Konto założone na siebie dla nieznajomych. SN uchylił uniewinnienie oskarżonej

P. A. została oskarżona o to, że w dniu 4 grudnia 2019 r. w J. w celu uzyskania

korzyści majątkowej doprowadziła do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w

postaci pieniędzy w kwocie 269,70 zł poprzez wprowadzenie w błąd J.1. B., co do

możliwości wywiązania się z umowy kupna-sprzedaży kurtki marki T. za

pośrednictwem strony internetowej www.[...], tj. o czyn z art. 286 § 1 k.k.

Sąd Rejonowy w Jaworznie wyrokiem z 13 listopada 2023 r. sygn. akt II K

624/22 uznał P. A. za winną tego, że w zamiarze, aby inna osoba dokonała czynu

zabronionego, swoim zachowaniem ułatwiła jego popełnienie poprzez założenie

konta bankowego rachunek numer [...] i przekazanie danych niezbędnych do

korzystania z konta bankowego, w tym dokonywania wypłat nieustalonej osobie,

która w dniu 4 grudnia 2019 r. działając w realizacji z góry powziętego zamiaru w

celu uzyskania korzyści majątkowej, doprowadziła do niekorzystnego

rozporządzenia mieniem w postaci pieniędzy w kwocie 269,70 zł. poprzez

wprowadzenie w błąd J.1. B. zam. J. co do możliwości wywiązania się z umowy

kupna-sprzedaży kurtki marki T. za pośrednictwem strony internetowej www.[...].pl,

czym wyczerpała znamiona przestępstwa określone w art. 18 § 3 k.k. w zw. z art.

286 § 1 k.k. i za to na mocy art. 19 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. wymierzył

oskarżonej karę 6 miesięcy pozbawienia wolności.

Od powyższego wyroku apelację wniósł obrońca oskarżonej zarzucając

w niej:

1. obrazę przepisów prawa materialnego, a to art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k.

poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że oskarżona P. A. działała w

zamiarze, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, swoim

zachowaniem ułatwiła jego popełnienie poprzez założenie konta bankowego

rachunek numer [...] i przekazanie danych niezbędnych do korzystania z konta

bankowego, w tym dokonywania wypłat nieustalonej osobie, która w dniu 4

grudnia 2019 r. w J. działając w realizacji z góry powziętego zamiaru w celu

uzyskania korzyści majątkowej, doprowadziła do niekorzystnego

rozporządzenia mieniem w postaci pieniędzy w kwocie 269,70 zł poprzez

IV KK 279/24

3

wprowadzenie w błąd J.1. B. zam. J. co do możliwości wywiązania się z

umowy kupna-sprzedaży kurtki marki T. za pośrednictwem strony internetowej

www.[...].pl, podczas gdy, jak to wynika ze zgromadzonego materiału

dowodowego sprawy - swoją świadomością nie obejmowała rzeczywistego

faktu, jakoby jej dane osobowe były lub mogły być wykorzystywane w celach

przestępczych przez inne osoby, gdyż była osobą znajdującą się w ciągu

alkoholowym oraz bezradną:

2.obrazę przepisów postępowania, która miała wpływ na treść orzeczenia, w postaci

naruszenia art. 7 k.p.k. poprzez dowolną, a nie swobodną ocenę dowodu z

wyjaśnień oskarżonej, w zakresie w jakim Sąd odmówił im wiary, mimo że były

one spójne, konsekwentne i logiczne, zatem w sytuacji, w której winien

przyznać im walor wiarygodności w całości,

3.rażącą niewspółmierność wymierzonej oskarżonej kary w stosunku do stopnia

społecznej szkodliwości oraz winy, wynikającą z orzeczenia kary zbyt surowej,

co powoduje, że nie spełnia ona swej funkcji w zakresie prewencji ogólnej i

szczególnej oraz nie zaspokaja społecznego poczucia sprawiedliwości.

Przy tak zredagowanych zarzutach skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego

wyroku poprzez uniewinnienie oskarżonej od zarzucanego jej czynu bądź z

ostrożności o wymierzenie kary łagodniejszej, będącej karą nieizolacyjną.

Sąd Okręgowy w Sosnowcu wyrokiem z 11 marca 2024 r. sygn. akt V Ka 47/24

zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że uniewinnił oskarżoną od popełnienia

zarzuconego jej czynu.

Kasację od powyższego wyroku sądu II instancji wywiódł prokurator,

podnosząc następujące zarzuty:

1. rażącego i mającego istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenia przepisów

prawa, mianowicie:

- art. 4 k.p.k., art. 7 k.p.k., art. 410 k.p.k. i art. 424 § 1 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 457

§ 3 k.p.k. i art. 440 k.p.k. polegające na tym, że sąd II instancji wydał orzeczenie

o charakterze reformatoryjnym, odstępując od dokonania pełnej oceny materiału

dowodowego, w szczególności dowodów i okoliczności przemawiających na

IV KK 279/24

4

niekorzyść oskarżonej P. A. , ograniczając się do okoliczności, które przemawiają za

tezą przyjętą w zaskarżonym wyroku, co w konsekwencji doprowadziło do oceny

materiału dowodowego w sposób niezgodny z zasadami wyznaczonymi przez

wskazane wyżej przepisy, w szczególności z naruszeniem obiektywizmu i zasady

swobodnej oceny dowodów, nie przeprowadził łącznej i kompleksowej oceny

wszystkich dowodów, pozwalających na prawidłowe zakwalifikowanie zachowania

oskarżonej P. A., ograniczając się do kontroli niepełnej i wybiórczej, pomijającej

wskazania wiedzy i doświadczenia życiowego, które to naruszenia skutkowały

błędnym przyjęciem przez sąd II instancji, że nie sposób uznać, jak uczynił to Sąd

