Znieważenia w sporze o opiekę nad dzieckiem. SN oddalił kasację od umorzenia

Wyrokiem Sądu Rejonowego w Kielcach z dnia 10 sierpnia 2023 r., sygn. II

K 603/22, postępowanie karne wobec A.S., oskarżonej o to, że w okresie od 21

czerwca 2020 r. do dnia 30 czerwca 2021 r. w K. wielokrotnie znieważyła W.N., to

o przestępstwo z art. 216 § 1 k.k. w zw. zw. z art. 91 § 1 k.k., zostało na podstawie

art. 1 § 2 k.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 3 k.p.k. umorzone przy ustaleniu, że oskarżona

III KK 344/25

2

A.S. w okresie od 21 czerwca 2020 r. do dnia 30 czerwca 2021 r. w K. w krótkich

odstępach czasu, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, wielokrotnie znieważyła

W.N. w jego obecności słowami powszechnie uznanymi za obelżywe i

zakwalifikowaniu czynu z art. 216 § 1 k.k. w zw. z art. 12 § 1 k.k.

Od powyższego wyroku osobistą apelację wywiódł oskarżyciel prywatny,

który kwestionując ustalenia faktyczne wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i

uznanie oskarżonej za winną zarzucanego jej czynu oraz wymierzenie kary

grzywny w wysokości 50 stawek po 50 zł oraz orzeczenie nawiązki w kwocie 2000

zł.

Wyrok został zaskarżony również przez pełnomocnika oskarżyciela

prywatnego, który zarzucił:

1. rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 115 § 2 k.k. w zw. z

art. 1 § 2 k.k. polegające na jego niewłaściwym zastosowaniu poprzez

uznanie przez sąd I instancji, że czyn oskarżonej wyczerpujący dyspozycję

art. 216 § 1 k.k. cechuje znikoma społeczna szkodliwość czynu z uwagi na to,

że przez pewien czas oskarżona i pokrzywdzony byli silnie związani oraz

wadliwe przyjęcie, że jej działania były „impulsywnie emocjonalne" związane

z faktem, iż oskarżona nie może znieść osoby oskarżonego, z którym musi

się spotykać przez wzgląd na dziecko, nieprzyjemne zachowanie

pokrzywdzonego względem niej, który podchodząc do oskarżonej trzyma

przed sobą telefon, a nadto popełnienie przezeń na szkodę oskarżonej

przestępstwa pomówienia i znieważenia, poczucie skrzywdzenia oskarżonej

przez pokrzywdzonego, a nadto brak uprzedniej karalności oskarżonej za

czyny z art. 216 §1 k.k., a które to przesłanki nie stanowią kwantyfikatorów

wskazanych w zamkniętym ich katalogu zawartym w treści art. 115 § 2 k.k.,

a ponadto pominięcie przez sąd I instancji w analizie stopnia społecznej

szkodliwości czynów oskarżonej kwantyfikatorów w postaci rodzaju i

charakteru naruszonego lub zagrożonego dobra oraz rozmiarów

wyrządzonej lub grożącej szkody, zamiaru sprawcy, jego motywacji i

sposobu działania, w tym przede wszystkim wielości zniewag formułowanych

przez oskarżoną wobec pokrzywdzonego,

III KK 344/25

3

2. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku i mający

wpływ na jego treść, polegający na niesłusznym uznaniu, że czyn oskarżonej

A.S. jest społecznie szkodliwy w stopniu znikomym, podczas gdy analiza

okoliczności przedmiotowych i podmiotowych zarzucanego jej czynu

prowadzi do wniosku, iż czyn ten cechował się znacznym stopniem

szkodliwości, na co wskazuje bezsprzecznie wielokrotne, konsekwentne, w

pełni świadome dopuszczenie się przez oskarżoną bezprawnego naruszenia

godności, czci, dobrego imienia oskarżyciela prywatnego, pomimo istnienia

po jej stronie świadomości, że jej rozmowy z pokrzywdzonym są przezeń

rejestrowane, czego wbrew odmiennemu ustaleniu sądu I Instancji nie

sposób zakwalifikować jako „nieprzyjemnego zachowania" W.N. wobec niej,

co przemawia za uznaniem, że czyn oskarżonej cechuje znaczna społeczna

szkodliwość, a konsekwencji powinno skutkować skazaniem oskarżonej, a

nie umorzeniem wobec niej postępowania z uwagi na niską szkodliwość

społeczną przypisanego jej czynu.

