Spór o zapłatę, 1,8 mln zł. Sąd zmienił wyrok

Pozwem wniesionym przeciwko (...) S.A. z siedzibą w W., powód J. Ł. domagał się zasądzenia na swoją rzecz kwoty 1.797.457,32 zł wraz z należnymi odsetkami z uwagi na bezwzględną nieważność umowy kredytu z dnia 20 maja 2008 r. z tytułu zwrotu wszystkich świadczeń otrzymanych przez pozwanego od strony powodowej na podstawie umowy o kredyt, ewentualnie o zapłatę kwoty 797.985,19 zł z należnymi odsetkami z uwagi na abuzywność postanowień denominacyjnych z tytułu zwrotu świadczeń strony powodowej w części nienależnie pobranej.

W

odpowiedzi na pozew pozwany domagał się oddalenia powództwa i zasądzenie kosztów postępowania.

Wyrokiem z dnia 20 czerwca 2023 r., Sąd Okręgowy w Słupsku:

1. oddalił powództwo główne;

2. zasądził od pozwanego (...) Banku (...) Spółki Akcyjnej w W. na rzecz powoda J. Ł. 116.189,93 zł (sto szesnaście tysięcy sto osiemdziesiąt dziewięć złotych i dziewięćdziesiąt trzy grosze) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 2 grudnia 2020 r. do dnia zapłaty;

3. w pozostałym zakresie roszczenie ewentualne oddalił;

4. zasądził od powoda na rzecz pozwanego 10.817 zł (dziesięć tysięcy osiemset siedemnaście złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w oparciu o ustalenia i rozważania zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku (k. 255 – 259v).

Apelację od wskazanego wyroku wniósł powód zaskarżając go w części oddalającej powództwo, tj. w zakresie pkt. 1 i 3, w zakresie pkt. 2, w jakim Sąd nie uwzględnił powództwa co do żądania zapłaty odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia 15 października 2019 r. do dnia 1 grudnia 2023 r. oraz w zakresie pkt. 4 wyroku.

Zaskarżonemu orzeczeniu powód zarzucił:

- naruszenie prawa procesowego w różnych układach i konfiguracjach następujących przepisów: art. 233 § k.p.c., 299 k.p.c., art. 235

2 § 1 k.p.c., art. 227 k.p.c., art. 278 k.p.c.,

- naruszenie prawa materialnego w różnych układach i konfiguracjach następujących przepisów: art. 58 k.c., art. 385

1 § 1 i 3 k.c., art. 6 ust. 1 i 2 dyrektywy Rady 93/13 EWG, 358 § 2 k.c., 410 § 1 i 2 k.c., art. 405 k.c., art. 353

1 k.c., art. 455 k.c., art. 120 k.c., oraz art. 6 ustawy o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego i o Rzeczniku Finansowym z dnia 5 sierpnia 2015 r., art. 481 § 1 k.c.

W oparciu o sformułowane w apelacji zarzuty skarżący wniósł o zmianę wyroku poprzez uwzględnienie powództwa w całości, poprzez zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 1 797 457,32 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 15 października 2019 r. do dnia zapłaty, z tytułu zwrotu wszystkich świadczeń otrzymanych od strony powodowej przez pozwanego i jego poprzednika prawnego, (...) Bank (...) S.A., w okresie od dnia 7 września 2009 r. do dnia 30 maja 2018 r. na podstawie ww., umowy o kredyt, jako świadczeń nienależnych z uwagi na bezwzględną nieważność tejże umowy w całości. Ewentualnie, w przypadku nieuznania powyższych żądań, powód wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku Sądu I Instancji, poprzez zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 797 985,19 zł, wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 15 października 2019 r. do dnia zapłaty, z tytułu zwrotu świadczeń strony powodowej w części nienależnie pobranej przez pozwanego i jego poprzednika prawnego, w okresie od dnia 7 września 2009 r. do dnia 30 maja 2018 r. Nadto powód wniósł o zasądzenie od pozwanego na swoją rzecz kosztów procesu za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

W piśmie procesowym z datą z dnia 13 marca 2024 r. (k. 295) pozwany wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentu – oświadczenia z dnia 17 lutego 2024 r. o potrąceniu, złożonego pozwanemu przez stronę powodową na wykazanie faktu doręczenia przedmiotowego oświadczenia, jego treści i przedmiotu.

Sąd Apelacyjny ustalił i zważył, co następuje:

Choć nie wszystkie z podniesionych zarzutów okazały się trafne, apelacja powoda zasługiwała na uwzględnienie w całości.

Przed przystąpieniem do zasadniczej części rozważań Sąd Apelacyjny wskazuje, iż wobec wyrażenia odmiennej oceny prawnej sporu oddanego pod osąd, ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd pierwszej instancji należy częściowo zmodyfikować oraz uzupełnić o następujące okoliczności:

Zawarcie umowy zostało poprzedzone spotkaniem w placówce banku, gdzie Rozmowa z pracownikiem Banku dotyczyła wyłącznie kredytu w CHF.