Rejonowy w Jaworznie, że P. A. zakładając konto bankowe i udostępniając

nieznanym jej osobom dane niezbędne do korzystania z tego konta, obejmowała

swoją świadomością to, że w ten sposób ułatwia nieustalonym dotąd sprawcom

popełnienie czynu zabronionego tj. oszustwa na szkodę J.1. B. i choć z pewnością

mogła przewidzieć, że założony przez nią rachunek może posłużyć do bliżej

nieustalonych celów przestępczych i jej nieostrożność wyczerpuje co najwyżej

znamię nieumyślności, zatem pozostaje ona bezkarna, co skutkowało wydaniem

rozstrzygnięcia uniewinniającego oskarżoną od popełnienia przypisanego jej czynu,

podczas gdy uwzględnienie wszystkich zebranych dowodów oraz pełna i

kompleksowa ocena dowodów i okoliczności sprawy, z uwzględnieniem zasad

prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego winna

prowadzić do wniosku, że oskarżona P. A. swoim zachowaniem wyczerpała

znamiona występku określonego w art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k.;

- art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. i art. 14 § 1 k.p.k. polegające na bezpodstawnym przyjęciu

przez sąd odwoławczy, że zmiana przez sąd I instancji opisu czynu przypisanego

oskarżonej P. A. z art. 286 § 1 k.k. na czyn z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k.

wyłącza możliwość utrzymania w mocy skazującego wyroku sądu I instancji z uwagi

na wyjście przez Sąd poza skargę uprawnionego oskarżyciela, albowiem brak jest

tożsamości pomiędzy czynem zarzucanym P. A. aktem oskarżenia, a tym

przypisanym jej w wyroku, przy czym naruszenie to miało istotny wpływ na treść

orzeczenia, ponieważ skutkowało niezasadnym uznaniem orzeczenia sądu I instancji

za rażąco niesprawiedliwe i uniewinnieniem oskarżonej, podczas gdy przypisanie

sprawcy działania wspólnego z inną osobą w miejsce tego samego działania

IV KK 279/24

5

samodzielnego czy też przypisania mu popełnienia czynu w formie zjawiskowej,

określonej w art. 18 § 3 k.k. nie stanowi przypisania innego czynu, nieobjętego

skargą;

1. rażącą obrazę przepisu prawa materialnego mającą istotny wpływ na jego treść,

a mianowicie art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. oraz art. 20 k.k.,

wyrażającą się w błędnej wykładni tych przepisów, zgodnie z którą skazanie

za pomocnictwo do przestępstwa oszustwa może nastąpić jedynie wówczas

gdy sprawca obejmował świadomością to, że podejmując określone czynności

lub nie wykonując ciążącego na nim obowiązku niedopuszczenia do

popełnienia czynu zabronionego, czyni to w odniesieniu do konkretnego,

scharakteryzowanego w odpowiednim przepisie czynu zabronionego oraz w

odniesieniu do indywidualnie oznaczonej osoby bezpośredniego wykonawcy,

podczas gdy, o ile dla przyjęcia pomocnictwa niezbędne jest przekonanie

Sądu o tym, że istniała osoba indywidualnie oznaczona, względem działań

której podejmowane były przez pomocnika czynności określone w dyspozycji

art. 18 § 3 k.k. (oraz dyspozycji przepisu określającego znamiona

przestępstwa, którego dopuszczał się sprawca), o tyle brak jest podstaw

zarówno do twierdzenia, że osoba ta musi być oznaczona z imienia i nazwiska

w czynie przypisanym pomocnikowi, jak i do twierdzenia, że personalia tej

osoby muszą być znane pomocnikowi, a ponadto ograniczona wiedza

pomocnika co do mechanizmu działania sprawców nie może wyłączyć jego

odpowiedzialności za czyn z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k.

Podnosząc powyższy zarzut, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu

w Sosnowcu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja jest trafna, gdyż sąd II instancji, uniewinniając oskarżoną, uczynił to

bez odpowiedniego uzasadnienia swego stanowiska, choć w przypadku

uniewinnienia wymagania dla jego sporządzenia wyznacza przede wszystkim art.

