SN pozostawił bez rozpoznania wniosek obrońcy o wyłączenie sędziego w kasacji skazanych

Pismem z 13 kwietnia 2026 r. obrońca skazanych Z.O. i J.O. wniósł o

wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego S.S. od udziału w sprawie kasacyjnej III

KK 96/26. W krótkim uzasadnieniu podniesiono wyłącznie okoliczności systemowe,

związane z powołaniem sędziego na obecnie zajmowane stanowisko, wskazując

też na kasacyjny zarzut nieprawidłowej obsady sądu (art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.),

związany z ustawowym trybem nominacji sędziego, odnoszącym się również do

SSN S.S.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

III KK 96/26

2

W sprawie brak jest podstaw faktycznych i prawnych uzasadniających

rozpoznanie wniosku o wyłączenie SSN S.S. od udziału w sprawie.

Już na wstępie dostrzec należy, że wnioskujący nie podał w swoim piśmie

żadnych istotnych argumentów o charakterze indywidualnym, mogących wykazać

istnienie realnych podstaw przekonujących do konieczności analizy zasadności

wyłączenia sędziego Sądu Najwyższego S.S. od udziału w sprawie III KK 96/26.

Przedstawione przez obrońcę okoliczności nie mogą zostać rozpoznane w trybie

art. 41 § 1 k.p.k., a powyższe stanowisko jasno wynika z wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 4 marca 2020 r., sygn. akt P 22/19, gdzie wskazano, iż art.

41 § 1 w związku z art. 42 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks

postępowania karnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 30), w zakresie, w jakim dopuszcza

rozpoznanie wniosku o wyłączenie sędziego z powodu wadliwości powołania

sędziego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej Rady

Sądownictwa, w skład której wchodzą sędziowie wybrani na podstawie art. 9a

ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (Dz. U. z 2019 r.

poz. 84, 609, 730 i 914 oraz z 2020 r. poz. 190), jest niezgodny z art. 179 w

związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Powołując się z kolei na zaistnienie przesłanek określonych w art. 40 § 1 pkt

1 k.p.k., obrońca nie przedstawił dostatecznych okoliczności, które mogłyby

uzasadnić wniosek, że rozpoznawana sprawa dotyczy tego sędziego bezpośrednio.

Ma to istotne znaczenie, gdyż akta sprawy nie pozwoliły ujawnić tego rodzaju

okoliczności z urzędu, a zawarte w art. 40 § 1 k.p.k. wyliczenie przyczyn wyłączenia

sędziego z mocy samego prawa ma charakter zamknięty. Przepis ten nie może

podlegać wykładni rozszerzającej, a zawarte w nim przesłanki nie mogą być

uzupełniane w drodze wykładni (postanowienia SN z dni: 11 grudnia 2002 r., V KK

135/02, OSNKW 2003, nr 3-4, poz. 36; 27 stycznia 2005 r., IV KK 385/04, OSNwSK

2005, nr 1, poz. 217; 13 czerwca 2007 r., V KK 15/07; 14 stycznia 2009 r., V KK

285/08; 11 października 2024 r., II KO 110/24; A. R. Światłowski, Glosa do wyroku

SN z 5.02.1997 r., V KKN 180/96, OSP 1998/2, s. 40; A. Murzynowski, Glosa do

postanowienia SN z 11.12.2002 r., V KK 135/02, OSP 2004/2, s. 25; H.

Paluszkiewicz [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz,

wyd. III, red. K. Dudka, Warszawa 2023, s. 126; D. Świecki [w:] B. Augustyniak,

III KK 96/26

3

K. Eichstaedt, M. Kurowski, D. Świecki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz.

Tom I. Art. 1–424, wyd. VII, Warszawa 2024, s. 236; S. Steinborn [w:] J. Grajewski,

P. Rogoziński, S. Steinborn, Kodeks postępowania karnego. Komentarz do

wybranych przepisów, LEX/el. 2016, art. 40, teza 7; J. Grajewski, S. Steinborn [w:]

Komentarz aktualizowany do art. 1-424 Kodeksu postępowania karnego, red. L. K.

Paprzycki, LEX/el. 2015, art. 40, teza 7; T. Grzegorczyk [w:] Kodeks postępowania

karnego. Tom I. Artykuły 1-467. Komentarz, Warszawa 2014, s. 218).

