Rozprawa bez obrońcy oskarżonego. SN uchylił wytyk dla sędziego

Postanowieniem z dnia 28 sierpnia 2026 r. w sprawie o sygn. akt IV Ka

1038/26 Sąd Okręgowy w Krakowie na podstawie art. 40 § 1 u.s.p. wytknął Sądowi

Rejonowemu dla Krakowa – Krowodrzy w Krakowie uchybienie popełnione przy

rozpoznawaniu sprawy II K 1291/25/K mające postać oczywistej i rażącej obrazy

przepisów prawa, stanowiące bezwzględną przyczynę odwoławczą określoną w art.

439 § 1 pkt 10 k.p.k. w zw. z art. 79 § 3 k.p.k. polegające na prowadzeniu w dniu 12

marca 2026 r. rozprawy głównej pod nieobecność obrońcy oskarżonego, pomimo że

III KO 195/26

2

udział obrońcy miał w sprawie charakter obligatoryjny z uwagi na fakt, iż oskarżony

działał w warunkach określonych w art. 31 § 2 k.k., a jego zdolność do pokierowania

swoim postępowaniem była ograniczona w stopniu znacznym. W uzasadnieniu

postanowienia wskazano, że Sąd Okręgowy w Krakowie, który uchylił już poprzednio

wydany wyrok sądu pierwszej instancji i przekazał sprawę oskarżonego do

ponownego rozpoznania, w treści uzasadnienia wyroku wyraźnie podkreślił, iż z

uwagi na treść opinii psychiatrycznej zasięgniętej w postępowaniu odwoławczym,

sąd pierwszej instancji przeprowadzi postępowanie w całości, w trakcie którego

oskarżony będzie korzystał z obligatoryjnej obecności swoich obrońców. Pomimo

takich wskazówek w uzasadnieniu wyroku sądu odwoławczego sąd ponownie

przeprowadzając postępowanie w dniu 12 marca 2026 r. procedował bez obecności

obrońcy oskarżonego, gdy udział obrońcy był z mocy art. 79 § 3 k.p.k. obowiązkowy.

Takie uchybienie zostało określone jako oczywista i rażąca obraza przepisów prawa.

Sąd Okręgowy w Krakowie dostrzegł wprawdzie, że w uzasadnieniu wyroku sędzia

przyznał się do uchybienia, ale mając na względzie konieczność ponownego

procedowania w tej sprawie z tej samej co poprzednio przyczyny, nie uznał, aby

okoliczności wskazane w wyjaśnieniach sędziego niwelowały fakt zaistnienia

uchybienia kwalifikowanego jako bezwzględna przyczyna odwoławcza, a popełniony

błąd zaistniał z rażącej niewiedzy i niestaranności referenta.

Odwołanie od tego postanowienie, nazwane „zażalenie” wniósł sędzia X. Y..

Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 40 § 1 u.s.p. polegające na

jego błędnym zastosowaniu, w sytuacji, w której nie doszło do zmaterializowania się

przesłanek o których mowa w przywołanym przepisie ustrojowym. W konkluzji

swojego pisma wniósł o uchylenie postanowienia w całości. W zasadniczej części

swojego odwołania odniósł się do niezasadnie – jego zdaniem – użytych określeń

odnoszących się do jego stanu wiedzy oraz przyznania istnienia uchybienia w

uzasadnieniu wyroku, a ponadto zaprzeczał tezom o stanie swojego przygotowania

do sprawy i sposobie procedowania w trakcie jej rozpoznawania. W końcowej części

podniósł nieproporcjonalność postąpienia Sądu Okręgowego w Krakowie i przywołał

dodatkowo, iż błąd popełniony w tej sprawie był wynikiem przemęczenia zbyt napiętą

wokandą w tym dniu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Odwołanie musiało zostać uwzględnione, ale nie z powodów wskazanych w

jego treści. Na wstępie podkreślić trzeba, że wskazane przez Sąd Okręgowy w

III KO 195/26

3

Krakowie uchybienie miało postać oczywistej obrazy przepisów prawa i nie zmieni

tego przywoływany przez skarżącego fakt tzw. zmęczenia zbyt napiętą wokandą.