424 § 1 k.p.k. Sporządzenie uzasadnienia w sposób spełniający warunki

przewidziane dla wyroków sądów I instancji nabiera szczególnego znaczenia w

IV KK 279/24

6

zakresie tych dowodów, które stały się podstawą odmiennego rozstrzygnięcia [zob.

wyroki Sądu Najwyższego (dalej SN): z 27 listopada 2020 r. sygn. akt IV KK 577/19

oraz z 13 listopada 2024 r. sygn. akt I KK 402/23]. Wydanie takiego biegunowo

odmiennego od sądu meriti orzeczenia reformatoryjnego immanentnie zakłada

bowiem, że na etapach poprzedzających kontrolę odwoławczą, a więc w

postępowaniu przygotowawczym i jurysdykcyjnym pierwszoinstancyjnym doszło do

rażących uchybień, które skutkowały przypisaniem oskarżonemu czynów, których w

istocie nie popełniła. Wykazanie wadliwości stanowiska wyrażonego w wyroku sądu

I instancji oraz przekonujące uzasadnienie swojego stanowiska jest podstawowym

obowiązkiem sądu odwoławczego (postanowienie SN z 29 lipca 2025 r. sygn. akt III

KK 366/25). Rzeczą tego sądu jest bowiem rzetelne ocenienie dowodów po myśli art.

7 k.p.k. i przedstawienie własnych ustaleń dokonanych na podstawie kompleksowej

oceny pełnych materiałów dowodowych pozyskanych i przedstawionych w

postępowaniu na wszystkich jego etapach oraz ich omówienia, zgodnie z

dyspozycją art. 410 k.p.k., ze szczególnym uwzględnieniem oceny ich wymowy i

znaczenia, a także płynących z nich wniosków (por. T. Grzegorczyk. Kodeks

postępowania karnego. Komentarz. Warszawa 2008, s. 985; wyroki SN: z 15 grudnia

2022 r. sygn. akt IV KK 146/22; z 9 maja 2017 r. sygn. akt V KK 63/17), które finalnie

doprowadziły go do przekonania o konieczności odmiennego rozstrzygnięcia. W

drodze prezentacji argumentacji uzasadniającej taki wniosek powinno klarownie

odzwierciedlać proces myślowy organu orzekającego, który odmiennej oceny

dokonywał, wskazując, jakich to błędów i w odniesieniu do których to dowodów,

dopuścił się sąd orzekający w I instancji przy ocenie zebranego w sprawie materiału

dowodowego. Ma to szczególne znaczenie dlatego, iż treść uzasadnienia wyroku jest

podstawowym i jedynym wyznacznikiem możliwości sprawdzenia rzetelności

przeprowadzenia kontroli instancyjnej zaskarżonego orzeczenia, weryfikacji

prawidłowości ustalenia stanu faktycznego sprawy oraz trafności dokonania oceny

prawnej. Podobnie art. 457 § 3 k.p.k. obliguje ów sąd, by w uzasadnieniu swojego

wyroku zawarł argumenty wskazujące na to, czym kierował się, wydając swoje

rozstrzygnięcie.

Sąd odwoławczy z powyższego obowiązku się nie wywiązał. Nie

skonkretyzował ustaleń faktycznych obrazujących przebieg zdarzenia ani nie

IV KK 279/24

7

uzasadnił przekonująco konieczności odmiennego rozstrzygnięcia (por. wyroki SN: z

7 marca 2023 r. sygn. akt III KK 615/22; z 10 stycznia 2018 r. sygn. akt V KK 247/17;

z 27 lutego 2019 r. sygn. akt V KK 78/18; z 2 października 2020 r. sygn. akt V KK

450/19; z 7 września 2022 r. sygn. akt IV KK 136/22; z 22 listopada 2022 r. sygn.

akt I KK 186/21, czy też postanowienie SN z 3 marca 2022 r. sygn. akt V KK 379/21).

Wskazanych wymagań nie spełnia bowiem wyeksponowanie w uzasadnieniu, tylko

tych okoliczności, które organ orzekający uznał za wyłączną podstawę

uniewinnienia. Jako bezpośrednią przyczyną takiego rozstrzygnięcia wskazano w

nim brak dowodów, iż oskarżona „zakładając konto bankowe i udostępniając

nieznanym jej osobom dane niezbędne do korzystania z tego konta, obejmowała

swoją świadomością to, że w ten sposób ułatwia nieustalonym dotąd sprawcom

popełnienie czynu zabronionego, tym bardziej że doszło do niego w innym miejscu i

czasie” niż w zarzucie oraz iż działała z zamiarem ewentualnym, gdyż nie może o

tym automatycznie świadczyć li tylko „sam brak interesowania się dalszymi losami

konta bankowego, które założyła na swoje dane”. Jednocześnie analiza części

motywacyjnej zaskarżonego wyroku prowadzi do wniosku, iż do uznania, iż takie

zachowania świadczyć może co najwyżej o działaniu nieostrożnym, sąd ad quem

doprowadziła zasadniczo analiza intelektualnego elementu umyślności, dokonana w

oparciu o li tylko wybiórczo wybrane fragmenty lapidarnych wyjaśnień oskarżonej,

bez należytego rozważenia wszystkich aspektów ich treści w powiązaniu z innymi

dowodami i okolicznościami sprawy, co stanowi obrazę art. 410 k.p.k. Nie jest bez

znaczenia w tym kontekście, iż przepis ten zawiera zwrot „całokształt okoliczności”,

a nie „całokształt dowodów”. Słowo „okoliczności” bezspornie ma szerszy zakres

znaczeniowy niż słowo „dowód”. Z dowodu wynikają zawsze okoliczności, czyli fakty,

które zostają ujawnione na rozprawie w związku z przeprowadzeniem dowodu. Warto

w tym miejscu również wspomnieć, że udowodnienie jakiegoś faktu nie musi

oznaczać, że dane ustalenie zawsze winno wynikać bezpośrednio z konkretnych

dowodów. Może ono wypływać także z nieodpartej logiki sytuacji stwierdzonej

konkretnymi dowodami, jeżeli stanowi ona oczywistą przesłankę, na podstawie której

doświadczenie życiowe nasuwa jednoznaczny wniosek, iż dana okoliczność

faktycznie istotnie wystąpiła (patrz wyrok SN z 11 stycznia 2021.r. w sprawie V KK