Podnosząc powyższe zarzuty pełnomocnik oskarżyciela prywatnego wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

sądowi I Instancji.

Wyrokiem Sądu Okręgowego w Kielcach z dnia 28 czerwca 2024 r., sygn. IX

Ka 1931/23, zaskarżone orzeczenie zostało utrzymane w mocy.

Od tego wyroku kasację wywiódł pełnomocnik oskarżyciela prywatnego,

zarzucając:

1. rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 115 § 2 k.k. w zw.

z art. 1 § 2 k.k., polegające na jego niewłaściwym zastosowaniu poprzez

uznanie przez sąd I instancji, a następnie przez sąd II instancji, że czyn

oskarżonej wyczerpujący dyspozycję art. 216 § 1 k.k. cechuje znikoma

społeczna szkodliwość z uwagi na to, że przez pewien czas oskarżona

i pokrzywdzony byli silnie związani oraz wadliwe przyjęcie, że jej działania

były impulsywne, a ponadto pominięcie przez sąd w analizie stopnia

społecznej szkodliwości czynów oskarżonej kwantyfikatorów w postaci

rodzaju i charakteru naruszonego lub zagrożonego dobra oraz rozmiarów

wyrządzonej lub grożącej szkody, zamiaru sprawcy, sposobu działania, w

III KK 344/25

4

tym przede wszystkim wielości zniewag formułowanych przez oskarżoną

wobec pokrzywdzonego i w konsekwencji dokonanie bezzasadnej oceny, że

stopień społecznej szkodliwości czynu jest znikomy podczas gdy prawidłowe

zastosowanie art. 115 § 2 k.k., polegające na uwzględnieniu i prawidłowej

ocenie wszystkich wymienionych w nim faktorów, nakazuje stwierdzić, że

stopień społecznej szkodliwości czynu popełnionego przez oskarżoną A.S.

jest wysoki,

2. rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 1 § 2 k.k., poprzez

niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że rodzaj czynności wykonawczych

i sposób działania sprawcy, w odniesieniu do czynu znamiona czynu

zabronionego objętego utrzymanym w mocy wyrokiem Sądu Okręgowego

w Kielcach wyroku sądu I instancji, nie uzasadniają przyjęcia większego

aniżeli znikomy stopień społecznej szkodliwości ujawnionego czynu, czyn

ten nie stanowi przestępstwa, w sytuacji gdy sposób i okoliczności

popełnienia czynu, jak również postać zamiaru i motywacja sprawcy w

świetle zebranego materiału procesowego prowadzą do wniosku, że

społeczna szkodliwość zarzucanego oskarżonej czynu z całą pewnością nie

była znikoma, a więc czyn ten stanowił przestępstwo, a także poprzez

przyjęcie subiektywnej, a nie obiektywnej i uzasadnionej rzeczowo miary

tejże społecznej szkodliwości, podczas gdy w przypadku przestępstw

ściganych z oskarżenia prywatnego nie może na ocenę społecznej

szkodliwości rzutować sam fakt konfliktu między stronami, albowiem przy

przestępstwach tego rodzaju jest to reguła, a nie sytuacja wyjątkowa,

3. rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 216 § 1 k.k. -

poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że użyte przez oskarżoną sformułowania

na temat W.N. nie wyrażają pogardy wobec oskarżyciela prywatnego,

podczas gdy w szczególności w świetle pozostałych wypowiedzi, okresu

wypowiadanych słów, mają charakter znieważający,

4. rażące i mające istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia naruszenie

prawa procesowego, tj. art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k. -

