Nieodebrane prawo jazdy nie oznacza braku uprawnień. SN uniewinnił obwinioną

Wyrokiem nakazowym z dnia 3 czerwca 2025 r., sygn. akt III W 112/25, Sąd

Rejonowy Katowice-Wschód w Katowicach uznał I.W. za winną tego, że w dniu 16

stycznia 2025 r., w K. na ulicy K. kierowała pojazdem mechanicznym w postaci

samochodu marki S. o nr rej. (..), nie mając do tego uprawnień, to jest wykroczenia

IV KK 522/25

2

z art. 94 § 1 k.w. i za to na podstawie art. 94 § 1 k.k. w zw. z art. 24 § 1, § la i § 3 k.k.,

wymierzył jej karę grzywny w kwocie 1 500 złotych. Na podstawie art. 39 § 1 k.w. w

zw. z art. 94 § 3 k.k., Sąd odstąpił od wymierzenia obwinionej środka karnego w

postaci zakazu prowadzenia pojazdów.

Żadna z uprawnionych stron nie wniosła w zawitym terminie sprzeciwu od tego

wyroku, stąd tenże wyrok nakazowy uprawomocnił się w dniu 7 lipca 2025 r.

Wyrok został w całości zaskarżony kasacją przez Prokuratora Generalnego

na korzyść obwinionej. Skarżący zarzucił rażące i mające istotny wpływ na treść

wyroku naruszenie przepisu prawa procesowego, a mianowicie art. 93 § 2 k.p.w.,

poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że występują przesłanki do rozpoznania sprawy

obwinionej w postępowaniu nakazowym, skutkiem czego wydanie wyroku

nakazowego nastąpiło również z rażącym naruszeniem prawa materialnego, a

mianowicie art. 94 § 1 k.w., poprzez jego wadliwe zastosowanie i uznanie I.W. za

winną popełnienia wykroczenia, polegającego na kierowaniu pojazdem

mechanicznym, w dniu 16 stycznia 2025 r., bez wymaganych do tego uprawnień w

postaci prawa jazdy, podczas gdy okoliczności popełnienia zarzucanego obwinionej

czynu i jej wina, w świetle całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału

dowodowego budzą wątpliwości, albowiem z uzyskanego na etapie czynności

wyjaśniających pisma Urzędu Miasta K. Wydziału Uprawnień Komunikacyjnych

wynika między innymi, że w dniu 13 września 2024 r. został wydany dla I.W.

dokument prawa jazdy kat. AM, BI, B o […], ważny do dnia 4 września 2039 r., który

wymieniona odebrała w dniu 28 stycznia 2025 r., gdzie jednocześnie w aktach

ewidencyjnych kierowcy nie odnotowano informacji o zatrzymaniu ww. dokumentu

lub cofnięciu uprawnień do kierowania pojazdami - co winno skutkować uznaniem, iż

zachowanie obwinionej nie wyczerpało ustawowych znamion przypisanego jej

wykroczenia z art. 94 § 1 k.k., ponieważ w dniu 16 stycznia 2025 r. niewątpliwie

posiadała ona uprawienia do kierowania pojazdami, a jedynie nie dysponowała

dokumentem je potwierdzającym w postaci prawa jazdy, co z uwagi na jednoczesną

depenalizację, z dniem 5 grudnia 2020 r., zachowań polegających na nieposiadaniu

przy sobie wydanego w kraju prawa jazdy, w rozumieniu art. 95 § 1 k.w., winno

skutkować uwolnieniem obwinionej od odpowiedzialności wykroczeniowej w związku

ze zdarzeniem z dnia 16 stycznia 2025 r. W związku z tym zarzutem Prokuratora

IV KK 522/25

3

Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego niniejszą kasacją wyroku nakazowego i

uniewinnienie obwinionej od przypisanego jej wykroczenia z art. 94 § 1 k.w.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja jest oczywiście zasadna i jako taka zasługuje na uwzględnienie.