342/20). W konsekwencji ocena dowodów jako że miała charakter nie tylko

IV KK 279/24

8

wybiórczy, ale powierzchowny, oderwany od zasad prawidłowego rozumowania,

doświadczenia życiowego i wskazań wiedzy, nie spełniała kryteriów art. 7 k.p.k.

Dobitnie świadczy o tym pominiecie w rozważaniach sądu ad quem składnika

woluntatywnego umyślności, któremu zgodnie przyznaje się prymat, odnośnie

ustaleń strony podmiotowej dla formy zjawiskowej pomocnictwa do oszustwa w

sytuacji, gdy oskarżony nie przyznaje się do popełnienia przestępstwa i na podstawie

wyjaśnień nie da się w sposób niebudzący wątpliwości ustalić zamiaru sprawcy

(wyrok SN z 11 lipca 2023 r. sygn. akt III KK 164/23). Najpewniej o zamiarze sprawcy

pozwalają wnioskować uzewnętrznione przejawy jego zachowania (por. wyrok SN z

6 stycznia 2004 r. sygn. akt IV KK 276/03, OSNwSK 2004/1, poz. 29), czyli te

elementy działania sprawcy, które są najbardziej uchwytne i widoczne, stanowiąc

emanację procesów psychicznych. W tej właśnie sferze uwidacznia się też różnica

między zamiarem wynikowym a świadomą nieumyślnością (lekkomyślnością). I w

przypadku zamiaru ewentualnego i w przypadku lekkomyślności sprawca ma

bowiem świadomość, że swoim zachowaniem może wyczerpać znamiona czynu

zabronionego. Sprowadza się do tego, że w przypadku zamiaru ewentualnego

sprawca godzi się z tą konsekwencją, natomiast w przypadku lekkomyślności tej

konsekwencji nie chce i się nań nie godzi, a znamiona strony przedmiotowej czynu

zabronionego realizuje dlatego, że bezpodstawnie sądzi, że jego popełnienia uniknie.

Granica między zamiarem ewentualnym a nieumyślnością jest zatem niezwykle

wąska, co powoduje, że dokonując ustaleń w tym przedmiocie, należy starannie

zwracać uwagę na cechy charakterystyczne dla zamiaru w określonej jego formie i

tylko tam można przyjąć istnienie owej formy zamiaru (w tym wypadku

ewentualnego), gdzie wola sprawcy jest niedwuznaczna. Na uwadze należy mieć

zwłaszcza, iż "godzenie się" przybiera postać różnego rodzaju stanów obojętności

sprawcy, wobec tego, co czyni lub co może z jego zachowań wyniknąć. W tym

przypadku chodzi bowiem o przeżycie psychiczne, które da się zwerbalizować

następująco: "dopuszczam taką możliwość", "wszystko mi jedno, czy to nastąpi, czy

nie", "lepiej, żeby nie nastąpiło, ale jeśli nastąpi, to trudno" (zob. R. Dębski, J. Giezek,

Z. Jędrzejewski, T. Kaczmarek, V. Konarska-Wrzosek, J. Lachowski, Ł. Pohl, A. J.

Szwarc, R. Zawłocki (w:) Nauka o przestępstwie. Zasady odpowiedzialności. System

Prawa Karnego, tom 3, pod red. R. Dębskiego, Warszawa 2013, s. 556). Owa

IV KK 279/24

9

akceptacja musi przy tym przybierać postać aktu woli polegającej na godzeniu się

z góry z takim stanem rzeczy. (zob. wyrok SN z dnia 6 lutego 1973 r. sygn. akt V KRN

569/71, OSNPG 1973/6/72). Warunkiem bowiem przyjęcia, iż sprawca czynu

zabronionego działał z zamiarem ewentualnym, jest po pierwsze ustalenie, iż

sprawca akceptował sytuację, iż jego czyn wyczerpuje przedmiotowe znamiona

przestępstwa, a - po drugie - stwierdzenie, że sprawca miał świadomość, że podjęte

działanie może wyczerpywać przedmiotowe znamiona czynu opisanego w ustawie

karnej.

Bezdyskusyjne w sprawie jest, iż oskarżona z pewnością była osobą, którą

sprawca oszustwa posłużył się do dokonania przestępstwa na szkodę J.1. B..

