Umowa kredytu frankowego nieważna, apelacja banku oddalona

Zaskarżonym wyrokiem z 14 marca 2024r.- I C 371/23, Sąd Okręgowy w Legnicy w pkt I ustalił, że umowa o kredyt mieszkaniowy (...) zawarta w dniu 28 lutego 2011 r. przez powodów U. A. i F. A. z (...) S.A. z siedzibą w N. (poprzednikiem prawnym strony pozwanej) jest nieważna w całości; zasądził od strony pozwanej (...) S.A. z siedzibą w D. łącznie na rzecz powodów U. A. i F. A. kwotę 11 834 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, w tym kwotę 10 800 zł tytułem kosztów zastępstwa prawnego, z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty (pkt II).

Apelację od powyższego wyroku wywiodła strona pozwana, która zaskarżyła wyrok w całości, podnosząc zarzuty naruszenia prawa procesowego i prawa materialnego, w sposób szczegółowo opisany w apelacji na str. 2-5 (k. 281v.-283). W oparciu o te zarzuty apelująca wniosła o zmianę wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości, a także zasądzenie na rzecz strony pozwanej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa według norm przepisanych za obie instancje. Strona pozwana wniosła również, w trybie art. 380 k.p.c. o dopuszczenie i przeprowadzenie niezasadnie pominiętego przez Sąd I instancji dowodu z opinii biegłego sądowego z dziedziny bankowości i finansów, w celu wykazania faktów wskazanych na str. 5-6 apelacji.

W odpowiedzi na apelację powodowie wnieśli o oddalenie apelacji w całości oraz zasądzenie kosztów postępowania odwoławczego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacje okazała się bezzasadna.

Podstawą rozpoznania apelacji były ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy w ramach uzasadnienia zaskarżonego wyroku, gdyż zdaniem Sądu Apelacyjnego znajdowały one oparcie w zebranym w postępowaniu materiale dowodowym. Sąd I instancji przeprowadził szerokie i wyczerpujące postępowanie dowodowe i na tej podstawie poczynił szczegółowe, a przede wszystkim prawidłowe ustalenia faktyczne. Ustalenia te odpowiadają wynikom postępowania dowodowego

i zasługują na uwzględnienie przez Sąd II Instancji. Powtarzanie ustaleń Sądu I instancji nie jest konieczne i Sąd Apelacyjny przy zastosowaniu treści przepisu art. 387 § 2

1 ust. 1 k.p.c. władny jest poprzestać na stwierdzeniu, że ustalenia te uznaje w całości za swoje.

Zgodnie z art. 378 § 1 k.p.c. Sąd Odwoławczy ma obowiązek rozpoznania sprawy w granicach apelacji, co nie oznacza konieczności osobnego omówienia w uzasadnieniu wyroku każdego argumentu apelacji. Za wystarczające należy uznać odniesienie się do sformułowanych w apelacji zarzutów i wniosków w sposób wskazujący na to, że zostały one w całości rozważone przed wydaniem orzeczenia (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 30 czerwca 2022 r., II CSKP 676/22).

Wśród zarzutów naruszenia przepisów proceduralnych, pojawiły się zarzuty naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. W ocenie Sądu Apelacyjnego zarzuty te nie były jednak trafne. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika bowiem takie rozumowanie Sądu Okręgowego, które uzasadniałoby te zarzuty, a mianowicie, które ignorowałoby zasady logiki, doświadczenia życiowego, czy też prowadziłoby do pominięcia wniosków bądź przyjęcia wniosków niewynikających z powyższego materiału. Przeciwnie, rozważania Sądu były poparte trafną i przekonującą oceną dowodów, prowadzącą do ustalenia prawidłowej podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Zakwestionowanie w złożonym środku odwoławczym oceny dowodów dokonanej przez Sąd Okręgowy nie było skuteczne i nie prowadziło do odmiennej ich oceny przez Sąd Odwoławczy.

Nadto, analiza przedmiotowych zarzutów apelacji prowadziła do wniosku, że zarzuty powołujące się na naruszenie art. 233 k.p.c. dotyczą nie tyle oceny poszczególnych dowodów, co wniosków, jakie z poczynionych na ich podstawie ustaleń zostały przez Sąd wyciągnięte, a zatem w rzeczywistości odnoszą się do materialno-prawnej oceny faktów istotnych dla rozstrzygnięcia dokonanej przez Sąd I instancji. Argumentacja strony pozwanej w tym zakresie ukierunkowana była przede wszystkim na zakwestionowanie dokonanej przez Sąd oceny materiału dowodowego, sprowadzającej się do ustalenia abuzywności klauzul przeliczeniowych zawartych w umowie kredytowej. W ocenie Sądu Apelacyjnego zarzuty te nie były jednak trafne.