Nie ulega wątpliwości, że zgodnie z art. 93 § 1 k.p.w. sąd na posiedzeniu

może wydać wyrok nakazowy w sprawach o wykroczenia, w których wystarczające

jest wymierzenie nagany, grzywny albo kary ograniczenia wolności. Nadto stosownie

do paragrafem 2 tego przepisu, orzekanie w postępowaniu nakazowym może

nastąpić jedynie wówczas, jeżeli okoliczności czynu i wina obwinionego nie budzą

wątpliwości. Wymóg ten oznacza w szczególności brak wątpliwości co do tak

zasadniczych kwestii, jak realizacja przez obwinionego wszystkich znamion

określonych w konkretnym przepisie typizującym dane wykroczenie, jak również

wyczerpanie pozostałych warunków odpowiedzialności, ujętych w części ogólnej

Kodeksu wykroczeń (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2021 r., sygn.

akt IV KK 559/20, LEX nr 3119823).

Warunkiem sine qua non wydania wyroku nakazowego w sprawie o

wykroczenie jest zatem to, by okoliczności czynu i wina obwinionego nie budziły

wątpliwości. Przy czym przez brak owych wątpliwości należy rozumieć to, że nie ma

ich zarówno odnośnie do sprawstwa danego czynu, jak i winy obwinionego (zob.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2021 r., sygn. akt IV KK 491/20, LEX nr

3114860).

Analizy akt sprawy dowodzi, że Sąd meriti owych wymogów nie respektował,

pomimo, iż pierwotnie powziął wątpliwość co do zasadności skierowanego przeciwko

I.W. wniosku o ukaranie, finalnie rozpoznał sprawę wymienionej w postępowaniu

nakazowym, skutkiem czego było wydanie wyroku skazującego. Stało się tak chociaż

budziły wątpliwości okoliczności czynu i wina obwinionej w odniesieniu do

przypisanego jej zachowania, polegającego na kierowaniu w dniu 16 stycznia 2025

r. pojazdem mechanicznym bez wymaganych do tego uprawnień w postaci ważnego

prawa jazdy, tj. czynu z art. 94 § 1 k.w.

IV KK 522/25

4

Przedmiotem ochrony przepisu art. 94 k.w. jest bezpieczeństwo ruchu

drogowego, któremu zagrażać może zarówno uczestniczenie w ruchu osób

niemających odpowiednich uprawnień, jak i poruszanie się po drogach publicznych,

w strefach zamieszkania lub w strefach ruchu pojazdów, których sprawność

techniczna nie została odpowiednio zweryfikowana. W konsekwencji powyższego, w

art. 94 k.w. stypizowane zostały dwa wykroczenia, a mianowicie: prowadzenie

pojazdu przez osobę nieposiadającą wymaganych uprawnień (§ 1) oraz prowadzenie

pojazdu niedopuszczonego do ruchu (§2).

Wymagania konieczne do uzyskania uprawnienia do prowadzenia pojazdów

od 19 stycznia 2013 r. określają przepisy ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. o

kierujących pojazdami (Dz. U. z 2023 r. poz. 622, t.j.). Zgodnie z art. 4 przywołanej

ustawy, dokumentem potwierdzającym posiadanie uprawnień do kierowania

motorowerem, pojazdem silnikowym lub zespołem pojazdów składającym się z

pojazdu silnikowego i przyczepy lub naczepy jest prawo jazdy (zarówno wydane w

kraju, jak i za granicą) lub pozwolenie wojskowe. Art. 12 ustawy o kierujących

pojazdami typizuje natomiast negatywne przesłanki do wydania prawa jazdy.