Oczywistym jest, iż bez jej udziału dokonanie tego czynu nie byłoby możliwe, jak i to,

że oskarżona musiała mieć świadomość, że bierze udział w nielegalnym procederze,

który najprawdopodobniej służy do popełnienia czynu zabronionego, a sama ułatwia

popełnienie takiego czynu zabronionego. Nie jest bowiem powszechną praktyką

zakładanie rachunków bankowych na swoje dane na prośbę innej osoby i wręczanie

tej osobie wszystkich dokumentów z tym związanych. Nie będąc osobiście

zainteresowaną prowadzeniem rachunku bankowego i rezygnując samej z

możliwości wpływania na zachowania obcej, nieznanej sobie bliżej osoby,

niewątpliwie udzielała jej realnej pomocy, zapewniając swobodny i bezpieczny oraz

nieograniczony dostęp do rachunku z zachowaniem pełnej dyskrecji, bo bez

ujawniania własnej tożsamości. Dla prawnej oceny zachowania oskarżonej w takiej

sytuacji, przy uwzględnieniu jej wieku i doświadczenia życiowego, a w jego ramach

uprzedniej karalności z art. 286 § 1 k.k., winno mieć również, niewątpliwe

zignorowanie przez nią i tej okoliczności, iż zapłacenie jej za możliwość ukrycia

tożsamości faktycznego dysponenta rachunku bankowego jednoznacznie

wskazywała, iż takie też - oszukańcze i ukierunkowane na zysk, będzie miało dalsze

wykorzystanie przekazanego mu rachunku, służącego w takich sytuacjach do

weryfikacji tożsamości oraz legendowania legalności powiązanej z nim działalności -

in concreto handlowej.

W okolicznościach niniejszej sprawy szczególnego znaczenia nabiera analiza

tego, czego oskarżona nie robiła, a powinna była, z punktu widzenia oceny

IV KK 279/24

10

racjonalności wartościowanego zachowania. Jego ocena nie może pomijać tego, iż

nawiązanie inkryminowanych relacji w żadnym przypadku nie można uznać za splot

takich okoliczności, które znajdowały się poza sferą przewidywań oskarżonej, a

sprzyjanie sprawcy za niezamierzony, bądź wprawdzie zamierzony, ale

ukierunkowany na inny cel niż czyn zabroniony, skoro oskarżona nigdy nie próbowała

zweryfikować intencji tej osoby. Nie tylko nie sprawdziła sposobu wykorzystywania

założonego na jej nazwisko rachunku bankowego, chociażby liczby i wielkości

przepływów środków finansowych, czy charakteru transakcji, ale nawet nie zapytała,

do czego tej osobie potrzebny jest ten rachunek.

Pod uwagę winny być brane również implikacje wynikające z uprzedniej

karalności oskarżonej. W tym aspekcie dogłębnej ocenie należało poddać kreowana

przez obronę nieporadność oskarżonej i postulowana na tym tle wręcz jej

niezdolność do popełnienia tego rodzaju czynów. Nie świadczy o tym automatycznie

wędrowny sposób życia, który zresztą nie jest tym samym co bezdomność, a jedno i

drugie nie oznacza zupełnej izolacji od informacji i wynikającej z niej nieświadomości

społecznych zagrożeń, także w cyberprzestrzeni.

Wprawdzie nie ustalono ostatecznie, czy oskarżona podczas zakładania

rachunku bankowego była pouczana o konieczności ochrony danych osobowych i

zachowania ich poufności, zwłaszcza tych dostępowych do konta bankowego oraz

związanych z ich ujawnieniem osobom trzecim zagrożeniach (bo nie ustalono

kategorycznie, czy w ogóle była w banku), to bezsprzecznie wiedza o tym

niewątpliwie posiada status powszechnej. Przed zagrożeniami wynikającymi z

niedochowaniem poufności przestrzegają bowiem nie tylko banki, ale także wszelkie

instytucje i podmioty mające styczność z tego rodzaju danymi – urzędy czy

świadczeniodawcy usług telekomunikacyjnych i internetowych. Na powszechność

wiedzy w tym zakresie wpływ mają również informacyjne kampanie medialne, w

których społeczeństwo przestrzegane jest przed niebezpieczeństwami wynikającymi

z utraty kontroli nad tego typu danymi, w tym o skali bazującej na tym przestępczości

kryminalnej – w przeważającej mierze różnego typu oszustwami. Nie bez znaczenia

dla świadomości takiego niebezpieczeństwa jest też sama nagminność przestępstw

popełnianych z wykorzystaniem Internetu, nade wszystko różnego typu oszustw,

IV KK 279/24

11

zwłaszcza tych polegających na oferowaniu na platformach ogłoszeniowych towarów

do sprzedaży ze wskazaniem do wpłat rachunków bankowych, których dysponenci

podszywają się pod właścicieli kont, ukrywając swoje dane w celu uniknięcia

odpowiedzialności.

Na przeciwnym biegunie zdarzeń kształtujących świadomość społeczną

w aspekcie wykorzystywania danych dostępowych do kont bankowych w celach

innych niż czyny zabronione umiejscowić należy zachowania li tylko nieetyczne.

Prawdopodobieństwo możliwości takiego celu pozyskania przedmiotowego konta

bankowego od oskarżonej jest żadna, chociażby dlatego, iż sposobów na ukrycie

majątku przed współmałżonkiem jest wiele, a taki sposób wydaje się z wielu

powodów najmniej racjonalny (bezpieczny).