Czyniąc ustalenia Sąd I instancji oparł się między innymi o dowód z przesłuchania powodów. W każdej sprawie należy mieć na względzie, że dowód ten pochodzi bezpośrednio od strony zainteresowanej rozstrzygnięciem sprawy (m.in. dlatego z mocy wyraźnej dyspozycji art. 299 k.p.c. ustawodawca czyni ten dowód subsydiarnym), jednak okoliczność ta nie dawała wystarczającej podstawy, aby uznać ten dowód za niewiarygodny. Zeznania powodów zasadniczo korespondowały z treścią pozostałych dokumentów w sprawie, a zatem nie było podstaw, aby odmówić im wiarygodności. Dowodowi z zeznań powodów strona pozwana przeciwstawiła dowody z treści przygotowanych przez bank dokumentów, których charakter należy określić jako blankietowy, wzorcowy, albowiem dokumenty te określały modelowy sposób postępowania z klientami przez pracowników banku, przy czym nie wykazano, by te modelowe procedury zostały wobec powodów zastosowane. Nie było zatem podstaw do odmowy wiarygodności dowodowi z przesłuchania powodów. Sąd Okręgowy dokonał właściwej oceny tego dowodu, przeprowadzonego na fakt przebiegu procedury zawierania umowy kredytowej, oraz skutków umowy dla konsumentów, nie uchybiając art. 233 § 1 k.p.c., oraz wysnuł na jego podstawie prawidłowe wnioski, w tym te wnioski, które dotyczyły realizacji względem kredytobiorcy obowiązku informacyjnego.

Z kolei dokumenty przedłożone przez stronę pozwana na poczet niniejszego postępowania niezależnie od tego, czy pochodzą od podmiotów prywatnych czy od instytucji publicznych, nie stanowią materiału dowodowego, bowiem nie dotyczą faktów związanych z zawarciem spornej umowy kredytu. Stanowią wyłącznie wzmocnienie stanowiska procesowego strony i wyrażają pewne poglądy, które nie są dla Sądu wiążącego, Sąd może je podzielić albo nie. Tym samym podnoszony w apelacji kolejny zarzut kwestionujący dokonaną przez Sąd I instancję ocenę części dowodów z dokumentów i zaniechanie poczynienia na ich podstawie ustaleń faktycznych okazał się również chybiony.

Wbrew zarzutowi apelacji, podzielić należało stanowisko Sądu I instancji co do pominięcia dowodu z opinii biegłego z zakresu finansów i bankowości. Nie było konieczne przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego na wskazane przez stronę pozwaną okoliczności. Dowód ten nie mógł być przydatny w niniejszym postępowaniu. Rolą sądu, a nie biegłego, jest ocena ważności umowy w kontekście przedstawionych przez strony zarzutów. Zgodnie z obecnie dominującą linią orzeczniczą Sądu Najwyższego oraz TSUE oraz na podstawie przeprowadzonej wykładni umowy, jak również przepisów prawa materialnego, uznać należało, że przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sądowego na okoliczności wskazane we wnioskach strony pozwanej pozostaje indyferentne. W szczególności należało mieć na uwadze, że przy uznaniu zasadności powództwa o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z przedmiotowej umowy kredytowej, bez znaczenia pozostawało to, czy kurs franka szwajcarskiego stosowany przez bank odbiegał od kursów okołorynkowych. Tego rodzaju dowód byłby celowy tylko w razie uznania, że umowa łącząca strony jest ważna lub że jej utrzymanie leży w interesie konsumenta, co jak wynika z dalszych rozważań przedstawionych poniżej, nie znajdowało oparcia w świetle okoliczności faktycznych niniejszej sprawy. Tym samym kontrola w trybie art. 380 k.p.c. nie wykazała uchybień Sądu I instancji. Wniosek dowodowy okazał się nieprzydatny dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, wobec czego trafnie nie został uwzględniony. Zarówno zarzut naruszenia art. 227 k.p.c. w zw. z art. 205ᶟ § 2 k.p.c., art. 205

12 § 1 i 2 k.p.c., art. 232 k.p.c., 235

2 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c., jak również nawiązujący doń wniosek w trybie art. 380 k.p.c., nie mogły być uznane za zasadne.