Przez brak wymaganych uprawnień w rozumieniu art. 94 § 1 k.w. należy

zatem rozumieć zarówno sytuację, gdy dana osoba w ogóle nie uzyskała uprawnień

do prowadzenia pojazdu określonej kategorii w sposób wskazany ustawowo (ustawa

z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym oraz ustawa z dnia 5 stycznia

2011 r. o kierujących pojazdami), utraciła je w wyniku cofnięcia i musi ponownie

ubiegać się o uzyskanie takich uprawnień lub posiadając de facto takie uprawnienia

nie może w danej chwili ich realizować i z nich korzystać z uwagi np. na ich czasowe

„zawieszenie”, nie powodujące jednak ich definitywnej utraty (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 marca 2019 r., sygn. akt IV KK 59/19, LEX nr 2636191).

Tymczasem, żadna z analizowanych okoliczności, stanowiących o realizacji

ustawowych znamion wykroczenia z art. 94 § 1 k.w., nie miała miejsca w odniesieniu

do obwinionej I.W., która w czasie popełnienia zarzucanego jej wykroczenia, tj. 16

stycznia 2025 r., posiadała ważne uprawnienia do kierowania pojazdami

mechanicznymi w postaci prawa jazdy.

Wprawdzie w notatce urzędowej sporządzonej na okoliczność czynności

wyjaśniających odnotowano, na podstawie danych z systemów policyjnych, że I.W.

IV KK 522/25

5

posiada prawo jazdy, przy czym status tego dokumentu został określony jako

„nieważny” - utrata ważności dokumentu, data ważności 23 września 2024 r. (k. 1),

jednak w ramach weryfikacji tych ustaleń uzyskano informację z Urzędu Miasta K. -

Wydziału Uprawnień Komunikacyjnych, z treści której wynika, że I.W. zostało w dniu

27 września 2019 r„ na druku nr [...], wydane prawo jazdy kat AM, BI, B o nr [...], które

było ważne do dnia 23 września 2024 r„ po czym w dniu 12 września 2024 r.,

wymieniona złożyła wniosek o wydanie prawa jazdy z powodu zmiany danych

(zmiana terminu ważności uprawnień do kierowania pojazdami). Po rozpatrzeniu

tego wniosku, w dniu 13 września 2024 r„ został I.W. wydany, na druku nr [...]1,

dokument prawa jazdy kat. AM, BI, B o tożsamym co poprzednio numerze, tj. nr [...],

ważny do dnia 4 września 2039 r. I.W. odebrała ten dokument w dniu 28 stycznia

2025 r. (k. 6).

Stąd też wobec faktu, iż w czasie popełnienia zarzucanego jej wykroczenia, tj.

16 stycznia 2025 r. I.W. niewątpliwie posiadała ważne uprawnienia do kierowania

pojazdami, a jedynie nie dysponowała dokumentem prawa jazdy, jako słuszną należy

ocenić decyzję Sądu meriti o skierowaniu sprawy na posiedzenie, celem umorzenia

postępowania. W kontekście bowiem przywołanej informacji, udzielonej przez

Wydział Uprawnień Komunikacyjnych Urzędu Miasta K., wniosek o ukaranie I.W. za

wykroczenie z art. 94 § 1 k.k., był oczywiście bezzasadny. Jako wadliwe należy

zarazem ocenić postąpienie Sądu Rejonowego, który po przeanalizowaniu

stanowiska oskarżyciela publicznego, zarządził rozpoznać sprawę w postępowaniu

nakazowym.

Oskarżyciel publiczny podniósł, że w dacie czynu obwiniona nie odebrała

dokumentu prawa jazdy, zatem nie posiadała uprawnień do kierowania pojazdami

mechanicznymi. Pogląd ten jest oczywiście błędny. Wyraźnego podkreślenia

wymaga bowiem - co zdaje się umknęło uwadze zarówno oskarżyciela publicznego,

jak i Sądu meriti - iż prawo jazdy nie stanowi dokumentu uprawniającego do

prowadzenia pojazdów mechanicznych, a jedynie stwierdza posiadanie takowych

uprawnień. Wynika to wprost z dyspozycji art. 4, art. 5, art. 5a, art. 5b, art. 6 ustawy

z dnia 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami, w których mowa jest expressis

verbis o prawie jazdy jako dokumencie stwierdzającym posiadanie uprawnienia do

kierowania odpowiednim pojazdem. Potwierdził to Trybunał Konstytucyjny w wyroku

IV KK 522/25

6

z dnia 12 grudnia 2013 r. o sygn. akt K 5/13 (LEX nr 1405419).