Zgodnie z ugruntowanym w doktrynie i orzecznictwie rozumieniem przesłanki

zawartej w art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k., dotyczy ona takiej sprawy, której przedmiotem

jest rozstrzygnięcie o prawach i obowiązkach, także w sferze cywilnoprawnej,

sędziego wyznaczonego do składu sądu, ale ma ona miejsce wówczas, gdy sędzia

uczestniczy w procesie karnym w charakterze strony (zarówno biernej, jak i

czynnej) albo quasi-strony. Tylko w tych bowiem przypadkach ma on ex definitione

interes prawny w korzystnym dla siebie rozstrzygnięciu w przedmiocie procesu.

Chodzi tu o sprawę, która wprost ma związek z osobą sędziego i którą sędzia jest

osobiście zainteresowany. Związek sędziego ze sprawą, zgodnie z omawianą

normą, musi mieć charakter bezpośredni. Pomiędzy sprawą określonego sędziego,

a jego osobą, nie może być ogniw pośrednich (postanowienia SN z dni: 10 stycznia

2002 r., IV KZ 83/01; 5 października 2022 r., V KK 329/22; 30 listopada 2023 r., I

ZO 75/24; 31 stycznia 2024 r., I ZO 17/24; 28 czerwca 2024 r., I ZO 95/24; 4

września 2024 r., I ZO 144/24; 30 stycznia 2025 r., I ZO 114/24; 11 kwietnia 2025

r., V KB 11/24; wyrok SA w Gdańsku z dnia 15 grudnia 2016 r., II AKa 361/16;

wyrok SA w Szczecinie z dnia 22 listopada 2017 r., II AKa 34/17; J. Zagrodnik, M.

Burdzik [w:] S. Głogowska, J. Karaźniewicz, M. Klejnowska,

N. Majda, I. Palka, K. Sychta, K. Żyła, J. Zagrodnik, M. Burdzik, Kodeks

postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2024, s. 209; J. Kosonoga (w:) R. A.

Stefański (red.), S. Zabłocki (red.) Kodeks postępowania karnego. Tom I.

Komentarz do art. 1-166, Warszawa 2017, s. 550; H. Paluszkiewicz [w:] Kodeks

postępowania karnego. Komentarz, wyd. III, red. K. Dudka, Warszawa 2023, s.

127; T. Grzegorczyk [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Artykuły 1-467.

Komentarz, Warszawa 2014, s. 218; W. Grzeszczyk [w:] Kodeks postępowania

karnego. Komentarz, wyd. X, LexisNexis 2014, art. 40, teza 3).

III KK 96/26

4

W uwarunkowaniach badanej sprawy orzekanie przez SSN S.S. nie

prowadzi do złamania zasady nemo iudex in causa sua, albowiem nie będzie on

orzekał „we własnej sprawie”. Przedmiot postępowania nie stanowi „jego sprawy”, a

udział w wydaniu orzeczenia w żaden sposób nie będzie miał wpływu na sferę jego

własnych uprawnień lub obowiązków prawnych. Przedstawiony przez obrońcę (a

prezentowany również w niektórych orzeczeniach, także Sądu Najwyższego)

sposób rozumienia omawianej przesłanki mógłby jednak doprowadzić do

odsunięcia od orzekania znacznej liczby sędziów (w skrajnych wypadkach

wszystkich), a tym samym do nieuprawnionego wpływania na skład sądu.

Wniosków lub żądań o wyłączenie uzasadnionych tylko okolicznościami o

charakterze ustrojowym nie można uwzględniać z tego tylko powodu, iż tożsamy

ustrojowy zarzut odwoławczy znajduje zastosowanie także do osób go

rozpoznających. Bez zindywidualizowania poddających się ocenie sądu

okoliczności podnoszonych w realiach dotyczących danej sprawy, w aspekcie

związanych z nią konkretnych faktów leżących również poza płaszczyzną

ustrojową, pozostają one w sferze wyłącznie teoretycznej, niepowiązanej

odpowiednio ani z konkretną sprawą, od udziału w której wniosek o wyłączenie

zostaje złożony, ani z określonym sędzią, którego wniosek ten dotyczy (zob.

postanowienia SN z dni: 21 czerwca 2023 r., IV KK 460/19; 10 sierpnia 2023 r., V

KK 162/22; 31 października 2023 r., V KK 358/23; 16 stycznia 2024 r., III KK

293/23, OSNK 2024/4/22; 11 lipca 2024 r., IV KK 142/24; 11 października 2024 r., II

KO 110/24; 18 marca 2025 r., III KK 410/24).

