Bank nie zgłosił żądania ewentualnego, więc sąd oddalił pozew o zwrot kapitału kredytu

Sąd Okręgowy we Wrocławiu wyrokiem z 15 kwietnia 2024 r.,I C (...) uchylił w całości nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym wydany przez Sąd Okręgowy w Łodzi 22 października 2018 r. w sprawie I Nc 523/18 (pkt I); zasądził od pozwanych V. Z. i V. V. solidarnie na rzecz strony powodowej (...) S.A. w Warszawie 350 000 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 9 listopada 2018 r. do dnia zapłaty (pkt II); dalej idące powództwo oddalił (pkt III); zasądził od pozwanych solidarnie na rzecz strony powodowej 16 644 zł kosztów procesu (pkt IV); przyznał pełnomocnikowi pozwanego adw. V. P. 8 856 zł kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu (pkt V).

Pozwany V. Z. zaskarżył wyrok w pkt II oraz IV. W apelacji podniósł zarzuty naruszenia art. 321 § 1 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c., art. 455 k.c., szczegółowo opisane na str. 2 (k. 946). W oparciu o te zarzuty domagał się zmiany zaskarżonego wyroku w pkt II i IV poprzez oddalenie powództwa w całości, orzeczenie o kosztach procesu stosowanie do wyniku sprawy i zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu apelacyjnym.

Pozwana V. V. zaskarżyła wyrok w pkt II i IV i zarzuciła naruszenie art. 321 k.p.c. w związku z art. 187 § 1 pkt 1-2 k.p.c. oraz art. 193 § 3 k.p.c., ar. 117 § 2

1 k.c. w związku z art. 385

1 k.c. w związku z art. 120 § 1 k.c. w związku z art. 455 k.c. w związku z art. 405 k.c. w związku z ar. 410 § 2 k.c., art. 455 k.c. w związku z art. 405 k.c. w związku z art. 410 § 2 k.c., art. 405 k.c. w związku z ar. 10 § 2 k.c., ar. 481 § 1 i 2 k.c. w związku z ar. 455 k.c., a także art. 100 k.p.c. i art. 102 k.p.c. w związku z art. 5 k.c. w sposób szczegółowo opisany w apelacji na k. 952-954. Wniosła o zmianę wyroku w zaskarżonej części przez oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej kosztów postępowania za obie instancje, według norm przepisanych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, ewentualnie domagała się uchylenia wyroku w zaskarżonej części i przekazania sprawy Sądowi I instancji w tym zakresie do ponownego rozpoznania (k. 954).

Odpowiadając na apelacje pozwanych, strona powodowa domagała się ich oddalenia i zasądzenia kosztów procesu (k. 992v, k. 998v).

Pozwany V. Z. złożył zażalenie na postanowienie w przedmiocie kosztów procesu w pkt IV wyroku (k. 941-942).

Sąd Apelacyjny zważył:

Apelacje pozwanych były zasadne i skutkowały zmianą zaskarżonego wyroku i oddaleniem powództwa. Postępowanie zażaleniowe podlegało umorzeniu.

Podstawą rozpoznania apelacji, były ustalenia faktyczne, poczynione przez Sąd Okręgowy w ramach uzasadnienia zaskarżonego wyroku, gdyż zdaniem Sądu Apelacyjnego znajdowały one oparcie w zebranym w postępowaniu materiale dowodowym. Powtarzanie ustaleń Sądu I instancji nie jest konieczne i Sąd Apelacyjny przy zastosowaniu treści przepisu art. 387 § 2

1 pkt 1 k.p.c. władny jest poprzestać na stwierdzeniu, że ustalenia te uznaje w całości za swoje. O ile ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy pozostają prawidłowe, o tyle Sąd Apelacyjny doszedł do odmiennych wniosków w zakresie zgłoszonego przez stronę powodową roszczenia o zapłatę.

