Emerytura policyjna za służbę w PRL obniżona. SN odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

Sąd Okręgowy w Lublinie wyrokiem z dnia 20 marca 2022 r. zmienił

zaskarżone decyzje i ustalił P.G. wysokość emerytury policyjnej i policyjnej renty

inwalidzkiej od dnia 1 października 2017 r., w wysokości obliczonej przy

uwzględnieniu odpowiednio przepisu art. 15c ust. 1 i art. 22a ust. 1 ustawy z dnia

18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji

Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu

Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego,

Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby

Więziennej oraz ich rodzin (dalej jako ustawa zaopatrzeniowa), ale bez

III USK 90/24

2

uwzględnienia odpowiednio przepisu art. 15c ust. 3 i art. 22a ust. 2 tej ustawy (pkt I);

w pozostałym zakresie odwołania oddalił (pkt II ).

Sąd Apelacyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 8 listopada 2023 r. zmienił

częściowo zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w punkcie I i II oraz poprzedzającą

go decyzję w ten sposób, że ustalił do 1 października 2017 r. wysokość renty

policyjnej odwołującego się w kwocie obowiązującej w dniu 30 września 2017 r.

(pkt I); oddalił apelację odwołującego się w pozostałej części (pkt II); oddalił

apelację poznanego (pkt III) i orzekł o kosztach procesu (pkt IV).

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył w części (co do pkt II) skargą kasacyjną

pełnomocnik odwołującego się. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania skarżący powołał się na: 1) istotne zagadnienie prawne (art. 3989 § 1

pkt 1 k.p.c.), a mianowicie: czy służba na rzecz totalitarnego państwa winna być

oceniana indywidualnie, badając czy dany funkcjonariusz dopuścił się czynów

naruszających wolność, godność lub inne prawa człowieka i obywatela, czy też

wystarczające jest ustalenie czy dany funkcjonariusz pełnił służbę w jednostkach

wymienionych w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej; 2) potrzebę wykładni przepisów

prawa wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, to jest art. 15c ust. 1

ustawy zaopatrzeniowej, bowiem część sądów ocenia służbę funkcjonariuszy

opierając się wyłącznie na rodzaju jednostki w której służyli, podczas gdy inne sądy

oceniają indywidualnie tę służbę badając, czy dany funkcjonariusz dopuścił się

czynów naruszających wolność, godność lub inne prawa człowieka i obywatela; 3)

skarga jest oczywiście zasadna ze względu na fakt, iż ze zgromadzonego materiału

dowodowego wynika, iż odwołujący nie wykonywał żadnych czynności, które

naruszałyby wolność, godność lub inne prawa człowieka i obywatela, a w

konsekwencji nie pełnił służby na rzecz totalitarnego państwa w rozumieniu ustawy

zaopatrzeniowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie może być przyjęta do rozpoznania.

Skarżący nie przedstawił problemu prawnego, który – uwzględniając obecne

stanowisko Sądu Najwyższego – spełniałby przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

III USK 90/24

3

Warto zauważyć, że Sąd Najwyższy wypracował już jednolite stanowisko w

przedmiocie wykładni i stosowania przepisów ustawy zaopatrzeniowej zarówno co

do kwalifikacji służby jako służby w organach totalitarnego państwa, o której mowa

w art. 13b ust. 1 tej ustawy, jak i co do zawartych w tej ustawie mechanizmów

korygujących wysokość emerytury (zob. na przykład wyroki: z dnia 6 marca 2024 r.,

I USKP 98/23, LEX nr 3690864; z dnia 13 lutego 2024 r., I USKP 110/23, LEX nr

3670464; z dnia 6 lutego 2024 r., I USKP 114/23, LEX nr 3668529; z dnia 16

stycznia 2024 r., I USKP 63/23, LEX nr 3656105; z dnia 9 stycznia 2024 r., III

USKP 102/23, LEX nr 3652059; z dnia 30 listopada 2023 r., III USKP 65/23, LEX nr

3635453 i III USKP 79/23, LEX nr 3689950; z dnia 12 października 2023 r., III

USKP 48/23, LEX nr 3614535; z dnia 24 maja 2023 r., II USKP 40/23, LEX nr

3568174; z dnia 18 kwietnia 2023 r., I USKP 40/22, OSNP 2023 nr 11, poz. 126; z

dnia 16 marca 2023 r., II USKP 120/22, LEX nr 350673).