W toku spłaty kredytu, oprocentowanie poza epizodycznym spadkiem, utrzymywało tendencję wzrostową. Bank nie zaproponował innej możliwości spłaty kredytu, w tym także w CHF.

J. Ł. nie dokonywał porównania symulacji spłaty kredytu w CHF i w PLN, zaś w banku nie udzielono mu informacji o zagrożeniach związanych z kredytem denominowanym. Kredytobiorcy nie wytłumaczono mechanizmu przełożenia zmiany kursu waluty na wzrost wysokości raty. J. Ł. otrzymał do podpisu gotową umowę

dowód:

zeznania powoda J. Ł. (k. 187 – 188, utrwalone na nośniku danych – k. 189).

Powyższych ustaleń faktycznych Sąd Apelacyjny dokonał w oparciu o zeznania powoda, którym – wbrew odmiennemu stanowisku Sądu pierwszej instancji – nadał wysoką wartość poznawczą. Przesłuchiwany w toku rozprawy powód wyjaśnił okoliczności, w jakich doszło do zawarcia Umowy, w tym w szczególności zakres udzielonych mu informacji o ryzyku związanym z zaciąganym zobowiązaniem. Powód wskazywał nadto, iż przedstawiona mu została jedynie propozycja zawarcia umowy kredytu denominowanego do CHF, jak również że nie miał wiedzy o możliwości negocjacji warunków umowy, a także ewentualnego wnioskowania o zmiany w toku wykonywania.

Zeznaniom J. Ł., jako spójnym i logicznym – a przez to wiarygodnym, Sąd nadał wysoką wartość poznawczą.

Powyższej oceny nie zmieniły rozbieżności w procesowych depozycjach powodów, którym Sąd pierwszej instancji nadał decydujące znaczenie. Nie ulega bowiem wątpliwości Sądu, iż ze względu na znaczny upływ czasu, szczegóły dotyczące czynności poprzedzających zawarcie spornej umowy mogły ulec zatarciu lub zniekształceniu w pamięci powoda. Nie dziwi zatem, że przesłuchiwany po 15 latach powód J. Ł. nie pamiętał wszystkich szczegółów.

Sąd Apelacyjny jednocześnie wskazuje, że z tożsamych względów przeprowadzony przez Sąd pierwszej instancji proces oceny dowodów, w zakresie oceny zeznań świadka A. M. nosi znamiona dowolności. W ocenie Sądu Apelacyjnego, opartej na wiadomościach posiadanych przez Sąd z urzędu, świadkowie będący pracownikami banku, po kilkunastu latach (tu: ponad 15) od daty zawarcia umowy nie posiadają szczegółowej wiedzy na temat okoliczności zawarcia konkretnej umowy, zwłaszcza że ich codzienna praca zawodowa polega na doradztwie i obsłudze szerokiego grona klientów banku. Z tych względów siłą rzeczy świadek A. M. mogła się odnieść jedynie do pewnego standardu postępowania przyjętego w przedsiębiorstwie pozwanego, tym bardziej że nie pamiętała powoda, ani czynności podjętych z jego udziałem w placówce pozwanego banku. Na podstawie zeznań świadka nie istniała jednak możliwość weryfikacji czy w przypadku powoda standard ten został zachowany, a przeczą temu konsekwentne i spójne zeznania powoda, dla którego zaciągnięcie kredytu, zwłaszcza przez wzgląd na jego wysokość nie było rutynową czynnością, a z pewnością lepiej zapadło w pamięci aniżeli przesłuchanemu w charakterze świadka pracownikowi banku A. M..

Choć kwestia ta wykracza poza sferę oceny dowodów, na tym etapie rozważań przesądzić należy, iż nieprawidłowo Sąd pierwszej instancji obciążył powoda ciężarem dowodu w zakresie realizacji obowiązku informacyjnego wobec konsumenta. Sąd Okręgowy niewątpliwie pominął regulację szczególną dotyczącą rozkładu ciężaru dowodu w sprawach konsumenckich. Zgodnie z treścią art. 385

1 § 5 k.c. ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje. Odczytując jednak treść normy art. 385

1 § 1 zd. 2 k.c. w kontekście tworzonym przez transponowaną normę Dyrektywy 93/13 należy przyjąć, że na przedsiębiorcy spoczywa także ciężar dowodu zachowania wzorca informacyjnego. Zatem to pozwany powinien wykazać, że przedstawił konsumentowi w sposób przystępny i przejrzysty (verba legis: "prostym i zrozumiałym językiem"), taki zakres informacji, który był wystarczający do tego, by konsument dostatecznie uważny i rozsądny mógł ocenić potencjalnie istotne z perspektywy jego interesów (zobowiązań finansowych) konsekwencje ekonomiczne warunku nakładającego nań ryzyko walutowe przez cały okres obowiązywania umowy. Nawet więc wyeliminowanie z materiału dowodowego dowodu z przesłuchania strony (który w istocie potwierdził jedynie zaniechanie udzielenia informacji) nie zmienia wyników postępowania dowodowego w opisanym zakresie. Konsekwencje powyższego zostaną szczegółowo omówione w dalszej części rozważań.

Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. zasługiwał na uwzględnienie jedynie w części dotyczącej mocy i wiarygodności zeznań złożonych przez powoda. W tym zakresie aktualne pozostają rozważania poczynione we wstępnej części uzasadnienia, co czyni zbędnym ponowne ich przytaczanie.

W pozostałej części, a to z uwagi na wadliwą konstrukcję, zarzut ten nie zasługiwał na uwzględnienie. Norma zakodowana w przepisie art. 233 § 1 k.p.c. statuuje bowiem zasadniczą podstawę prawną, określającą kompetencje Sądu w zakresie oceny materiału procesowego. Zgodnie z jej brzmieniem Sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Norma ta stanowi wyraz zasady swobody oceny stanowiącej jedną z naczelnych zasad procesowych, o które opiera się procedura cywilna w obecnym kształcie normatywnym.

Nie budzi zatem wątpliwości, że art. 233 § 1 k.p.c. dotyczy tylko oceny mocy i wiarygodności dowodów. Przepis ten nie dotyczy zaś poczynionych ustaleń faktycznych czy wyprowadzonych z materiału dowodowego wniosków. Także ewentualne zaniechanie wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego, czy też pominięcie przez Sąd przy orzekaniu określonej okoliczności faktycznej, nawet jeżeli strona uważa ją za istotną dla rozstrzygnięcia sprawy, nie stanowi o naruszeniu powyższego przepisu.

Kierując się powyższymi standardami należy stwierdzić, że skarżący kwestionują nie tyle i moc i wiarygodność określonych dowodów, a jedynie wnioski jakie wyprowadził z nich Sąd pierwszej instancji. Nie ulega natomiast wątpliwości, że ocena Sądu dotycząca indywidulnej negocjacji treści postanowień umownych, świadomości powoda co do ryzyka kursowego, dowolności pozwanego banku w kształtowaniu wysokości zobowiązania, czy też wymowy spornych postanowień, wykracza poza ramy wyznaczone dyspozycją art. 233 § 1 k.p.c. i może zostać oceniona jedynie jako tzw. błąd subsumcji.

Nie oznacza to jednak, że argumentacja przywołana na poparcie przedmiotowych zarzutów pozostawała błędna. Zasadnie bowiem skarżący kwestionują wyrażoną przez Sąd pierwszej instancji ocenę prawną, w szczególności w zakresie zastosowania przepisów, na podstawie których Sąd Okręgowy nie dopatrzył się nieważności spornej umowy kredytu

ex tunc i

ex lege.

Stanowisko wyrażone w pisemnym uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia zdaje się przy tym pomijać ewolucję, jaką na gruncie wykładni Dyrektywy 93/13 przeszło orzecznictwo sądów powszechnych i Sądu Najwyższego, kształtowane orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W przekonaniu Sądu Apelacyjnego argumentacja przedstawiona w tym aspekcie przez Sąd pierwszej instancji wymaga wyostrzenia i w zasadzie całkowitego odwrócenia.

Apelacja powoda była uzasadniona również w części dotyczącej naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 385

1 § 1 k.c. Mając na uwadze powyższe oraz biorąc pod uwagę przedmiot sporu poddanego pod osąd, Sąd Apelacyjny przedstawi - w sposób zwięzły i możliwie czytelny – własne stanowisko na tle utrwalającej się linii orzecznictwa, przy uwzględnieniu jego głównego trendu, wykluczającego zarówno zastępowanie treści umów kredytowych powiązanych z walutą obcą nieprzyjętymi w niej zapisami, jak i ich uzupełnianie ich średnim kursem NBP ze względu na ich zawarcie przed prowadzeniem do prawa polskiego art. 358 § 2 k.c. – co ewidentnie umknęło uwadze Sądu

meriti.

Mając natomiast na uwadze kierunek wywodu Sądu pierwszej instancji, zasadniczą część rozważań przesądzić należało stwierdzeniem, że za bezwzględną nieważnością zawartej przez powoda umowy przemawiała sprzeczność jej zapisów dotyczących ustalania wysokości „rat kapitałowo – odsetkowych” poprzez przeliczenie kwot wyrażonych w CHF na PLN według kursu kupna lub sprzedaży ustalanego w tabeli kursowej banku, czyli jednak jednostronnie, a z pewnością w sposób, na który żadnego wpływu nie miał powód. W ocenie Sądu Apelacyjnego, w tym zakresie umowa naruszała art. 353

1 k.c.