Sędzia, jeżeli dostrzega zmęczenie, które może generować potencjalne błędy w

zakresie prowadzonego postępowania, powinien zarządzić przerwę tak aby ustrzec

się sytuacji, w której jego stan psychofizyczny może wpływać negatywnie na sposób

rozpoznania określonej sprawy. Ponadto już zupełnie na marginesie, wokanda od

godz. 8.30 do godziny 14 nie wydaje się zbyt wyczerpująca. Jeśli sędzia potrzebuje

chwili przerwy to powinien ją zarządzić i po prostu przedłużyć rozpoznawanie

kolejnych spraw. Natomiast w sytuacji gdy w uzasadnieniu wyroku Sądu

Okręgowego w Krakowie, którym uchylono po raz pierwszy wyrok sądu pierwszej

instancji i sprawę przekazano do ponownego rozpoznania (k. 236 akt IV Ka 1038/26),

wskazując wyraźnie na konieczność zapewnienia obligatoryjnego udziału obrońcy w

ponownie prowadzonej rozprawie (k. 243), postąpienie wbrew tym zaleceniom

świadczy albo o ich nieznajomości albo o niepełnej wiedzy co do rygorów

procesowych, które w takiej sytuacji powinny być stosowane, tak aby nie doszło do

kolejnego uchylenia wyroku.

Niezależnie jednak od argumentów wskazanych w odwołaniu (środek

odwoławczy to odwołanie, a nie zażalenie – uw.SN) trzeba podkreślić, że tzw.

postępowanie wytykowe z art. 40 § 1 u.s.p. ma charakter postępowania quasi-

dyscyplinarnego (por. postanowienie SN z dnia 28 sierpnia 2019 r., II KO 56/19,

OSNK 2019, z. 10, poz. 58 i cyt. piśmiennictwo), pociągającego za sobą szereg

dotkliwych skutków wobec członków składu sądu. W tym sensie procedowanie tak w

kwestii udzielenia wytyku jak i w zakresie kontroli wniesionego odwołania, wymaga

ścisłego przestrzegania reguł tego postępowania oraz całościowego rozpoznawania

odwołania. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że właściwy sposób

postępowania w tym zakresie wymaga, aby rozpoczęcie procedury wytyku miało

miejsce w dniu wydania orzeczenia, przy czym właściwą formą powinno być wydanie

postanowienia (por. postanowienie SN z dnia 28 sierpnia 2019 r., II KO 56/19;

uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2021 r., III CZP 99/20,

OSNC 2022, z. 10, poz. 93). W uchwale w sprawie III CZP 99/20 stwierdzono wprost,

że sąd odwoławczy uruchamia procedurę wytykową w dacie ogłoszenia orzeczenia

kończącego postępowanie w sprawie. To zaś oznacza, że uruchomienie procedury

wytykowej powinno nastąpić w formie postanowienia i w dniu, w którym wydane

zostanie orzeczenie kończące postępowanie w sprawie. W ocenie obecnego składu

III KO 195/26

4

Sądu Najwyższego uruchomienie procedury wytyku powinno w istocie nastąpić w

toku rozprawy już po ogłoszeniu orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie,

ale przed zamknięciem rozprawy lub posiedzenia, tak aby był widoczny związek

czasowy tej decyzji ze sposobem rozstrzygnięcia sprawy w postępowaniu

odwoławczym. Tymczasem analiza akt sprawy, a przede wszystkim protokołu

rozprawy odwoławczej z dnia 13 sierpnia 2026 r. dowodzi, że przed zamknięciem

rozprawy odwoławczej sąd odwoławczy (w składzie jednego sędziego) nie wydał

żadnej decyzji, która wskazywałaby na zainicjowanie procedury udzielenia wytyku.

Natomiast w dniu 13 sierpnia 2026 r. sędzia referent sprawy IV Ka 1038/26

sporządziła pismo adresowane do sędziego referenta ze sprawy II K 1291/25/K, w

którym umożliwiła mu odniesienie się do tej kwestii, z powodu której uchylono wyrok

sądu pierwszej instancji (pismo to wysłano e-mailem). Zatem tzw. postępowanie

wytykowe nie zostało zainicjowane w formie postanowienia sądu odwoławczego, a

dodatkowo, postępowanie to nie zostało zainicjowane w toku rozprawy odwoławczej.

Mając na uwadze powyższe uchybienia konieczne stało się uchylenie

zaskarżonego postanowienia.

[J.J.]

[r.g.]