Nie można też zapomnieć, że w uchwale składu siedmiu sędziów dnia

16 września 2020 r., III UZP 1/20 (OSNP 2021 nr 3, poz. 28), Sąd Najwyższy

stwierdził, że kryterium „służby na rzecz totalitarnego państwa” powinno być

oceniane na podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie

indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw

i wolności człowieka. W wyroku z dnia 9 stycznia 2024 r., III USKP 102/23 (LEX nr

3652059) Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że nawet brak po stronie ubezpieczonego

indywidualnych działań bezpośrednio zmierzających do naruszania podstawowych

praw i wolności człowieka, samoistnie nie wyklucza takiej kwalifikacji. Skoro

art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej łączy służbę na rzecz totalitarnego państwa

z samym podjęciem służby w instytucjach i formacjach w tym przepisie

wymienionych, to istnieje domniemanie faktyczne (wynikające z informacji o

przebiegu służby potwierdzającej służbę w tych jednostkach), że służba w nich była

służbą na rzecz totalitarnego państwa. Domniemanie to może być obalone w

procesie cywilnym. Nie jest jednak tak, że to na organie rentowym ciąży obowiązek

udowodnienia (art. 6 k.c. w związku z art. 232 zdanie pierwsze k.p.c.), że dany

funkcjonariusz uczestniczył w łamaniu praw człowieka i obywatela. W sytuacji, gdy

potwierdzona zostaje służba w instytucjach i formacjach wymienionych w art. 13b

ustawy zaopatrzeniowej, ciężar dowodu przechodzi na ubezpieczonego. Tak przyjął

III USK 90/24

4

Sąd Najwyższy w uchwale III UZP 1/20, w której stwierdzono, że w razie

stosowanego zarzutu przeciwko osnowie tej informacji, sąd będzie zobowiązany do

rekonstrukcji przebiegu służby w konkretnym przypadku (por. Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 30 listopada 2023 r., III USKP 65/23, OSNP 2024 nr 6, poz. 67).

Sąd Najwyższy wypracował także jednolite stanowisko odnośnie do wykładni

art. 15c ustawy zaopatrzeniowej. W wyroku z dnia 16 marca 2023 r., II USKP

120/22 (OSNP 2023 nr 9, poz. 104) zaprezentowano pogląd, że stwierdzenie

pełnienia służby na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b ust. 1

ustawy zaopatrzeniowej jest tylko jednym z dwóch mechanizmów korygujących

wysokość emerytur funkcjonariuszy pełniących służbę na rzecz totalitarnego

państwa. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że prawodawca wprowadził do ustawy

zaopatrzeniowej dwa mechanizmy korygujące wysokość emerytur funkcjonariuszy

pełniących służbę na rzecz totalitarnego państwa. Pierwszy z nich „zeruje” tak

zwane kwalifikowane lata służby. Drugi zaś obniża wysokość świadczenia do

przeciętnej emerytury przysługującej w powszechnym systemie ubezpieczenia. W

odniesieniu do pierwszego z wymienionych mechanizmów Sąd Najwyższy przyjął,

że „wyzerowanie lat służby” (art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej) jest

środkiem proporcjonalnym w stosunku do funkcjonariuszy, których lata służby

przypadały przed zmianami zapoczątkowanymi w 1989 r. Co prawda jest to

rozwiązanie „okrutne” i „nieefektywne funkcjonalnie”, jednak nie pozostaje w

sprzeczności z przepisami Konstytucji RP. Zgodnie z zamysłem „wyzerowania” lat

służby, każdy rok służby na rzecz totalitarnego państwa traktowany jest jako

nieistniejący, czyli nie ma żadnego wpływu na wysokość świadczenia. Sprawia to,

że im więcej takich „pustych” lat, tym wysokość świadczenia szybciej zbliża się do

wysokości najniższej emerytury - gwarantowanej przez art. 18 ust. 2 ustawy

zaopatrzeniowej. W przeciwieństwie do rozwiązania przyjętego w art. 15c ust. 3 tej

ustawy, „wyzerowanie lat służby” godzi w funkcjonariuszy, których lata służby

przypadały przed zmianami zapoczątkowanymi w 1989 r. Dotkliwość tego

rozwiązania jest proporcjonalna. W rezultacie, rozwiązanie to - przez swoją

proporcjonalność - wpisuje się w cel promowany przez ustawodawcę. Skutecznie

obniża emerytury „osób służących na rzecz totalitarnego państwa”. W pewnym

sensie dostrzegalna jest również adekwatność tego rozwiązania względem

III USK 90/24

5

przyświecającego ustawodawcy zamysłu. Wzorzec wpisany w art. 15c ust. 1 pkt 1

ustawy zaopatrzeniowej skutecznie zrównuje emerytury policyjne do - lub nawet

poniżej - wysokości świadczeń pobieranych przez obywateli prześladowanych

przed 1990 r. Dlatego krytyczna ocena art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej

nie prowadzi do uznania niezgodności tego przepisu z Konstytucją RP, ponieważ

nie ma możliwości jednoznacznego zakwalifikowania tego przepisu jako

pozostającego w opozycji do wzorców wynikających z Konstytucji RP, zwłaszcza

zaś jej art. 2.