Zważywszy przedstawione implikacje, samo stwierdzenie, iż takie zachowanie

to zwyczajna nieostrożność, która wyklucza umyślność w każdej formie

i w konsekwencji odpowiedzialność za pomocnictwo do oszustwa, wskazanych

standardów nie spełnia, zwłaszcza, gdy – o czym była już mowa - dla odróżnienia

zamiaru ewentualnego do lekkomyślności i niedbalstwa wymagana jest szczególna

wnikliwość oceny dowodów i to nie w ujęciu jednostkowym, a całościowym.

Przedstawione w części motywacyjnej wyroku sądu ad quem stanowisko nie poddaje

się weryfikacji. Przesadzają o tym nie tylko braki w argumentacji, ale przede

wszystkim braków w ustaleniach faktycznych zaliczyć należy, brak ustalenia nawet

tego, czy oskarżona rzeczywiście była w banku i osobiście założyła konto. Jaskrawo

wyraźnie rzuca się bowiem w oczy różnica relacji przedstawionej w wyjaśnieniach

oskarżonej, od obrazu wynikającego z dokumentacji pozyskanej z banku S.A. –

następcy prawnego Banku S.A. Oskarżona wyjaśniła, iż była w banku osobiście, a

po założeniu konta dokumenty przekazała „chłopakom”. Natomiast z pozyskanych z

banku informacji wynika, iż przedmiotowe konto oskarżona założyła elektronicznie

przez Internet. To z kolei podaje w wątpliwość ustalenie, iż oskarżona nie miała

dostępu do Internetu. Z zeznań matki oskarżonej wynika zresztą, iż posiadała ona

telefony, skoro je „niszczyła albo gubiła”, a każdy telefon aktualnie ma taki dostęp.

Już, chociażby to wskazuje, iż sąd ad quem nie dokonał ustaleń stanowczych w

kwestiach zasadniczych, bo dotyczących wspomnianych elementów

IV KK 279/24

12

przedmiotowych jej zachowania. Mało tego, nawet tego nie próbował, o czym

świadczy fakt, iż zrezygnował z bezpośredniego przesłuchania oskarżonej i jej matki.

Pośredniość, charakterystyczna dla istoty postępowania odwoławczego,

chociaż typowa to w realiach sprawy okazałą się oczywiście nieuprawniona w świetle

przyjęcia za podstawę uniewinnienia negatywnej przesłanki procesowej w postaci

braku danych dostatecznie uzasadniających popełnienie zarzuconego oskarżonej

czynu, skoro możliwości dowodowe nie zostały wyczerpane, a analiza dowodów

przeprowadzonych nie odpowiadała warunkom przewidzianym w art. 7 k.p.k.

Dokonanie własnej bezkrytycznej oceny przez sąd ad quem, wyjaśnień oskarżonej,

nieuwzględniającej całości okoliczności sprawy, skażonej przy tym niestety

dowolnością i zastąpienie na tej podstawie przekonania sądu I instancji, tak

ukształtowanym własnym przekonaniem, nie korzysta z ochrony art. 7 k.p.k.,

albowiem pominięcie kwantyfikatorów mających zasadnicze znaczenie dla ustaleń w

sferze podmiotowej czynu zabronionego, rzutuje na trafność ustalenia czy

zachowanie oskarżonej było umyślne czy nieumyślne, w konsekwencji trafności

wnioskowania, czy stanowiło przestępstwo, czy nie. Bez umyślności, nie ma bowiem

pomocnictwa (wyrok SA w Warszawie z 28 września 2005 r. sygn. akt II AKa 256/05,

LEX 1642410). Rozstrzygnięcie tych kwestii, w tym, czy ewentualne godzenie

dotyczyło oszustwa, czy też miało związek z innym potencjalnym zdarzeniem niż

oszustwo, należy wyłącznie do sądu powszechnego. W drugim przypadku pamiętać

należy, iż dla odpowiedzialności pomocnika wystarczy potwierdzenie, iż miał on

świadomość, iż pomaga do popełnienia oszustwa i będzie się na to się godził. Nie

zależy natomiast od tego, jakie finalnie przestępstwo zostanie popełnione, a nawet

czy w ogóle dojdzie do popełnienia przestępstwa. Odpowiedzialność za

pomocnictwo nie jest warunkowana dokonaniem tego konkretnego przestępstwa,

którego popełnienie w swoim zamiarze sprawca ułatwiał (wyrok SA w Krakowie z 12

maja 2021 r. sygn. akt II AKa 159/20, LEX 3410851). Powyższe prowadzi do

konstatacji, iż nie zostały spełnione warunki do zastosowania art. 17 § 1 pkt 1 k.p.k.

ani do skorzystania z klauzuli z art. 5 § 2 k.p.k., wobec nieprzedstawienia co najmniej

równie prawdopodobnej alternatywnej wersji zdarzenia do tej przedstawionej przez

sąd meriti.