Za sprzeczne z istotą stosunków umownych, a tym samym niepodlegające prawnej ochronie, uznać należy bowiem zapisy umowy, w której strona ekonomicznie silniejsza, czyli kredytodawca, byłby upoważniony do jednostronnego tylko określenia kursu waluty określonej jako właściwa dla oznaczenia kwot rat obciążających kredytobiorcę. Natura stosunku obligacyjnego, wyznaczająca granice swobody umów, chronionej art. 353

1 k.c., odniesiona do kredytów udzielanych przez banki, wyklucza akceptację takiej sytuacji, w której skonkretyzowanie zobowiązania kredytobiorcy wobec banku z tytułu spłaty kredytu, czyli w zakresie wysokości rat kapitałowo - odsetkowych, zostałoby pozostawione w umowie jednej z jej stron, a zwłaszcza bankowi z racji jego statusu i silniejszej zwykle pozycji z stosunkach tego rodzaju z tego oczywistego powodu, że to klienci banków zabiegają o przyznanie konkretnego kredytu na zasadach oferowanych zazwyczaj przez bank bez szerszej szansy na indywidualne uzgodnienie jego warunków, a nie odwrotnie.

Już w dniu jej zawarcia muszą więc zostać wspólnie uzgodnione i zaakceptowane przez obie strony jej istotne przedmiotowo postanowienia. Przy umowach kredytów bankowych, w dacie ich zawarcia musi też dojść do ustalenia wysokość kredytu, a tym samym wielkość zobowiązania kredytobiorcy wobec banku albo w sposób kwotowy albo też poprzez zastosowanie obiektywnie weryfikowalnego mechanizmu jego waloryzacji (tu – denominacji) w tym walutą obcą (

vide: Wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 14 grudnia 2021 r., XVI GC 1309/20, LEX nr 3282544).

Za sprzeczny z art. 353

1 k.c. należy uznać także taki mechanizm waloryzacji, który nakłada (przerzuca), bez jakichkolwiek ograniczeń lub zabezpieczeń, na kredytobiorcę całe ryzyko wzrostu kursu CHF. W ocenie Sądu Apelacyjnego, w świetle charakteru umowy kredytu, wzrost tego kursu nie powinien prowadzić do uzyskania przez Bank korzyści kosztem kredytobiorcy, wynikającej z tego, że przyjęty w umowie miernik (kryterium) waloryzacji, który co do zasady miał zapewnić utrzymanie realnej wartości świadczeń stron, w rzeczywistości doprowadził do znacznego wzrostu wysokości rat kapitałowo - odsetkowych spełnianych w walucie polskiej, a także wzrostu wysokości postawionej kredytobiorcy do dyspozycji w PLN kwoty kapitału kredytu ewidencjonowanego (wyrażanego) w CHF.

Uzyskanie takiej korzyści przez Bank nie może być usprawiedliwione powoływaniem się na rzekome przyjęcie na siebie przez kredytobiorcę tzw. ryzyka kursowego. Nie może ono być rozumiane jako wyrażenie przez kredytobiorcę zgody na niczym nieograniczone i oderwane od wartości rzeczywiście udostępnionej mu w PLN kwoty kredytu podwyższenie wartości poszczególnych rat kapitałowo - odsetkowych, jak i ogólnej kwoty kapitału, którą ma on zwrócić bankowi oraz od rzeczywistego spadku wartości siły nabywczej waluty polskiej po wypłacie kredytu.

W tym kontekście decydujące znaczenie ma więc należyte wyjaśnienie kredytobiorcy obciążającego go ryzyka kursowego i uprzedzenie go o możliwości jego znacznego wzrostu, a nie jedynie to, jak Bank ustalał kurs CHF stosowany do rozliczeń z powodami, czyli kwestia tzw. spread’ów i jednostronnego ustalania przez bank kursów CHF stosowanych do przeliczenia świadczeń stron.

Nie może zostać uznane za wystarczające powoływanie się przez pozwanego na złożone przez powoda oświadczenie, że został on zapoznany z kwestią ryzyka kursowego oraz, że jest świadomy ponoszenia ryzyka kursowego związanego z wahaniem kursów waluty, którą denominowany jest kredyt. Wbrew bowiem twierdzeniom pozwanego, z faktu podpisania przez powoda powyższego oświadczenia nie można wywodzić, iż przedstawiciel poprzednika prawnego pozwanego poinformował o ryzyku zmiany kursu waluty.

W oświadczeniu nie zawarto bowiem w ogóle informacji o danych, o których kredytobiorca miał być informowani jeśli chodzi o wpływ ryzyka kursowego na wartość ich zobowiązania w toku wykonywania umowy. Złożone oświadczenie miało charakter blankietowy i nie pozwalało na ustalenie, jaki zakres informacji o ryzyku walutowym i rzeczywistych kosztach spread’u w toku całego okresu umowy uzyskał konsument, a właśnie ta sfera jest istotna dla zbadania czy decyzja o zawarciu umowy podjęta została przy zachowaniu równowagi informacyjnej.

W związku z tym samo oświadczenie o tym, że po zapoznaniu się z występującym ryzykiem kursowym konsument wnosi o udzielenie kredytu denominowanego do waluty obcej, w istocie nie pozwala na ustalenie, w jaki sposób (o jakiej skali ryzyka i o jakich kosztach dla sytuacji finansowej konsumenta związanych z tym ryzykiem) powód został przed podpisaniem tego oświadczenia poinformowany.