Za wyłączeniem sędziego Sądu Najwyższego S.S. nie może przemawiać

fakt podniesienia w kasacji zarzutu o randze bezwzględnej przyczyny odwoławczej

z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. Także i w tym bowiem zakresie obrońca za kluczową

okoliczność wskazał tożsamość organu biorącego udział w procedurze powołania

na urząd sędziego sądu orzekającego w sprawie (sędziego sądu apelacyjnego),

bez dostrzeżenia uregulowań ustrojowych i procesowych w tym zakresie. W

kontekście tego przypomnieć trzeba, że z natury przesłanek o tzw. względnym

charakterze wynika konieczność oceny konkretnej sytuacji in casu, a wszelki

automatyzm postępowania przeczyłby celom, dla których ten typ przesłanek został

wprowadzony do procedur wyłączenia sędziego (wyrok TK z 20 lipca 2004 r., SK

III KK 96/26

5

19/02, OTK-A 2004, nr 7, poz. 67). Podzielenie zawartych we wniosku skazanego

twierdzeń niewątpliwie zaś do takiego automatyzmu by prowadziło. Przyjęcie

założenia, że sam fakt poddania się procedurze konkursowej przed KRS w

warunkach kwestionowanych przez stronę postępowania powoduje, że z definicji

taki sędzia nie jest bezstronny i obiektywny oraz zobowiązuje go to do wyłączenia

się z „góry” od udziału w rozpoznawaniu każdej podobnej do niniejszej sprawy, w

której będą podniesione podobne zarzuty, nie tylko prowadzi do konsekwencji

szkodliwych z punktu widzenia sprawności i wydolności wymiaru sprawiedliwości,

ale także szeroko pojmowanego interesu publicznego. Takie założenie prowadzi

również pośrednio do kwestionowania inwestytury udzielonej sędziemu,

uzależniając jej skuteczność od treści zarzutów podniesionych w środkach

zaskarżenia w przydzielonych mu sprawach.

Sąd Najwyższy naturalnie dostrzega podejmowane próby wyrugowania

części sędziów z czynności immanentnie związanych z istotą pełnienia służby

sędziowskiej poprzez prawotwórczą wykładnię art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., która w

istocie sprowadza się do kontroli procesu i aktu powołania na urząd sędziego,

dokonywanego w toku postępowania, w którym dany sędzia orzekał lub ma

orzekać. Nadmienić w tym miejscu należy, że jeszcze w postanowieniu Sądu

Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2017 r., V KK 322/17 przyjmowano, że brak

bezstronności sędziego rozpoznającego sprawę nie stanowi bezwzględnej

przyczyny odwoławczej, co wydawało się oczywiste, a od czego aktualnie pewna

część prawników odchodzi. Nie sposób więc inaczej, niż za przykład takiego

działania, postrzegać uchwały składu połączonych Izb Sądu Najwyższego z dnia 23

stycznia 2020 r., uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca

2022 r., czy wreszcie orzeczeń wydanych w niniejszej sprawie w odniesieniu do

innych sędziów. Wyprowadzony wyżej wniosek znajduje pełne potwierdzenie

w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia 2020 r., U 2/20, w którym

orzeczono, że uchwała z dnia 23 stycznia 2020 r. jest niezgodna z:

1. art. 179, art. 144 ust. 3 pkt 17, art. 183 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 8 ust. 1, art. 7 i

art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,

2. art. 2 i art. 4 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz.

864/30, z późn. zm.),

III KK 96/26

6

3. art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności,

sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie

Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr

61, poz. 284, z późn. zm.).

Powyższe dowodzi, że uchwała trzech połączonych izb Sądu Najwyższego

utraciła swój walor normatywny i nie wywiera skutku, o którym mowa w art. 87 § 1

ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym. Można ją natomiast

traktować jako jeden z wyrażanych przez judykaturę poglądów prawnych, co też w

rzeczywistości ma miejsce (tak m. in. postanowienia Sądu Najwyższego z dni: 28

lutego 2023 r., III KK 23/23; 7 grudnia 2023 r., I KK 162/23; 13 czerwca 2024 r., II

KO 36/24, OSNK 2024/9/47; 1 października 2024 r., I USK 184/24; 14 października

2024 r., I ZO 91/23 czy też 29 października 2024 r., II USK 352/23).