W wywiedzionych apelacjach zasadnie podniesiony został zarzut naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. W sprawie powodowy bank w taki sposób ukształtował ramy procesu, że domagał się zapłaty na podstawie wypowiedzenia – w jego ocenie ważnej i skutecznej – umowy kredytowej. Zgodnie z zasadą dyspozycyjności, sąd jest bezwzględnie związany granicami żądania pozwu, na które składa się zarówno samo żądanie (kwota i sposób jej zasądzenia), jak i podstawa faktyczna (okoliczności faktyczne uzasadniające to roszczenie zgodnie z art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Poza wskazanym w apelacjach przez strony doprecyzowaniem, że „Sąd ma możliwość zasądzenia dochodzonego roszczenia na innej podstawie prawnej, niż wskazana w pozwie”, co miało miejsce w piśmie procesowym powoda z 11 stycznia 2024 r. (k. 897-900), powód nie sformułował roszczenia ewentualnego na wypadek dokonania przez Sąd oceny, że umowa kredytu jest nieważna z uwagi na występowanie w niej klauzul abuzywnych.

Zasądzenie od pozwanych zwrotu nienależnego świadczenia, stanowiło niedopuszczalne wyjście poza podstawę faktyczną powództwa. Roszczenie o zwrot kapitału kredytu z tytułu nieważności umowy opiera się na innych okolicznościach faktycznych niż realizacja uprawnień z tytułu wypowiedzenia umowy ważnej i obowiązującej. W rezultacie Sąd Okręgowy orzekł o roszczeniu, które nie było przedmiotem sporu, co stanowiło istotne naruszenie przepisów postępowania i przesądziło o konieczności dokonania zmiany zaskarżonego orzeczenia.

Trafnie w apelacjach podniesione zostały zarzuty naruszenia przepisu art. 321 § 1 k.p.c. i orzeczenia przez Sąd co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem.

Samo jedynie oświadczenie zawarte w piśmie z 11 stycznia 2024 r., ograniczające się do wskazania na hipotetyczną możliwość zasądzenia roszczenia na innej podstawie prawnej, nie spełnia wymogów formalnych modyfikacji powództwa ani nie konstytuuje żądania ewentualnego. Sąd nie może domniemywać intencji powoda ani tym bardziej samodzielnie konstruować za niego żądań procesowych.

W ocenie Sądu Apelacyjnego w sporze z konsumentem, bank jako profesjonalista obowiązany jest do precyzyjnego określenia swojego żądania i wskazania, czego się domaga i z jakiego tytułu. Wobec podniesienia przez pozwanych zarzutu nieważności umowy rzeczą banku było podjęcie niezwłocznego, właściwego działania, na wypadek uwzględnienia tego zarzutu przez Sąd I instancji. Powodowy bank tego zaniechał, co spowodowało, że pozwani mogli pozostawać w przekonaniu, że sprawa dotyczy oceny przez Sąd ich obowiązku zapłaty w związku z wypowiedzeniem im umowy. Ocena, że wypowiedzenie nieważnej umowy nie jest skuteczne, niweczyła żądanie pozwu formułowane na tej podstawie faktycznej, a innego żądania bank nie przedstawił.

Powód nie jest zobowiązany do wskazania podstawy prawnej żądania, ale ma obowiązek wskazania podstawy faktycznej. Powszechnie przyjęta w prawie procesowym zasada

da mihi factum, dabo tibi ius oznacza nałożenie na powoda jedynie obowiązku przytoczenia okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie (art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c.), natomiast rzeczą Sądu jest poszukiwanie i przyjęcie właściwej konstrukcji prawnej stanowiącej podstawę rozstrzygnięcia. Zasada ta nie ma charakteru absolutnego i nie może służyć sanowaniu zaniedbań procesowych strony, a zwłaszcza strony profesjonalnej jaką jest bank.

W ocenie Sądu Apelacyjnego właściwym trybem dochodzenia przez stronę powodową roszczenia o zwrot kapitału kredytu było sformułowanie roszczenia ewentualnego na wypadek uznania przez Sąd Okręgowy zasadności zarzutów co do nieważności umowy kredytu. Takie żądanie zawarte w piśmie procesowym podlegającym doręczeniu stronie przeciwnej pozwoliłoby kredytobiorcom na ustosunkowanie się do niego.