Również zarzut naruszenia art. 327

1 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. stanowił jedynie nieprzekonującą polemikę z prawidłową oceną postanowień umowy dokonaną przez Sąd I instancji. Uzasadnienie wyroku sporządzone przez Sąd Okręgowy zawierało w ocenie Sądu Apelacyjnego wszystkie niezbędne elementy tj. wskazanie faktycznej podstawy rozstrzygnięcia (spełniające w pełni wymogi określone w art. 327

1 § 1 pkt 1 oraz wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku wraz z przytoczeniem przepisów prawa.

Konstatując stwierdzić należy, iż ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd I instancji pozostawały prawidłowe, wobec czego zostały zaaprobowane i podzielone przez Sąd Apelacyjny, który uczynił je podstawą swojego rozstrzygnięcia.

Odnosząc się do meritum sporu, Sąd Odwoławczy w całości podziela stanowisko Sądu I instancji co do stwierdzenia nieważności umowy kredytu zawartej w dniu 28 lutego 2011 r. pomiędzy stronami, na skutek uznania postanowień umowy kredytowej dotyczących przeliczania kredytu i rat, za klauzule abuzywne. Podnoszone w tej kwestii zarzuty apelacji nie zasługiwały na uwzględnienie i nie mogły skutkować zmianą rozstrzygnięcia. Stanowisko, zgodnie z którym abuzywność poszczególnych klauzul skutkuje nieważnością umowy kredytu, jest już w chwili obecnej ugruntowane w orzecznictwie. Sąd Apelacyjny podzielił zatem dokonaną przez Sąd Okręgowy ocenę abuzywności postanowień umowy kredytu.

Przypomnieć należy, że stosownie do postanowień zawartej umowy kwota kredytu w CHF miała zostać określona według kursu kupna tej waluty dla dewiz obowiązujących w (...) S.A. w dniu realizacji zlecenia płatniczego, według aktualnej Tabeli kursów ((...)). Tabela kursów została opisana jako tabela kursów (...) S.A. obowiązująca w chwili dokonywania przez (...) S.A. opisanych w umowie przeliczeń kursowych, dostępna w banku oraz na stronie internetowej Banku ((...)). Stosowany do przeliczenia walut przy wypłacie kredytu kurs CHF został ustalony jednostronnie według Tabeli kursów obowiązującej w Banku. Z kolei spłata rat kapitałowo-odsetkowych miała być dokonywana w złotych, w wysokości stanowiącej równowartość kwoty kredytu lub raty spłaty kredytu w walucie wymiennej, w której udzielony był kredyt, przy zastosowaniu kursu sprzedaży dla dewiz, obowiązującego w Banku w dniu, w którym następowała spłata, według aktualnej Tabeli kursów.

Kluczowa dla niniejszej sprawy była ocena, czy zawarte w umowie kredytu klauzule umowne mogą być oceniane na gruncie art. 385

1 k.c. jako postanowienia abuzywne, a w dalszej kolejności, jakie są skutki istnienia w umowie klauzul abuzywnych. Już w tym miejscu wskazania wymaga, że Sąd Apelacyjny uznał, tak jak Sąd I instancji, iż na skutek abuzywności klauzul przeliczeniowych brak było podstaw dla stwierdzenia możliwości dalszego trwania umowy.

Podkreślić należy, że niedozwolonymi postanowieniami umownymi są klauzule umowne, które spełniają łącznie trzy przesłanki pozytywne, tj.: zawarte zostały w umowach z konsumentami, kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszają jego interesy. Kontrola abuzywności postanowień umowy wyłączona jest zaś jedynie w przypadku spełnienia jednej z dwóch przesłanek negatywnych, tj. gdy postanowienie umowne zostało indywidualnie uzgodnione z konsumentem oraz gdy postanowienie umowne określa główne świadczenia stron i jest sformułowane w sposób jednoznaczny.

W ocenie Sądu Apelacyjnego w sprawie spełnione zostały powyższe przesłanki pozytywne i żadna z ww. przesłanek negatywnych, co przesądzało niedozwolony charakter spornych klauzul, a w konsekwencji nieważność przedmiotowej umowy. Podniesione w tym zakresie zarzuty apelacji nie mogły być zatem skuteczne.

