bowiem wniosku o nadanie klauzuli wykonalności wskutek przejścia

obowiązków bez wymaganego dokumentu ewidentnie oznaczałoby czynność, która

nie została przedsięwzięta bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia, a podjęta

jedynie w celu odsunięcia w czasie momentu upływu terminu przedawnienia.

W judykaturze - wprawdzie na kanwie tzw. zawezwania do próby ugodowej -

wyrażono trafny pogląd o generalnym znaczeniu, a mianowicie, że w stanie

prawnym obowiązującym do dnia 30 czerwca 2022 r. wniosek o zawezwanie do

próby ugodowej przerywał bieg przedawnienia roszczenia, chyba że z okoliczności

dokonania tej czynności wynika, iż nie została przedsięwzięta bezpośrednio w celu

dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia

(art. 123 § 1 pkt 1 k.c.) – zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 15 maja

2025 r., III CZP 22/24. W uzasadnieniu dodano, że interpretacja przyjmująca

III CZP 27/25

10

przyznanie każdemu wnioskowi o zawezwanie do próby ugodowej mocy

przerwania biegu przedawnienia, bez względu na rzeczywiste intencje wierzyciela,

który zainicjował postępowanie pojednawcze, mimo występującego zjawiska

polegającego na uruchamianiu tych postępowań ewidentnie w celu uzyskania tylko

skutku przerwy przedawnienia, a nie w celu faktycznej realizacji roszczenia przez

zawarcie ugody, w istocie godzi w te założenia. Przedawnienie może pełnić funkcję

stabilizacyjną wówczas, gdy uczestnicy obrotu prawnego mają pewność co do

terminu przedawnienia, tzn. wiedzą, w jakim terminie dane roszczenie przedawnia

się i kiedy rozpoczyna się oraz kończy bieg jego przedawnienia. Wszystkie postaci

przerwy biegu przedawnienia mają te same założenia aksjologiczne, w każdym

przypadku dochodzi do przerwania stanu niepewności oraz napięcia

spowodowanego przez upływ czasu. Przy ocenie czy doszło do przerwania biegu

przedawnienia konieczne jest przy tym stosowanie mierników obiektywnych,

zwłaszcza w kontekście możliwych zachowań stron, które według przepisów

ustawy mogą powodować taki skutek.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie

(art. 390 § 1 k.p.c.).

Dariusz Pawłyszcze

Agnieszka Jurkowska-Chocyk

Jacek Grela

[S.J.]

[r.g.]