Bezwzględnie należy zatem odróżnić „uprawnienie do kierowania pojazdami”,

stanowiące prawo podmiotowe, uprawniające do kierowania danego rodzaju

pojazdem mechanicznym, od samego dokumentu prawa jazdy, potwierdzającego

wyłącznie nabycie takich uprawnień, na co wskazuje także orzecznictwo sądów

administracyjnych (np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 maja

2023 r., sygn. akt II GSK 1088/22, LEX 3593562; wyrok Wojewódzkiego Sądu

Administracyjnego w Poznaniu z dniał 1 marca 2015 r., sygn. akt III SA/Po 783/14,

LEX 1807836). Funkcją prawa jazdy jest jedynie potwierdzenie posiadanych

uprawnień, zaś samo wydanie dokumentu prawa jazdy stanowi czynność materialno-

techniczną (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 10

marca 2016 r., sygn. akt III SA/ Ld 1068/15, LEX 2012429). W konsekwencji

powyższego, również utrata prawa jazdy, z jakichkolwiek powodów, w tym z powodu

utraty jego ważności, nie jest tożsama z utratą uprawnień do kierowania pojazdami

(tak: Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 11 marca 2015

r., sygn. akt III SA/Po 783/14, LEX 1807836; Wojewódzki Sąd Administracyjny w

Gliwicach w wyroku z dnia 17 września 2008 r., sygn. akt II SA/G1 158/08, LEX

515334). Poprzez pozbawienie prawa jazdy, w rozumieniu dyspozycji art. 94 § 1 k.w.

należy zatem rozumieć kategorie prawne przewidziane w kodeksach: karnym i

wykroczeń, a także w ustawach: Prawo o ruchu drogowym oraz o kierujących

pojazdami, nie zaś stany faktyczne, takie jak fizyczny brak prawa jazdy podczas

kierowania pojazdem mechanicznym, czy też nieodebranie prawa jazdy od organu

administracji.

Prawidłowe wnioskowanie, że w dacie czynu obwiniona posiadała

uprawnienia do kierowania pojazdami mechanicznymi w postaci prawa jazdy, które

nie zostały wówczas w żaden sposób ograniczone, czy też czasowo zawieszone,

winno skutkować uznaniem, że zachowanie I. W., w dacie przypisanego jej czynu,

nie wyczerpało ustawowych znamion wykroczenia art. 94 § 1 k.w. (tak: Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 23 sierpnia 2023 r., sygn. akt I KK 252/23, LEK nr

3598722). W konsekwencji powyższego, uchybienie jakiego dopuścił się Sąd meriti

niewątpliwie miało istotny wpływ na treść wydanego orzeczenia, albowiem

prawidłowa wykładnia przepisu art. 94 § 1 k.w. w niekwestionowanym w sprawie

IV KK 522/25

7

stanie faktycznym winna skutkować wydaniem orzeczenia zasadniczo odmiennego,

niż zaskarżone.

Okoliczność, na którą powołał się oskarżyciel publiczny w toku posiedzenia w

przedmiocie umorzenia postępowania, a mianowicie fakt nieposiadania przez

obwinioną dokumentu prawa jazdy, mógłby co najwyżej zostać poddany ocenie przez

pryzmat wykroczenia kwalifikowanego z art. 95 § 1 k.w., który stanowi o

odpowiedzialności za prowadzenie na drodze publicznej, w strefie zamieszkania lub

strefie ruchu pojazdu, przez kierującego, który nie ma przy sobie wymaganych

dokumentów.