Nie można przy tym działając w oparciu o art. 190 ust. 1 Konstytucji podzielić

tezy, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia 2020 r., U 2/20, jest

tzw. wyrokiem nieistniejącym (postanowienia SN z dni: 3 listopada 2021 r., IV KO

86/21; 4 marca 2025 r., III KS 45/24). Orzeczenia TK to wszak jego władcza

wypowiedź, rozstrzygająca sprawę należącą do jego kompetencji. Jest też

bezsporne, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w przedmiocie odpowiedzi na

pytanie o zgodność aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub

ustawą, zgłoszone w trybie art. 193 Konstytucji, ograniczają samodzielność

jurysdykcyjną sądów (M. Laskowski, Uchybienie godności urzędu sędziego jako

podstawa odpowiedzialności dyscyplinarnej, Warszawa 2019, s. 45). Zgodnie ze

stanowiskiem wyrażonym w literaturze przez M. Zubika i M. Wiącka (Kompetencje

sądu konstytucyjnego a granice swobody orzekania przez sędziów Trybunału

Konstytucyjnego, Przegląd Sejmowy 2009, nr 4, s. 25), zasada legalizmu nakazuje

przypisać każdemu działaniu Trybunału Konstytucyjnego (a dokładniej składowi

orzekającemu w sprawie), jako organowi państwa, domniemanie działania

zgodnego z prawem. Oznacza to w konsekwencji, gdyby chciano twierdzić, że w

konkretnej sprawie doszło do nadużycia kompetencji przez Trybunał Konstytucyjny,

iż niezbędne jest przeprowadzenie w odpowiednim postępowaniu dowodu

przeciwnego. Problemem pozostaje jednak ustalenie właściwej procedury w

odniesieniu do orzeczeń mających konstytucyjny przymiot ostateczności (art. 190

III KK 96/26

7

ust. 1 Konstytucji). W doktrynie podkreśla się, że nawet budzące wątpliwości

orzeczenia sądów konstytucyjnych, z racji ich oparcia w znaczącej części na

aktywizmie sędziowskim nieznajdującym należytych podstaw w normie prawnej, są

wiążące, a wręcz mogą stać się jedną z cech charakterystycznych orzecznictwa

konstytucyjnego, nie tylko zresztą w Polsce (por. A. Kustra-Rogatka, Kontrola

konstytucyjności prawa w państwach UE w świetle ewolucji sądownictwa

konstytucyjnego w Europie, Studia Iuridica Toruniensia, Tom XXIII, 2018, nr 2, s.

147-158).

Należy więc przyjąć, że żaden organ państwa nie ma kompetencji do

dokonywania oceny czy orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wydano we

właściwym składzie i z zachowaniem określonej w przepisach prawa procedury, a

tym samym – czy można mu przypisać walor ostateczności i mocy powszechnie

obowiązującej. Jednoznaczna norma zawarta w art. 190 ust. 1 Konstytucji RP

przesądza, że przyznanie takiej kompetencji nie jest możliwe bez zmiany samej

Konstytucji. W obowiązującym stanie prawnym o tym, co jest orzeczeniem,

decyduje sam Trybunał, tj. sędziowie tworzący dany skład orzekający i podpisujący

orzeczenie (A. Mączyński, J. Podkowik (w:) M. Safjan (red.), L. Bosek (red.),

Konstytucja RP. Tom II, Komentarz do art. 87-243, Warszawa 2016, s. 1190).

Respektując konstytucyjną zasadę działania przez organy władzy publicznej

wyłącznie na podstawie i w granicach prawa (art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej) trzeba wskazać, że nie ma w obowiązującym w Polsce systemie prawnym

podstaw normatywnych do podjęcia przez jakikolwiek zewnętrzny podmiot krajowy

lub międzynarodowy prób rozważania i ewentualnego uznania, że podjęte działania

legislacyjne doprowadziły do systemowej utraty przez Trybunał Konstytucyjny jego

konstytucyjnego charakteru w odniesieniu do nieprawidłowej obsady bądź

właściwości związanych z niezależnością i niezawisłością jego sędziów. W razie

potwierdzenia, na podstawie i w granicach prawa, któregokolwiek z tych zarzutów,

mogłoby to skutkować stwierdzeniem braku przymiotów niezbędnych sądowi

konstytucyjnemu in abstracto lub w konkretnych sprawach. W chwili obecnej brak

jednak narzędzi normatywnych pozwalających na dokonywanie tego rodzaju ocen

in genere.