Argumentem, mającym usprawiedliwiać obciążenie w takiej sytuacji wyłącznie powodów w całości skutkami wzrostu kursu CHF w stosunku do PLN, nie może być również i to, że w umowie wyrazili oni zgodę na denominację kursu za pomocą kursu CHF.

Zauważyć trzeba, że to poprzednik prawny pozwanego, jako strona silniejsza, a przy tym jednocześnie autor projektu umowy, opracował taki produkt, który zaoferował powodowi, jako konsumentowi, bez należytego rozważenia wszelkich możliwych skutków zaproponowanego mechanizmu denominacji kredytu. Nawet jeśli bank nie zdawał sobie wówczas sprawy z możliwości powstania negatywnych następstw tego produktu dla swojego kontrahenta, a tym bardziej ich nie chciał, to nie może obecnie wykorzystać przeciwko drugiej stronie skutków wynikających z zaproponowanej przez niego konstrukcji umowy odbiegającej do typowej umowy kredytu.

W ocenie Sądu Apelacyjnego w niniejszej sprawie pozwany nie wykazał jednak, by należycie uprzedził powoda o skali spoczywającego na nim ryzyka wzrostu kursu, a to na nim spoczywał ciężar dowodu w tym zakresie. Z materiału procesowego nie wynika w szczególności, by pozwany bank przed zawarciem Umowy (wykonując obowiązki informacyjne) przedstawił rzetelną informację co do możliwości znacznych wahań kursu waluty przyjętej za podstawę przeliczenia świadczenia wpływających w sposób drastyczny na wysokość kapitału podlegającego spłacie w PLN.

W ocenie Sądu Apelacyjnego miarodajnym byłoby ukazanie powodom mechanizmu na przykładzie zmian kursów obejmujących co najmniej połowę okresu spłaty udzielonego kredytu. Podzielić należało przy tym funkcjonujący w orzecznictwie pogląd, że gdyby rzeczywiście zostało należycie wyjaśnione znaczenie zmiany kursu waluty i ponoszonego ryzyka, to racjonalny kredytobiorca nie decydowałby się na kredyt powiązany z kursem waluty obcej w sposób wadliwy w perspektywie jego spłacania przez kilkadziesiąt lat, chyba żeby z okoliczności sprawy wyraźnie wynikało co innego - a takich okoliczności w niniejszej sprawie nie wykazano. Dość stwierdzić, że jak zeznał w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji pozwany, gdyby po zawarciu rzeczonej umowy, miał decydować drugi raz, to prawdopodobnie by jej nie zawarł, nie podpisał by umowy kredytu.

Po drugie, gdyby kredytujący bank zamierzał wystarczająco poinformować kredytobiorcę, będącego osobą fizyczną, konsumentem, o niebezpieczeństwach wynikających z kredytu powiązanego z kursem waluty obcej, to nie proponowałby w ogóle zawierania takich umów kredytowych, zdając sobie sprawę – jako profesjonalista – że umowa taka może zostać łatwo oceniona jako nieuczciwa.

Sąd Apelacyjny zwraca jednocześnie uwagę, że umowa została zawarta w maju 2008 r., tj. po okresie spadku kursu franka szwajcarskiego. Nie można więc zaakceptować sytuacji, w której Bank – jako profesjonalista - niewątpliwie zdawał sobie sprawę z nierealności utrzymania kursu CHF istniejącego w chwili zawarcia Umowy w perspektywie całego okresu jej obowiązywania (w tej sprawie – aż przez 18 lata) i tendencji spadkowej kursu tej waluty, ale nie uprzedził należycie o tym swojego kontrahenta. W przekonaniu Sądu sytuacja, w której kurs jednej z najsilniejszych walut świata konsekwentnie maleje, tym bardziej obliguje bank do unaoczniania konsumentom ryzyka związanego z zaciąganiem kredytu indeksowanego do tej waluty

Podkreślić należy, że w tym ujęciu nie chodzi o niedopuszczalność umieszczenia w umowie kredytu klauzuli waloryzacyjnej z uwagi na jej sprzeczność z normatywnym kształtem tej umowy wynikającym z art. 69 PrBank, czyli o jej sprzeczność z ustawą, lecz jedynie o sposób sformułowania tej klauzuli, czyli o jej treść, która w realiach niniejszej sprawy doprowadziła do ukształtowania praw i obowiązków stron w sposób sprzeczny zarówno z naturą (właściwością) zobowiązania, mającego odpowiadać treści umowy kredytu, jak i zasadami współżycia społecznego. Jeśli bowiem klauzula waloryzacyjna miałaby stanowić modyfikację ogólnej umowy kredytu (nadając jej charakter tzw. kredytu indeksowanego lub denominowanego), to powinna ona zachować jego podstawowe cechy, w szczególności powinna realizować wzajemny charakter świadczeń stron, w którym świadczenie kredytobiorcy polega na zwrocie oddanej mu do dyspozycji kwoty pieniężnej i zapłacie za jej korzystanie w umówionym okresie.