Treść art. 95 k.w., w brzmieniu nadanym mu przez art. 4 pkt 7 ustawy z dnia

22 lipca 2010 r. o zmianie ustawy - Prawo o ruchu drogowym oraz niektórych innych

ustaw (Dz. U. Nr 152, poz. 1018 z późn. zm.) jest niezmienna od dnia 4 kwietnia 2010

r. Przepis ten należy jednak interpretować łącznie z treścią art. 38 ustawy z dnia 20

czerwca 1997 r. - Prawo o ruchu drogowym. Powołana norma, zawarta w art. 38

Prawa o ruchu drogowym, kształtuje bowiem zakres obowiązków ciążących na

kierującym pojazdem, niedopełnienie których to obowiązków skutkować będzie

odpowiedzialnością za wykroczenie stypizowane w art. 95 k.w.

Jednakże ustawa z dnia 14 sierpnia 2020 r. o zmianie ustawy - Prawo o ruchu

drogowym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2020 r. poz. 1517) w art. 1 ust. 2a

wprowadziła zmianę powołanego przepisu art. 38 ust. 1 Prawa o ruchu drogowym,

który począwszy od dnia 5 grudnia 2020 r. obliguje kierującego pojazdem do tego,

aby posiadał przy sobie i okazał na żądanie uprawnionego organu „dokument

stwierdzający uprawnienie do kierowania pojazdem inny niż wydane w kraju prawo

jazdy albo pozwolenie na kierowanie tramwajem, jeżeli kierujący nie posiada

wydanego w kraju prawa jazdy albo pozwolenia na kierowanie tramwajem”. Z

uzasadnienia projektu powołanej ustawy nowelizującej wynika, iż wskazana zmiana

i deregulacja - na wniosek Ministra Cyfryzacji - obowiązku posiadania przy sobie

dokumentu prawa jazdy wydanego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, miała

stanowić ułatwienie dla obywateli, a była możliwa w związku z rozszerzeniem

zakresu działania systemu teleinformatycznego obejmującego centralną ewidencję

kierowców. Tym samym, nabycie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uprawnień

do kierowania pojazdami nierozerwalnie jest związane z wprowadzeniem danych

IV KK 522/25

8

kierującego do centralnej ewidencji kierowców. Ponieważ dostęp do tego systemu

mają organy uprawnione do przeprowadzania kontroli drogowej, zbędne jest

posiadanie przy sobie i okazywanie się stosownym blankietem prawa

jazdy/uprawnieniem do kierowania tramwajami. Począwszy od 5 grudnia 2020 r.,

obowiązek posiadania i okazania podczas kontroli drogowej uprawnień do

kierowania pojazdami odnosi się zatem do zagranicznego prawa jazdy.

Ponieważ posiadanie uprawnień do kierowania pojazdami określonych

kategorii zostało wobec I.W. stwierdzone przez polski organ administracyjny, w

związku z wydaniem wobec niej krajowego prawa jazdy, nieposiadanie tego

dokumentu podczas kierowania pojazdem mechanicznym, nie realizowało również

znamion wykroczenia z art. 95 § 1 k.w. (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 28

maja 2025 r., sygn. akt I KK 138/25, 3884565; z dnia 21 listopada 2024 r., sygn. akt

II KK 392/24, LEX nr 3785203; z dnia 7 lipca 2021 r., sygn. akt IV KK 252/21, LEX nr

3390996; z dnia 23 czerwca 2021 r., sygn. akt V KK 181/21, LEX nr 3296456). Brak

potrzeby karnoprawnej oceny zachowania obwinionej przez pryzmat

odpowiedzialności wykroczeniowej z art. 95 § 1 k.w. i jednoczesny brak realizacji

znamion przypisanego jej wykroczenia z art. 94 § 1 k.w. uzasadnia zarazem

sformułowany w kasacji wniosek o uniewinnienie obwinionej.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

[WB]

[a.ł]