III KK 96/26

8

Niezależnie od powyższego, w orzecznictwie Sądu Najwyższego słusznie

podkreśla się, że wątpliwość co do bezstronności sędziego nie może być

wywodzona z samych kwestii ustrojowych związanych z jego powołaniem i to

niezależnie od tego w jakim okresie i z jakimi ułomnościami w procedurze

nominacyjnej doszło to tego powołania (zob. m. in. postanowienia SN z dni: 21

czerwca 2023 r., IV KK 460/19; 31 października 2023 r., V KK 358/23). Podnoszone

zarzuty nie mogą mieć bowiem charakteru abstrakcyjnego i odnosić się do całych

grup powołanych sędziów (postanowienie SN z dnia 10 sierpnia 2023 r., V KK

162/22). Nie ma też żadnych podstaw do wiązania wykonywania przez Prezydenta

jego uprawnień konstytucyjnych w stosunku do każdej osoby sprawującej w

Rzeczypospolitej Polskiej urząd sędziego z określoną treścią wydanych przez tego

sędziego rozstrzygnięć. Sugerowanie w sposób oderwany od szczegółowych

realiów konkretnego przypadku pozorów, jakoby przykładowo sędzia wydanym

wyrokiem chciał odwdzięczyć się za powołanie na urząd sędziego jest pozbawione

jakichkolwiek racjonalnych podstaw, a przez to rażąco nieuprawnione

(postanowienie SN z dnia 7 czerwca 2017 r., III KK 190/17).

Także z brzmienia art. 29 § 4 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 622), dodanego ustawą z dnia 9 czerwca

2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. z 2022 r., poz. 1259) wynika, że okoliczności towarzyszące powołaniu

sędziego Sądu Najwyższego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do

podważenia orzeczenia wydanego z udziałem tego sędziego lub kwestionowania

jego niezawisłości i bezstronności. Zresztą, skoro ustawa o SN w sposób

szczególny reguluje badanie kwestii bezstronności sędziego w kontekście

okoliczności towarzyszących powołaniu sędziego oraz jego postępowania po

powołaniu (art. 29), to w tym zakresie stanowi lex specialis

w stosunku do art. 41 § 1 k.p.k., wyłączając możliwość badania określonych w niej

przesłanek w ogólnej procedurze (por. postanowienie SN z dnia 26 stycznia 2023

r., V KK 485/21).

Konstytucyjna zasada prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP)

realizowana jest przez prawo, ale i obowiązek zarazem, rozpoznania sprawy przez

właściwy sąd, określony przepisami prawa (por. uwagi zawarte w postanowieniach

III KK 96/26

9

Sądu Najwyższego z dni: 10 maja 2000 r., II KO 90/00, OSNKW 2000, z. 5-6, poz.

48, 12 marca 2008 r., II KO 7/08, OSNKW 2008, poz. 599, 5 grudnia 2012 r., III KO

102/12; 10 maja 2018 r., III KO 43/18; 8 lipca 2010 r., IV KO 69/10, OSNwSK

2010/1/1424). Nierespektowanie tego elementu prawa do sądu powodowałoby

naruszenie przez każdy sąd nie tylko wspomnianej normy konstytucyjnej, ale

również przepisów konwencyjnych, gdyż sąd nie jest „sądem ustanowionym

ustawą” w rozumieniu art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka także

wtedy, gdy – zgodnie z prawem wewnętrznym – nie jest on sądem właściwym do

rozpatrzenia danej sprawy, a więc gdy następuje przekroczenie przez sąd granic

swojej jurysdykcji (wyrok ETPCz z dnia 20 lipca 2006 r.

w sprawie Sokurenko i Strygun vs Ukraina – skargi nr 29458/04 i 29465/04).

Jednostka nie posiada prawa wyboru sądu, który orzekałby w jej sprawie, gdyż

właściwość sądu określa ustawa (orzeczenie Posokhov v. Rosja z 4 marca 2003 r.,

skarga nr 63486/00, § 37). Celem określonego w art. 6 ust. 1 EKPCz

sformułowania „ustanowiony ustawą” jest zapewnienie, aby organizacja systemu

sądowniczego nie zależała od czyjejkolwiek uznaniowości, ale była regulowana

przez prawo wywodzące się z parlamentu.

Mając na względzie wszystkie powyższe okoliczności, Sąd Najwyższy uznał

złożony wniosek za niedopuszczalny z mocy ustawy i pozostawił go bez

rozpoznania.

[WB]

[r.g.]