poprzez nierozważenie wszystkich wniosków i zarzutów zawartych w

III KK 344/25

5

apelacji pełnomocnika oskarżyciela prywatnego oraz w apelacji oskarżyciela

i w miejsce rzeczowego ustosunkowania się do każdego z nich, ograniczenie

się do zaprezentowania identycznych twierdzeń jak w uzasadnieniu sądu I

instancji, refleksji ogólnych na temat sprawy, a także niewyjaśnienie w

dostateczny sposób, czym kierował się sąd II instancji, wydając wyrok oraz

dlaczego zarzuty i wnioski apelacji pełnomocnika oskarżyciela prywatnego

zostały uznane za niezasadne,

5. rażące i mające istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia naruszenie

prawa procesowego, art. 438 pkt 1a k.p.k. poprzez niewydanie wyroku

uchylającego zaskarżony apelacją pełnomocnika oskarżyciela prywatnego

wyrok sądu I instancji, mimo wydania wyroku przez sąd I instancji z obrazą

prawa materialnego oraz błędnych ustaleń faktycznych w zakresie oceny

wybranych przesłanek warunkujących stopień społecznej szkodliwości czynu

zarzucanego oskarżonej,

6. rażącą obrazę prawa procesowego, która mogła mieć istotny wpływ na treść

zaskarżonego wyroku, tj. art. 4 k.p.k., art. 7 k.p.k., art. 410 k.p.k., art. 424 § 1

pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k., polegającą na przeprowadzeniu

wadliwej kontroli odwoławczej przez dowolną i wybiórczą ocenę dowodów,

sprzeczną z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, co w konsekwencji

nie doprowadziło do zmiany wyroku sądu I instancji; wadliwa kontrola

odwoławcza polegała na braku rzeczowej i obiektywnej oceny podniesionych

w środku odwoławczym zarzutów, a to: bezkrytycznym przyjęciu jako

własnych ustaleń sądu I instancji, że oskarżona A.S. działała pod wpływem

impulsu oraz jej zachowanie spowodowane było istniejącym oraz

występującym konfliktem z W.N., sprzecznym z zebranym w sprawie

materiałem dowodowym dokonaniem wadliwej kontroli poprzez ustalenie, że

W.N. prowokował swoim zachowaniem A.S., podczas gdy z

przedstawionego materiału jednoznacznie wynika, iż ona była często osobą

inicjującą ten kontakt, dokonaniem wadliwej kontroli instancyjnej poprzez

usprawiedliwienie nagannego zachowania oskarżonej kontekstem

sytuacyjnym, podczas gdy oskarżona swoim zachowaniem wyczerpała

III KK 344/25

6

znamiona ostatecznie przypisanego jej przestępstwa, a stopień ich

szkodliwości nie jest znikomy, o czym świadczy premedytacja i świadomość

oraz celowość i konsekwencja działania oskarżonej, która została

potwierdzona wielością podobnych zachowań, a także bezsporny między

stronami i ustalony przez sąd rodzaj użytych sformułowań.

W konsekwencji autorka kasacji wniosła o uchylenie wyroków sądów obu

instancji i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w Kielcach do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja okazała się oczywiście bezzasadna w rozumieniu art. 535 § 3 k.p.k.,

wobec czego podlegała oddaleniu na posiedzeniu bez udziału stron. Nie doszło

w niniejszej sprawie do obrazy przepisów prawa karnego materialnego tj. art. 115 §

2 k.k. i art. 216 § 1 k.k. Szeroką argumentację w tej materii zaprezentował już sąd II

instancji. Z wywodów tych jasno wynika, podobnie zresztą jak i z uzasadnienia

orzeczenia pierwszoinstancyjnego, że na żadnym etapie postępowania nie zostało

zmarginalizowane znaczenie wypowiedzianych przez oskarżoną do oskarżyciela

prywatnego słów. Wręcz przeciwnie, zostały one odczytane w świetle ogólnie

przyjętych ocen jako znieważające (k. 169). Jednakże nie doszło do skazania

oskarżonej w wyniku uzasadnionego przyjęcia, że brak jest in casu społecznej racji

penalizacji zarzuconych jej zachowań (art. 1 § 2 k.k.). Z tych przyczyn zarzut

obrazy art. 216 § 1 k.k. zawarty w pkt 3 kasacji już prima facie nie znajdował racji

bytu, skoro w wyniku poczynienia prawidłowych ustaleń faktycznych aktywność

oskarżonej została ostatecznie właściwie zakwalifikowana. To, że skarżąca nie

aprobowała oceny stopnia społecznej szkodliwości zarzuconego oskarżonej

zachowania w żadnej mierze nie uprawniało do formułowania tego rodzaju zarzutu.