Z zebranego materiału dowodowego nie wynika jednak, aby umowa odpowiadała takim wymogom, ponieważ świadczenie kredytobiorcy w istocie zostało zupełnie oderwane od wartości świadczenia spełnionego na jego rzecz przez Bank, do czego doszło w wyniku niczym nieusprawiedliwionego, całkowitego obciążenia jedynie powoda ryzykiem takiego wzrostu kursu CHF, który nie był możliwy do przewidzenia nie tylko dla niego, ale najprawdopodobniej także dla Banku, gdyż nie można zakładać, że świadomie i celowo chciał on postawić kredytobiorcę w tak niekorzystnej sytuacji, w jakiej faktycznie się on znalazł w wyniku bardzo znacznego wzrostu tego kursu po zawarciu umowy.

Zaznaczyć przy tym trzeba – co zdaje się stracił z pola widzenia Sąd pierwszej instancji - że nie chodzi o ocenę zgodności tej umowy z art. 353

1 k.c. z obecnej perspektywy, lecz o to, że z przyczyn obciążających bank, jako autora umowy i silniejszą stronę kontraktu, została ona już w chwili jej zawarcia ukształtowana w taki sposób, który stawiał drugą stronę w nierównorzędnej (gorszej) sytuacji, narażając ją w efekcie na konieczność spełnienia świadczenia, które może nie odpowiadać wartości otrzymanego przez nią od Banku świadczenia.

Wskazać zatem należy, że zastosowany w przedmiotowej umowie mechanizm denominacji rażąco naruszał interes powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami nie tylko wskutek przyznania pozwanemu uprawnienia do jednostronnego i swobodnego (nawet jeśli nie było ono dowolne) ustalania wysokości kursów CHF stosowanych do przeliczania wartości świadczeń stron spełnianych w PLN, ale także przez obciążenie powoda w sposób nieograniczony całym ryzykiem kursowym, wskutek czego wysokość spełnianego przez niego w walucie polskiej świadczenia kompletnie oderwała się od wysokości wzajemnego świadczenia banku, ponieważ jego wartość była ustalana według kursu CHF, którego wzrost nie odpowiadał realnemu spadkowi siły nabywczej waluty polskiej zgodnie z celem i istotą kredytu, który miał służyć zachowaniu realnej równowartości świadczeń stron, podczas gdy faktycznie doprowadził do rażącego uprzywilejowania pozwanego kosztem powodów wskutek przyznania bankowi możliwości osiągnięcia dodatkowej korzyści z obciążenia wyłącznie konsumenta nieograniczonym ryzykiem kursowym.

Zasadnicze znaczenie miała natomiast dalej idąca kwestia, związana z tym, że niezależnie od sposobu ustalania przez pozwanego wysokości powyższych kursów i stosowanego przez niego tzw. spread’u walutowego, na niekorzyść powoda – i to w sposób rażący oraz sprzeczny z dobrymi obyczajami – działało przerzucenie na niego całego ryzyka walutowego wiążącego się ze wzrostem kursu CHF w oderwaniu od realnego spadku siły nabywczej waluty polskiej, co stawiało pozwanego w zdecydowanie uprzywilejowanej pozycji względem powoda.

Mechanizm denominacji, który z założenia miał jedynie zapobiec spadkowi realnej wartości świadczenia powoda spełnianego ratalnie przez cały okres kredytowania w zamian za świadczenie banku, polegające na jednorazowym oddaniu mu do dyspozycji na oznaczony czas umówionej kwoty pieniężnej, spełnionej w walucie polskiej, doprowadził bowiem do uzyskania przez bank dodatkowej korzyści wskutek wzrostu otrzymywanego od pozwanego świadczenia w całkowitym oderwaniu od spadku siły nabywczej waluty polskiej.

Nie można tego traktować jedynie w kategoriach skutku, na który powód rzekomo godził się, przyjmując na siebie cały ciężar ryzyka kursowego. Nie można zwłaszcza uznać, że skutki takie mają charakter jedynie następczy i nie powinny podważać prawidłowości przyjętego w umowie mechanizmu powiązania z walutą obcą. Skutki te wprawdzie ujawniły się w sposób drastyczny właśnie w związku ze znacznym wzrostem kursu CHF, ale wziąć trzeba pod uwagę, że wynikały one immanentnie z przyjętego w umowie mechanizmu, który od samego początku stwarzał dla konsumenta zagrożenie rażącego pokrzywdzenia. Inaczej mówiąc, rażące pokrzywdzenie konsumenta nie wynikało jedynie z obiektywnego wzrostu kursu CHF, lecz przede wszystkim z treści postanowień umownych, które w nieuczciwy sposób obciążyły go całym ryzykiem takiego wzrostu. Było to więc skutkiem przyjętych w umowie, zredagowanej w całości przez bank, postanowień umownych, wobec czego wzrost wysokości świadczeń konsumenta (w wyniku wzrostu kursu CHF) był następstwem przede wszystkim przyjętych w umowie rozwiązań, dotyczących indeksacji, a nie rzekomo jedynie efektem nieprzewidywanych przez Bank i niezależnych od niego procesów ekonomicznych.