IV KK 279/24

13

W kontekście ujawnionych braków pisemnego uzasadnienia zaskarżonego

wyroku, w żadnym wypadku nie można uznać go za spełniającego kryteria

przewidziane nie tylko w art. 424 § 1 pkt 1 k.p.k., ale także w art. 457 § 3 k.p.k., gdyż

nie uzasadnił swojego stanowiska w sposób wskazujący, iż kontrola instancyjna

została przeprowadzona zgodnie ze standardami swobodnej oceny dowodów, a więc

- naruszył wymogi art. 7 k.p.k. Stwierdzone w nim luki tudzież powierzchowność,

prowadzi do zasadnego wniosku, iż taką też była kontrola instancyjna (zob. wyrok

SN z 19 stycznia 2022 r. sygn. akt I KK 11/21). Ponieważ tych braków, tak w zakresie

ustaleń, jak i ocen dowodów, nie może uzupełnić Sąd Najwyższy, ani też

rozstrzygnąć jakichkolwiek wątpliwości, zasygnalizowane na wstępie rozstrzygnięcie

jest niezbędne dla urzeczywistnienia tak konstytucyjnego, jak i konwencyjnego

standardu rzetelnego procesu (art. 45 ust. 1 Konstytucji w zw. z art. 176 ust.

1 Konstytucji oraz art. 6 EKPCz), którego norma zakodowana w treści art.

537a k.p.k. nie może ani ograniczać, ani też wyłączać (zob. wyrok SN z 9 lutego 2021

r. sygn. akt III KK 175/20). Sąd Najwyższy niezależnie od układu procesowego, także

w takim jak w niniejszej sprawie, gdzie sąd odwoławczy orzekł reformatoryjnie w

sposób zupełnie odmienny od sądu a quo, nie przestaje być sądem kasacyjnym, ze

wszystkimi wynikającymi z tego ograniczeniami. Przede wszystkim nie przestaje być

wyłącznie sądem prawa. Takiemu rozstrzygnięciu nie stoi na przeszkodzie treść art.

537a k.p.k., zgodnie z którym nie można uchylić wyroku sądu odwoławczego z

powodu niespełnienia przez uzasadnienie wymogów wskazanych w art. 457 §

3 k.p.k. Przepis ten nie może być bowiem interpretowany w sposób, który

prowadziłby do przyznania Sądowi Najwyższemu kompetencji do przeprowadzenia

w toku postępowania kasacyjnego pełnej kontroli odwoławczej. Takie postąpienie

rażąco godziłoby w przepisy wyznaczające właściwość funkcjonalną sądów

okręgowych i sądów apelacyjnych jako sądów odwoławczych oraz Sądu

Najwyższego jako sądu kasacyjnego (art. 25 § 3 k.p.k., art. 26 k.p.k. i art. 27 k.p.k.).

Byłoby ono również rażąco sprzeczne z treścią art. 536 k.p.k.

Nie przesądzając w tym miejscu ani winy, ani sprawstwa oskarżonej nie

można nie zauważyć, iż chociaż nie doszło do naruszenia art. 433 § 2 k.p.k., to

stwierdzone uchybienia przepisom prawa procesowego, wskazane w podstawie

prawnej zarzutów kasacji, mianowicie art. 7 k.p.k. art. 410 k.p.k. art. 424 § 1 pkt

IV KK 279/24

14

1 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k., których się ten sąd dopuścił, mają

charakter rażący, dlatego Sąd Najwyższy, uznając, że uchybienia te miały istotny

wpływ na treść zaskarżonego wyroku, bowiem prowadziły do niesłusznego

uniewinnienia oskarżonej od popełnienia zarzucanego jej przestępstwa pomocnictwa

do oszustwa, uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w

Sosnowcu do ponownego rozpoznania. W postępowaniu ponownym Sąd ten,

rozpoznając raz jeszcze apelację obrońcy oskarżonego, będzie miał na względzie

powyższe wskazania i uwagi.

Odnosząc się natomiast do wątpliwości prawnych w kontekście zasady

skargowości, stwierdzić należy, iż nie doszło do naruszenia tożsamości czynu,

postulowanego przez Sąd Okręgowy. Zgodnie z art. 14 § 1 k.p.k. wyznacznikiem

przedmiotowej tożsamości czynu niezmiennie pozostaje zdarzenie historyczne

(faktyczne), zarzucane w akcie oskarżenia, a nie poszczególne elementy ujęte w

opisie czynu. Sąd opisem czynu nie jest związany; wydając wyrok skazujący, ma

obowiązek dokładnego określenia czynu przypisanego oskarżonemu (art. 413 § 2

pkt 1 k.p.k.), a po wyjaśnieniu wszystkich istotnych okoliczności może i powinien

nadać mu w wyroku dokładne określenie (art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k.), które może

odbiegać od opisu przyjętego w akcie oskarżenia (postanowienie SN z 19

października 2006 r. sygn. akt II KK 246/06, R-OSNKW 2006, poz. 1987). Opis czynu

zawarty w zarzucie skargi uprawnionego oskarżyciela stanowi jedynie procesową

hipotezę, podlegającą weryfikacji w toku sądowego postępowania dowodowego

(zob. postanowienie SN z 25 października 2017 r. sygn. akt IV KK 85/17, M. Cieślak,

Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1984, s.