Należy bowiem odróżnić obrazę prawa materialnego od ustaleń faktycznych, które

zasadniczo pozostają poza kognicją kasacyjną.

W jednakowym stopniu nietrafione było twierdzenie tyczące obrazy art. 115 §

2 k.k. Przypomnieć trzeba, że tej treści zarzut podniesiony został już w apelacji

pełnomocnika oskarżyciela prywatnego, choć inaczej skonstruowany, gdyż w

głównej mierze sprowadzał się do kontestowania ustaleń poczynionych w

III KK 344/25

7

perspektywie art. 115 § 2 k.k. Zarzutem prawa materialnego objęty został natomiast

ten zakres oceny, który odnosił się do braku uprzedniej karalności oskarżonej jako

pozaustawowego kryterium uwzględnionego przez sąd meriti. Zagadnienie to

zostało należycie zbadane przez sąd II instancji, który podzielił uwagę apelacji co

do niezasadności rozpatrywania tej kwestii przy ocenie stopnia społecznej

szkodliwości czynu. Pozostała uwaga sądu koncentrowała się natomiast na

kodeksowych kwantyfikatorach, podsumowanie których prowadziło do wniosku o

braku w zarzucanych oskarżonej zachowaniach tej istotnej cechy przestępstwa.

Fakt, że natężenie społecznej szkodliwości konkretnego zachowania stanowi

pochodną czynników wymienionych w art. 115 § 2 k.k. nie oznacza rzecz jasna, że

waga przypisywana poszczególnym wyznacznikom stopnia społecznej szkodliwości

czynu zawsze powinna być jednakowa. To, który z czynników wymienionych w

omawianym przepisie bardziej, a który mniej, wpływa na stopień społecznej

szkodliwości konkretnego zachowania, zależy w przeważającej mierze od tego, jaki

typ czynu zabronionego wchodzi w grę, oraz od okoliczności konkretnego

przypadku (zob. J. Majewski [w:] G. Bogdan i in., Kodeks karny. Część ogólna, t. 1,

red. A. Zoll, 2004, s. 1391). Nie można podzielić zapatrywań, by w tej mierze sąd

odwoławczy dopuścił się naruszenia obowiązków kontrolnych (art. 433 § 2 k.p.k.)

oraz obraził przepisy nakreślające ramy oceny dowodów. Przypomnieć należy, że

owa ocena w sytuacji wydania orzeczenia utrzymującego w mocy zaskarżony

wyrok różni się co do zasady od tej, której dokonuje sąd I instancji. Winna ona być

zgodna z powyższym unormowaniem, nie zaś mieć za wytyczną art. 410 k.p.k. Sąd

odwoławczy nie ma bowiem obowiązku ponawiania analizy całego materiału

dowodowego, lecz wykazania powodów uwzględnienia bądź nieuwzględnienia

poszczególnych zarzutów środka odwoławczego. W związku z kontestowaniem

oceny stopnia społecznej szkodliwości czynu dokonał powtórnej oceny wszystkich

normatywnych przesłanek przedmiotowego elementu struktury przestępstwa

dochodząc do wniosków tożsamych z wyprowadzonymi przez sąd I instancji.