Ponieważ bank takiego żądania nie wyartykułował, słusznie pozwani zarzucili, że Sąd orzekł co do żądania, które nie stanowiło przedmiotu sprawy.

Zważyć przy tym trzeba, że Sąd I instancji wielokrotnie wzywał strony do wskazania stanowiska w sprawie, w tym ostatecznego stanowiska na rozprawie 6 grudnia 2023 r. W odpowiedzi właśnie na to wezwanie bank wskazał, że Sąd ma możliwość zasądzenia dochodzonego roszczenia na innej podstawie niż wskazana w pozwie (k. 898). Przy czym jak zostało już wskazane, oświadczenie to nie mogło odnieść skutku, skoro nie stanowiło właściwie skonstruowanego na potrzeby sprawy żądania. Wcześniej Sąd Okręgowy również pouczał strony, między innymi na karcie 784 znajduje się treść pouczenia, że istnieje możliwość wystąpienia z żądaniem zmiany treści zobowiązania. Powodowy bank miał zatem szansę na wyartykułowanie żądania ewentualnego.

W tym stanie rzeczy, pomimo tego, że Sąd Okręgowy trafnie wskazał, że bank posiada roszczenie o zapłatę kapitału kredytu, a pozwani o zwrot zapłaconych rat kredytu, uwzględnienie z urzędu roszczenia dotyczącego sumy kapitału kredytu nie mogło być uznane za prawidłowe, skoro strona powodowa takiego roszczenia prawidłowo nie sformułowała. Spowodowało to, że pozwani nie mogli przed tego typu roszczeniem bronić się, na przykład podnosząc zarzut potrącenia.

Pozwani konsumenci, opierając się na treści pozwu, słusznie koncentrowali swoją linię obrony na wykazaniu nieważności umowy i bezskuteczności jej wypowiedzenia. W tym przypadku wydanie orzeczenia na innej podstawie i tym samym „wyręczenie banku”, który jako profesjonalista zawarł z konsumentami umowę zawierającą klauzule abuzywne, byłoby sprzeczne z celami dyrektywy 93/13 i nie zapewniałoby konsumentom należytej ochrony.

Sytuacja, w której sąd krajowy z urzędu i bez wyraźnego wniosku instytucji finansowej modyfikuje jej żądanie w taki sposób, aby uchronić ją przed negatywnymi skutkami procesowymi upadku umowy, stoi w rażącej sprzeczności z duchem i literą Dyrektywy 93/13. Taka praktyka orzecznicza zdejmowałaby z banków ryzyko kontraktowe i procesowe związane ze stosowaniem niedozwolonych postanowień umownych. Zamiast zapewniać konsumentowi należytą ochronę, sankcjonowałaby asymetrię informacyjną i pozycję dominującą strony profesjonalnej czyli banku.

Unieważnienie umowy zawsze musi być badane przez Sąd pod kątem tego, czy nie niesie za sobą szkodliwych skutków finansowych dla konsumenta i czy o skutkach tych konsument został należycie poinformowany (por. wyrok TSUE z 29 kwietnia 2021 r. w sprawie C-19/20).

Z tych przyczyn, za uzasadnione uznając zarzuty apelacji pozwanych, wskazujące na orzeczenie przez Sąd I instancji co do przedmiotu, który nie był objęty prawidłowo skonstruowanym żądaniem banku, Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo na podstawie art. 386 § 1 k.p.c.

W odniesieniu do statusu pozwanych jako konsumentów, z uwagi na podtrzymanie w odpowiedzi na apelację zarzutu banku dotyczącego braku statusu konsumentów kredytobiorców, zważyć należy, że z dowodu z przesłuchania stron wynika, iż pozwany prowadził pizzerię, a pozwana była zatrudniona w firmie kosmetycznej. Strony potrzebowały środków celem budowy domu w celu mieszkaniowym, w taki też sposób umowa została sformułowana („cel kredytu: budownictwo mieszkaniowe”, k. 26, pierwsza strona umowy kredytu hipotecznego dla osób fizycznych), stąd zarzuty w tym przedmiocie były niezasadne.