Przeciwko takiej ocenie nie może przemawiać podnoszony niekiedy argument, że także banki ponosiły analogiczne ryzyko, gdyby doszło do znacznego spadku kursu CHF. Dość powiedzieć, że w przypadku znacznego spadku kursu CHF Bank posiadał uprawnienie do jednostronnego określenia wartości jednostki przeliczeniowej, do której indeksowany był kredyt. Od wyłącznej decyzji Banku zależała bowiem wartość jednostki przeliczeniowej określonej w Tabeli kursów obowiązującej w Banku. W umowie zabrakło natomiast jakichkolwiek postanowień, które w przypadku znacznego wzrostu kursu CHF rozkładałyby ciężar tego wzrostu w sposób uczciwy, czyli w większym zakresie na bank jako profesjonalistę. Takie ukształtowanie umowy odnośnie do postanowień o waloryzacji świadczeń, doprowadziło do sprzeczności jej treści lub celu z właściwością (naturą) umowy o kredyt oraz z zasadami współżycia społecznego.

Ponad wszelką wątpliwość bank był w tym stosunku prawnym stroną silniejszą, a przy tym był profesjonalistą, który miał większe możliwości oceny i przewidzenia skutków przyjęcia spornych postanowień umownych, które ponadto zostały przez niego zredagowane i zaproponowane konsumentowi. Nieprzekonująca jest więc próba zrównywania sytuacji banku i konsumenta, mająca uzasadniać tezę o braku rażącego naruszenia interesów konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami przez obciążenie go całym i nieograniczonym w jakikolwiek sposób ryzykiem kursowym.

W konsekwencji przyjęty w przedmiotowej Umowie sposób denominacji został ostatecznie zakwestionowany przez Sąd Apelacyjny nie ze względu na jego niedopuszczalność (sprzeczność z art. 69 PrBank), lecz ze względu na jego treść (kształt), która doprowadziła do sprzeczności tej konstrukcji umownej z naturą (właściwością) zobowiązania mającego wynikać z zawarcia przez strony umowy kredytu.

Oznacza to, że do wniosku o nieważności całej umowy Sąd Apelacyjny doszedł nie tylko ze względu na treść postanowień o ustalaniu przez bank kursów CHF (które zostaną omówione w dalszej części rozważań), ale przede wszystkim ze względu na treść postanowień przewidujących waloryzację świadczeń stron według kursu CHF, która była sprzeczna z istotą stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu, i to niezależnie od wyeliminowania lub zachowania w niej postanowień o sposobie ustalania tych kursów.

W tym zakresie nie może mieć żadnego znaczenia sposób wykonywania umowy, w tym choćby sposobu ustalania przez bank kursów kupna i sprzedaży, nieznacznie tylko odbiegających od kursów stosowanych w innych instytucjach rynku kapitałowego i bankowego. Przyczyna nieważności umowy tkwi bowiem w sprzeczności jej treści z klauzulą generalną odwołującą się do istoty stosunku obligacyjnego. Trudno podać w tym zakresie przykład bardziej rażącego naruszenia przepisu art. 353

1 k.c. Zachodził więc w tym zakresie szczególny wypadek sprzeczności spornej umowy z przepisem ustawy, co uzasadniało ustalenie jej nieważności. Podniesiony w apelacji powodów zarzut naruszenia art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 353

1 k.c. został z tych przyczyn podzielony przez Sąd Apelacyjny.

Alternatywną podstawą do stwierdzenia nieważności umowy jest jej sprzeczność także z art. 353

1 k.c., ale już na skutek stwierdzenia abuzywnego charakteru postanowień umownych i konieczności ich wyeliminowania. Wypada przy tym wyraźnie podkreślić, że istotą oceny zapisów umowy z punktu widzenia ich abuzywności był ogół norm prawnych wynikających z oznaczonych jednostek redakcyjnych Umowy, nie zaś postanowienia rozumiane jako poszczególne normy wynikające z tych jednostek redakcyjnych.

Ocenę tych norm przez Sąd Apelacyjny skutkowała zaś uznaniem, że rażąco naruszają one interes konsumenta, albowiem przyznają jednostronnie bankowi uprawnienie do swobodnego ustalania kursu franka do złotego, a równocześnie przewidują stosowanie różnych kursów przy wypłacie kredytu oraz spłacie jego rat (kurs kupna przy wypłacie, zaś kurs sprzedaży przy spłacie).

Rozważania w tym zakresie rozpocząć należy od wskazania, że uznanie danego postanowienia za abuzywne jest uzależnione od łącznego spełnienia następujących przesłanek:

1. strony łączy umowa,

2. stronami umowy są przedsiębiorca i konsument,

3. postanowienie umowne nie zostało uzgodnione indywidualnie z konsumentem,

4. postanowienie nie określa głównych świadczeń stron (chyba że zostało sformułowane w sposób niejednoznaczny),

5. postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami rażąco naruszając jego interesy.