Dostrzegając w tej mierze obrazę powołanych w kasacji przepisów, skarżąca

polemizowała jedynie z tymi wnioskami, co uznać należało za niedopuszczalne

powielanie zarzutu apelacyjnego zaadoptowanego formalnie do wymogów

kasacyjnych (tj. obraza prawa materialnego zamiast błędu w ustaleniach

III KK 344/25

8

faktycznych). Ponowne badanie wszystkich istotnych z punktu widzenia art. 115 § 2

k.k. okoliczności byłoby więc obecnie dublowaniem kontroli instancyjnej pozostając

w wyraźnej kolizji z istotą postępowania kasacyjnego, którego materia została

ściśle zdefiniowana w art. 523 § 1 k.p.k. Wskazać więc jedynie trzeba, że jako

elementy ustawowe determinujące znikomość społecznej szkodliwości zachowania

oskarżonej zasadnie zostały przyjęte szczególne uwarunkowania w jakich

kierowała ona wobec oskarżyciela prywatnego znieważające słowa (długi

wzajemny konflikt pomiędzy stronami, uprzednie skazanie oskarżyciela prywatnego

za działanie na szkodę oskarżonej, brak porozumienia co do kwestii opieki nad

dzieckiem, długotrwałe pozbawienie oskarżonej kontaktu z dzieckiem). To one

bowiem - jako szeroko rozumiane okoliczności popełnienia czynu - w pełni

oddawały dopiero jego charakter. Bez ich analizy, czego zdawała się domagać

autorka kasacji, wnioski byłyby zgoła odmienne, ale zarazem niekompletne, gdyż

poza zakresem zainteresowania znalazłby się szerszy, nad wyraz istotny dla

orzekania kontekst sprawy, co mogłoby implikować błędny ogląd na motywację

oskarżonej. Natomiast – o czym wspomniano wyżej – kwestia niekaralności A.S.,

choć nie należy do przesłanek określonych w art. 115 § 1 k.k., nie miała przy

kompleksowym ujęciu parametrów stopnia społecznej szkodliwości, decydującego

znaczenia. Nie uszło to uwagi sądu II instancji, który wszak dostrzegł, że ta

okoliczność została niezasadnie uwzględniona i dokonując powtórnej weryfikacji

kontestowanych elementów, wyeliminował ją z katalogu markerów ważenia stopnia

społecznej szkodliwości czynu. Nie mogło to jednak rzutować na ostateczny

wniosek, iż szkodliwość tego czynu cechuje się znikomością, wobec czego nie

stanowi on przestępstwa (art. 1 § 2 k.k.). Sąd II instancji, stosując się do wymogu

rozważenia wszystkich zarzutów środka odwoławczego, ustosunkował się do tej

powielanej obecnie kasacyjnie kwestii uprzedniego skazania oskarżyciela

prywatnego. Wskazał, że dokonał analizy tego orzeczenia i sprecyzował

zasadniczą różnicę w obu sprawach. Była to dostateczna replika na postawiony

zarzut. Nieracjonalne jest stawianie sądowi wymagań, by czynił analizę

porównawczą i badanie de facto sprawy nie będącej przedmiotem postępowania w

sposób, który wykraczał poza procesową potrzebę. Przypomnieć trzeba skarżącej,

domagającej się wszak oparcia wyroku właśnie na ustawowych kryteriach, że

III KK 344/25

9

skazanie oskarżyciela prywatnego w innym postępowaniu w żadnej mierze nie

mogło dyktować treści rozstrzygnięcia w niniejszym procesie. Byłaby to absolutnie

niedopuszczalna dedukcja. Każdą sprawę cechują odmienne zawiłości, wynikające

z odmiennego materiału dowodowego, które – co oczywiste - podlegają

każdorazowej, zindywidualizowanej ocenie sądu orzekającego związanego zasadą

samodzielności jurysdykcyjnej (art. 8 § 1 k.p.k.). Nie jest więc tak, jak

zaprezentowała to skarżąca, że wobec skonfliktowanych stron zapadać muszą tej

samej treści wyroki. Tym samym argument ten był całkowicie chybiony i podobnie

jak ogół pozostałych wskazywał na intencję polemizowania z prawomocnym

wyrokiem, któremu nie zarzucono skutecznie obrazy prawa (art. 523 § 1 k.p.k.).

Z tych względów kasacja jako bezzasadna w stopniu oczywistym podlegała

oddaleniu. Implikowało to orzeczenie o kosztach postępowania, które - adekwatnie

do treści art. 637a w zw. z art. 636 § 1 k.p.k. – obciążały podmiot wnoszący kasację,

a zatem oskarżyciela prywatnego.

[WB]

[a.ł]