W orzecznictwie wskazuje się, że dla pojęcia konsumenta obojętny jest sam fakt prowadzenia przez osobę fizyczną działalności gospodarczej lub zawodowej. Istotne jest jedynie, aby dokonywana przez nią konkretna czynność prawna nie dotyczyła tej działalności bezpośrednio. Konsumentem jest osoba fizyczna dokonująca tak czynności prawnej niezwiązanej ze swoją działalnością profesjonalną, jak i czynności prawnej związanej co prawda z tą działalnością, ale tylko pośrednio. Pojęcie „konsument” obejmuje także osobę, która zawarła umowę kredytu do użytku częściowo związanego z jej działalnością gospodarczą lub zawodową, a w części niezwiązanego z tą działalnością, wspólnie z innym kredytobiorcą, który nie działał w ramach swojej działalności gospodarczej lub zawodowej, jeżeli cel działalności gospodarczej lub zawodowej jest tak ograniczony, że nie jest on dominujący w ogólnym kontekście tej umowy (por. wyrok TSUE z 8 czerwca 2023 r., sygn. C-570/21). W sprawie pozwani zawarli umowę kredytu dla sfinansowania zakupu lokalu mieszkalnego. Wobec tego umowa kredytu nie była bezpośrednio związana z gospodarczą lub zawodową działalnością kredytobiorców. Okoliczność ta, w połączeniu z bezspornym faktem, że bank zawarł umowę kredytu jako przedsiębiorca, prowadziła jednoznacznie do przyjęcia, że Sąd Okręgowy słusznie stwierdził, że pozwani byli w tym przypadku konsumentami. W konsekwencji Sąd Apelacyjny nie uwzględnił zarzutu apelacji, że umowa nie miała konsumenckiego charakteru. Umowa podlegała zatem uregulowanej w art. 385

1 k.c. ocenie występowania w niej ewentualnych klauzul abuzywnych.

Sąd odwoławczy mając na względzie konieczność ponownego rozliczenia kosztów procesu z uwagi na zmianę zaskarżonego wyroku, z którym orzeczenie o kosztach jest związane, umorzył postępowanie zażaleniowe, gdyż orzeczenie, od którego je wywiedziono, straciło rację bytu (art. 355 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.).

O kosztach postępowania przed Sądem I instancji oraz postępowania apelacyjnego Sąd Apelacyjny orzekł na podstawie art. 98 § 1 i 3 w zw. z § 2 pkt 7, a w postępowaniu apelacyjnym w zw. § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych i adwokatów. Na koszty postępowania przed Sądem I instancji oraz apelacyjnego składały się wynagrodzenia profesjonalnych pełnomocników pozwanych (z wyboru oraz z urzędu) w wysokości odpowiednio przed Sądem Okręgowym 10 800 zł a przed Sądem Apelacyjnym 8 100 zł. WPS wynosił ponad 460 000 zł a WPZ określony w apelacji każdego z pozwanych 350 000 zł.

Wobec występowania w sprawie pełnomocnika z urzędu po stronie wygrywającej sprawę, koszty wedle rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych/ adwokatów, przyznano od Skarbu Państwa, ale zwrócić je na rzecz Skarbu Państwa zobowiązana jest strona przegrywająca, o czym orzeczono w pkt 1 tiret czwarte oraz w pkt 4 (art. 113 ust. 1 u.k.s.c.).

W sytuacji, kiedy odrębne osoby (choć występujące po tej samej, jednej stronie procesu) mają - każda z nich - prawo skorzystać z usług pełnomocnika i z prawa tego skorzystały, winny uzyskać zwrot wynagrodzenia, przy czym minimalna wysokość przyznawanego zwrotu wynagrodzenia wynika ze stawek minimalnych. Koszty zastępstwa procesowego wliczają się w niezbędne koszty obrony stąd zasądzono zwrot kosztów na rzecz każdego z pozwanych.

Z tych przyczyn orzeczono jak w sentencji wyroku.

T. E.

ZARZĄDZENIE

1. (...)

2. (...)

3. Z.

(...)