Jak już wyżej wskazano, po pierwsze, sporna umowa została zawarta z konsumentem; po drugie, nie miało miejsca indywidualne uzgadnianie treści umowy. Okoliczność przeciwna nie została przez stronę pozwaną wykazana, a to na niej zgodnie z art. 385

1 § 4 k.c. spoczywał ciężar dowodu w tym zakresie. By stwierdzić indywidulane uzgodnienie treści umowy, wpływ konsumenta musi mieć charakter realny, rzeczywisty, a nie polegać na teoretycznej możliwości. Jedynie zaś fakt wyboru przez powodów oferty w walucie wymienialnej, nie oznacza, że mieli oni realny wpływ na ukształtowanie kwestionowanych postanowień umowy. Umowa została zawarta za pomocą przygotowanego przez bank wzorca o standardowej treści, na którą powodowie nie mieli wpływu. „Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. Chodzi zatem o postanowienia, które nie były uzgadniane w toku negocjacji albo nie zostały przyjęte w następstwie propozycji kontrahenta” (tak SN w wyroku z 1.03.2017 r., IV CSK 285/16). Z tego wynika, że przyjęcie propozycji banku jako przedsiębiorcy, w szczególności zawartej w przedstawionym wzorcu umowy, nie oznacza rzeczywistego wpływu konsumenta na treść postanowienia. Wpływ taki istnieje natomiast, gdy to konsument proponuje określoną treść postanowienia (albo są one uzgadniane). Taka sytuacja w niniejszej sprawie nie miała miejsca.

Odnosząc się zaś do drugiej z przesłanek negatywnych, warunkujących ocenę abuzywności postanowień umownych, w ocenie Sądu Apelacyjnego kwestionowana klauzula denominacyjna określa główne świadczenia w umowie stron. Stanowisko to jest zgodne z wykształconą aktualnie linią orzeczniczą. TSUE stoi na stanowisku, że klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy kredytu, ich usunięcie spowodowałoby bowiem nie tylko zniesienie mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również – pośrednio – zaniknięcie ryzyka kursowego, które jest związane bezpośrednio z indeksacją kredytu do waluty (por. wyrok TSUE z dnia 14.03.2019 r., M., C-118/17, pkt 48, 52 i przytoczone tam orzecznictwo).

W spornych postanowieniach umowy zawarte jest odwołanie do kursów kupna/sprzedaży obowiązujących w Banku. Jednakże szczegółowe zasady ustalania tych kursów nie zostały określone w umowie kredytu. Kwestionowana umowa pozostawia pozwanemu bankowi pozbawioną kontroli ze strony powódki swobodę i dowolność w kształtowaniu rozmiaru ich świadczenia poprzez blankietowe określenie w umowie sposobu kształtowania kursów walut mających zastosowanie do umowy.

W postanowieniach umowy kredytu zawarte jest odwołanie do kursu kupna dla dewiz obowiązującego w Banku w dniu uruchomienia kredytu, lecz nie przedstawiono w sposób przejrzysty, obiektywny i jednoznaczny konkretnego działania mechanizmu wymiany waluty obcej tak, by powodowie byli w stanie samodzielnie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające z umowy konsekwencje ekonomiczne. Podkreślić należy, że przy spłacie rat kredytu zastosowano kurs sprzedaży dla dewiz obowiązujący w banku według aktualnej tabeli kursów. Powodom nie był zatem znany ostateczny wymiar zaciągniętego przez nich zobowiązania. Klauzula denominacyjna zawarta w wymienionych postanowieniach jako nietransparentna nie dawała powodom jako konsumentom możliwości łatwej oceny rozmiarów ich świadczenia i jego relacji do rozmiarów świadczenia drugiej strony.

Kurs przyjęty dla przeliczeń kwoty kredytu z CHF na PLN to kurs kupna dla dewiz ustalony przez Bank. Już samo różnicowanie pomiędzy kursem kupna i kursem sprzedaży uznać należy za sprzeczne z dobrymi obyczajami, a równocześnie rażąco naruszające interesy konsumenta.

W ocenie Sądu Apelacyjnego warunki związane z mechanizmem denominacyjnym nie zostały zatem wyrażone w umowie w sposób prosty i zrozumiały tak, aby powodowie byli w stanie oszacować wypływające z umowy konsekwencje ekonomiczne. Na podstawie klauzuli denominacyjnej nie byli w stanie oszacować kwoty, którą mieli faktycznie otrzymać ani też kwoty jaką mieli obowiązek w przyszłości świadczyć, a zasady przewalutowania określał jednostronnie Bank.

Powyższe klauzule były niejednoznaczne, co umożliwiało przeprowadzenie ich kontroli przez pryzmat art. 385

1 k.c.