W podobny sposób Sąd Najwyższy wypowiedział się też odnośnie do

mechanizmu obniżenia renty inwalidzkiej, o którym mowa w art. 22a ustawy

zaopatrzeniowej, przyjmując, że istotne jest to, czy niezdolność do służby powstała

w wymienionych w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej instytucjach i formacjach,

czy też wskutek stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu w

czasie pełnienia służby w Policji (art. 19 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej) albo w

okolicznościach opisanych w art. 19 ust. 2 i 3 ustawy zaopatrzeniowej już po

zwolnieniu ze służby w Policji (zob. wyrok z dnia 13 lutego 2024 r., I USKP 110/23

LEX nr 3670464).

W orzecznictwie Europejskiego Trybunału praw Człowieka (zob. wyrok z

dnia 14 maja 2013 r. w sprawie A. Cichopek przeciwko Polsce) stwierdzono, że

obniżenie przywilejów emerytalnych osobom, które przyczyniły się do utrzymywania

władzy przez opresyjny reżim lub czerpały z niego korzyści, nie może być uważane

za formę kary. Emerytury w bieżących przypadkach zostały obniżone przez

ustawodawcę krajowego nie dlatego, że którakolwiek z osób skarżących popełniła

zbrodnię lub ponosiła osobistą odpowiedzialność za naruszanie praw człowieka,

lecz dlatego, że przywileje te zostały przyznane ze względów politycznych jako

nagroda dla służb uważanych za szczególnie użyteczne dla państwa

komunistycznego. Zatem jeżeli zostały uznane za wyraźnie niesprawiedliwe z

punktu widzenia wartości leżących u podstaw Konwencji, to w tym stanie rzeczy

istnienie bądź, przy uwzględnieniu reguł proporcjonalności i zasady nienaruszania

istoty prawa zabezpieczenia społecznego jest uprawniony do takiej modyfikacji

przepisów emerytalnych, które będą niwelowały przywileje emertytalne nabyte z

tytułu służby na rzecz totalitarnego państwa.

III USK 90/24

6

W odniesieniu do wskazanej we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania argumentacji na rzecz potrzeby wykładni przepisów prawa, to

wspomniane już wyżej orzecznictwo niweluje potencjalne różnic na tym tle, w tym

znaczeniu, że przedstawione licznie (co świadczy z jednej strony o dużym

nakładzie pracy) przykłady z orzecznictwa nie świadczą o danej przesłane przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania, gdyż nie o taką rozbieżność chodzi, zwłaszcza

bez uchwycenia w tym miejscu różnych stanów faktycznych. Linia orzecznicza, z

którą mamy do czynienia w sprawie wpisuje się w nurt orzeczniczy Sądu

Najwyższego (zastosowano skutki z art. 15c ust. 1, ale pominięto art. 15c ust. 3

ustawy). W prawie ubezpieczeń społecznych odkodowywanie zdarzeń z przeszłości

jest zjawiskiem typowym (na przykład odtworzenie dokumentacji płacowej

pracownika w celu ustalenia wysokości emerytury; zaliczenie zatrudnienia do

okresów składkowych) i tym samym sądy są przygotowane do ważenia racji, jakie

na tym tle pojawiają się, zwłaszcza gdy w zanadrzu pozostaje bogaty dorobek

orzeczniczy sądów i trybunałów. Zatem i suponowane problemy prawne tracą w

sprawie na znaczeniu, skoro Sąd odwoławczy nie orzekał formalnie, lecz odnosił

się do zgromadzonych w sprawie dowodów. Inaczej rzecz ujmując, podzielenie

punktu widzenia skarżącego prowadziłoby do sytuacji, że każdy przepis

automatycznie rodzi obowiązek dokonywania wykładni, a tym samym ciężar

interpretacji przejąłby Sąd Najwyższy w sytuacji, gdy sądy powszechne są do tego

w pełni przygotowane (ustrojowo). Pojęcia otwarte i niedookreślone aktualizują się

w określonych stanach faktycznych i także na tle ustawy zaopatrzeniowej rysują się

czytelne linie, które w razie przyjęcia.

W sprawie nie można też mówić, że skarga kasacyjna jest oczywiście

uzasadniona, bowiem zaskarżone orzeczenie, w świetle ukształtowanej linii

orzeczniczej Sądu Najwyższego, nie doprowadziło do kwalifikowanego naruszenia

prawa, zwłaszcza przez: (-) błędną wykładnię pojęcia służby na rzecz totalitarnego

państwa; (-) naruszenie zasady proporcjonalności, co zostało już wyjaśnione we

wstępnej części uzasadnienia.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł z mocy art. 3989 § 2

k.p.c.

(AGM)

III USK 90/24

7

[SOP]