298). Dokonanie odmiennych ustaleń faktycznych co do miejsca czynu i daty czynu

nie niweluje tożsamości czynu (zob. postanowienie SN z 9 lutego 2017 r. sygn. akt

IV KK 299/16). Według tzw. negatywnych kryteriów tożsamości czynu tożsamość

czynów zostałaby wykluczona tylko w razie zmiany osoby pokrzywdzonego i

równocześnie wystąpienia jakiejkolwiek różnicy dotyczącej miejsca czynu, czasu

czynu, przedmiotu wykonawczego lub ustawowych znamion czynu (wyrok SN z 23

listopada 2005 r. sygn. akt IV KK 393/05, OSNwSK 2005, poz. 2163, wyrok SN z 11

marca 2021 r. sygn. akt IV KK 37/211; tak: M. Kurowski [w:] Kodeks postępowania

karnego. Komentarz. Tom I. Art. 1-424, wyd. VII, red. D. Świecki, Warszawa 2024,

IV KK 279/24

15

art. 14). Pokrzywdzoną niezmiennie pozostawała J.1. B..

Przypomnieć również należy, iż w polskim prawie karnym stosuje się

koncepcję jedności czynu zabronionego, co oznacza, że mimo różnic w zachowaniu

sprawca (art. 18 § 1 k.k. indywidualny lub współsprawca), podżegacz (art. 18 § 2 k.k.)

i pomocnik (art. 18 § 3 k.k.) odpowiadają za ten sam typ przestępstwa określony w

części szczególnej Kodeksu karnego. Odpowiedzialność karna każdego z nich

odnosi się do tego samego przestępstwa. Formy zjawiskowe (podżeganie,

pomocnictwo, sprawstwo) traktowane są jako różne modalności popełnienia tego

samego czynu zabronionego w ujęciu prawnomaterialnym i procesowym, co ma

kluczowe znaczenie dla jedności orzekania i stosowania zasady res iudicata.

W kontekście "tożsamości" oznacza to, że wszystkie te formy są różnymi postaciami

urzeczywistniania tego samego typu przestępstwa, a nie odrębnymi czynami

zabronionymi.

W odniesieniu natomiast do rozważań sądu ad quem odnoszących się do

strony podmiotowej, poza powyższymi uwagami, dodatkowo zwrócić należy uwagę,

iż o ile pomocnik musi obejmować świadomością prawną charakterystyką czynu

zabronionego, którego popełnienie ma zamiar ułatwić, oraz mieć świadomość

znaczenia swojego zachowania (działania lub zaniechania), w tym w szczególności

tego, że stanowi ono ułatwienie popełnienia czynu zabronionego przez inną osobę.

Jednak dla konstytutywnego stwierdzenie objęcie tej charakterystyki świadomością

pomocnika wystarczy, iż będzie to ogólna świadomość takiej możliwości, iż chodzić

będzie o oszustwo. Świadomością nie musi być objęty sposób realizacji zamiaru

sprawcy, zatem znamiona jakiego typu czynu zabronionego, którego istotą jest

doprowadzenie innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia mieniem poprzez

wprowadzenie w błąd lub wyzyskanie błędu, lub niezdolności do pojmowania,

zostaną konkretnie zrealizowane. Nie musi być wtajemniczony w szczegóły planu

sprawcy, w tym, jaką metodą się posłuży (phishing, smishing, vishing), ani jakiego

rodzaju oszustwa dokona (klasyczne art. 286 k.k., kredytowe art. 297 k.k.,

ubezpieczeniowe art. 298 k.k., komputerowe art. 287 k.k., podatkowe art. 56 i 76

k.k.s., gospodarcze (wierzycielskie) art. 300 § 1 i 2 k.k.). W przypadku popełnienia

innego typ czynu zabronionego pozostaje zawsze możliwość oceny takiego

IV KK 279/24

16

zachowania i kwestii odpowiedzialności, o ile będzie to zasadne w danych

okolicznościach sprawy, przez pryzmat art. 28 k.k.

Na marginesie w tym miejscu przypomnieć wypada, że naruszenie prawa

materialnego polega na jego wadliwym zastosowaniu bądź niezastosowaniu w

orzeczeniu, które oparte jest na trafnych i niekwestionowanych ustaleniach

faktycznych. Nie można więc mówić o obrazie prawa materialnego w sytuacji, gdy

wadliwość orzeczenia w tym zakresie jest wynikiem błędnych ustaleń faktycznych

przyjętych za jego podstawę lub naruszenia przepisów procesowych (zob.

postanowienie SN z 4 grudnia 2018 r. sygn. akt II KK 239/18). Niemniej jednak rację

ma skarżący co do tego, iż o ile dla przyjęcia pomocnictwa niezbędne jest, znajdujące

potwierdzenie w materiale dowodowym konkretnej sprawy, przekonanie sądu o tym,

że istniała osoba indywidualnie oznaczona, względem której działań podejmowane

były przez pomocnika czynności określone w dyspozycji przepisu art. 18 §

3 k.k. (oraz dyspozycji przepisu określającego znamiona przestępstwa, którego

dopuszczał się sprawca), o tyle brak jest podstaw zarówno do twierdzenia, że osoba

ta musi być z imienia i z nazwiska oznaczona w czynie przypisanym pomocnikowi,

jak i do twierdzenia, że personalia tej osoby muszą być znane pomocnikowi

(postanowienie SN z 20 października 2005 r. sygn. akt II KK 184/05).

Kierując się powyższym, Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku.

[J.J.]

[r.g.]

Stanisław Stankiewicz Igor Zgoliński

Ryszard Witkowski