Z powyższych względów Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutów naruszenia prawa materialnego, odnoszących się do oceny postanowień umowy stron w zakresie zakwestionowanego mechanizmu indeksacyjnego i spełnione zostały przesłanki uznania tych postanowień za abuzywne w rozumieniu art. 385

1 § 1 k.c.

Prawidłowe były także rozważania Sądu I instancji co do wpływu abuzywności na byt i charakter kwestionowanej umowy. Sąd Apelacyjny na gruncie niniejszej sprawy zaaprobował pogląd, uznawany aktualnie za dominujący, że art. 385

1 § 2 k.c. wyłącza stosowanie art. 58 § 3 k.c., co uzasadnia stanowisko, że nieuczciwe postanowienia indeksacyjne nie powinny być zastępowane innym mechanizmem przeliczeniowym opartym na przepisach kodeksu cywilnego (por. wyrok SN z 27.11.2019 r., sygn. II CSK 483/18). Poprzestanie na usunięciu z treści umowy jedynie postanowień odnoszących się do tabeli kursowej oznaczałoby odwołanie się do niedopuszczalnej redukcji utrzymującej skuteczność (por. wyrok TSUE w sprawie C-19/20 nb 67 i 68). Wyrok TSUE w sprawie C-260/18 oraz C-19/20 zakazuje uzupełniania powstałej w ten sposób luki w umowie przepisami dyspozytywnymi. Analogiczne stanowisko zajął również Sąd Najwyższy (zob. wyrok SN z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21).

Po wyeliminowaniu abuzywnych postanowień odnoszących się do kursu walutowego nie byłoby możliwe ustalenie świadczenia konsumenta. Eliminacja ryzyka kursowego prowadziłaby do zmiany charakteru stosunku prawnego i pozostawałby w sprzeczności z naturą (właściwością) stosunku prawnego (art. 353

1 k.c.).

Nie sposób podzielić zarzutu skarżącego dotyczącego możliwości zastosowania do rozliczenia umowy kursu średniego NBP na podstawie art. 358 § 2 k.c. Możliwość zastosowania do zawartych umów zawierających klauzule indeksacyjną średniego kursu NBP w oparciu o art. 358 § 1 i 2 k.c. budzi obecnie uzasadnione wątpliwości. Powodowie wnosili o unieważnienie umowy. Skoro klauzule denominacyjne w przedmiotowej umowie były bezskuteczne, zaś bez tych klauzul umowa nie może obowiązywać, postulat apelującego Banku utrzymania umowy i skorzystania w miejsce kursu stosowanego przez Bank ze średniego kursu NBP nie zasługiwał na uwzględnienie jako sprzeczny z celem dyrektywy 93/13. Sąd Najwyższy, dokonując podsumowania dotychczasowych poglądów orzecznictwa w zakresie tzw. spraw frankowych w wyroku z 27 lipca 2021 r. V CSKP 49/21 wskazał, że nieuprawnione jest zastępowanie postanowień niedozwolonych innymi, polegającymi np. na odwołaniu się do kursu walut stosowanego przez NBP.

Wbrew zarzutom apelacji strony pozwanej spełnione zostały przesłanki uznania spornych postanowień za abuzywne w rozumieniu art. 385

1 § 1 k.c. i prawidłowo zostały ustalone skutki tego stanu rzeczy dla bytu umowy, a wszelkie twierdzenia pozwanego, zmierzające do utrzymania i dalszego wykonywania umowy, były chybione. Powodowie – mając świadomość ewentualnych skutków unieważnienia umowy – konsekwentnie podtrzymywali swoje stanowisko. Sąd Apelacyjny nie znajduje jakichkolwiek podstaw dla stosowania innych przepisów prawa krajowego, dla rekonstrukcji stosunku zobowiązaniowego (umowy kredytowej), z treści którego wyeliminowano abuzywne klauzule przeliczeniowe.

Reasumując, Sąd Apelacyjny oddalił w całości apelację strony pozwanej na podstawie art. 385 k.p.c., o czym orzeczono w pkt 1. sentencji wyroku.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c., zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik postępowania. Strona pozwana przegrała postępowanie apelacyjne w całości, a zatem winna zwrócić powodom poniesiony przez nich koszt zastępstwa procesowego w łącznej kwocie 8100 zł (wg stawki przewidzianej w § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych). O odsetkach orzeczono na zasadzie art. 98 § 1

1 k.p.c.

D. D.

ZARZĄDZENIE

(...)

(...)

D. D.