Dwie pierwsze przesłanki pozostają obecnie poza sporem. W świetle zarzutów apelacji i pominięcia przedmiotowej kwestii przez Sąd pierwszej instancji, podzielić należy także stanowisko powodów, iż kwestionowane postanowienia umowne nie zostały uzgodnione indywidualnie. W tym bowiem zakresie umowa była tworzona w oparciu o stały formularz stosowany w identycznej postaci co do każdego kredytobiorcy.

Sąd miał na uwadze, że postanowienia o analogicznej treści co w spornej umowie znajdują się w wielu umowach kredytowych waloryzowanych kursem CHF zawieranych przez pozwany bank, co Sądowi wiadomo z racji analizy innych spraw z udziałem pozwanego. Nawet ustalenie, że kredytobiorca mógł zdecydować, czy zaciągnąć kredyt w walucie polskiej, czy też kredyt waloryzowany czy indeksowany do CHF, przeliczany z waluty polskiej na walutę obcą, nie oznacza, iż umowa, którą zawarł, była indywidualnie negocjowana. W ramach bowiem tego typu umowy nie miał on żadnego wpływu na jej treść. Skoro strony ostatecznie podpisały umowę w określonym wariancie, to oznacza, że wszystkie postanowienia umowy w tym wybranym wariancie powinny być jednoznacznie i precyzyjnie określone tak, aby nie naruszać interesów konsumenta; w innym przypadku mamy do czynienia z postanowieniami niedozwolonymi. Nawet więc jeśli klient mógł wybrać wariant umowy bez postanowień niedozwolonych, ale wybrał taki, w którym te postanowienia niedozwolone się znajdują, to w żaden sposób nie zwalnia to od odpowiedzialności banku w tym zakresie. Ostatecznie bowiem to Bank samodzielnie tworzył wszystkie wzory umów i ich warianty, jakie przedstawiał swoim klientom i zgodnie z którymi umowy były podpisywane. W przeciwnym przypadku to na konsumenta byłaby w istocie przerzucona odpowiedzialność za stosowanie przez bank postanowień niedozwolonych.

Z tych względów należało uznać, że pozwany nie wykazał, aby sporne klauzule waloryzacyjne były przedmiotem indywidualnych uzgodnień ze stroną powodową. Przedmiotowa umowa ma zatem charakter tzw. umowy adhezyjnej, czyli takiej, w której warunki umowne zostały określane jednostronnie przez przedsiębiorcę, zaś konsumentowi pozostawiono jedynie podjęcie decyzji czy do niej przystąpi, bez możliwości negocjacji jej treści.

Wbrew odmiennemu poglądowi wyrażonemu przez Sąd pierwszej instancji, sposób wyliczenia nie został określony w sposób jednoznaczny oraz możliwy do weryfikacji. W doktrynie wskazuje się, że w art. 385

1 § 1 k.c. chodzi o transparentność w szerokim znaczeniu, obejmującym zarówno jednoznaczność, jak i zrozumiałość. Taki wniosek wynika z art. 4 ust. 2 oraz art. 5 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (por. K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom IIIA. Zobowiązania. Część ogólna, Warszawa 2017, s. 268). Pojęcie jednoznaczności dotyczy sfery językowej rozumienia tekstu, w ramach zaś kryterium zrozumiałości należy uwzględniać zarówno aspekt techniczny, jak i językowy. Obydwa kryteria powinny być stosowane w oparciu o model przeciętnego konsumenta (por.

Ibidem).

Przez pojęcie jednoznaczności należy rozumieć brak wątpliwości co do znaczenia postanowień wzorca. Ich interpretacja nie powinna umożliwiać nadania im różnych znaczeń. Do wieloznaczności może prowadzić używanie terminów nieostrych, które pozwalają na formułowanie kilku (zamiast jednej) różniących się od siebie norm, dotyczących zachowania stron stosunku (por. A. Olejniczak [w:] A. Kidyba (red.) Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III, Zobowiązania – część ogólna, LEX 2014).

W wyroku z dnia 10 czerwca 2021 r. (w sprawach połączonych od C-776/19 do C-782/19) TSUE wyjaśnił, że na gruncie art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 sąd może dokonać kontroli nieuczciwego charakteru warunku dotyczącego określenia głównego przedmiotu umowy jedynie wtedy, gdy warunek ten nie jest jasny i zrozumiały. W wyroku z dnia 20 września 2017 r. (C-186/16) TSUE sprecyzował natomiast, że ww. przepis należy interpretować w ten sposób, że wymóg wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem oznacza, że w wypadku umów kredytowych instytucje finansowe muszą zapewnić kredytobiorcom informacje wystarczające do podjęcia przez nich świadomych i rozważnych decyzji.

W wyroku z dnia 10 czerwca 2021 r. (w sprawach połączonych od C-776/19 do C-782/19, pkt 63-65) Trybunał dodatkowo wskazał, że wymogu przejrzystości warunków umownych (…) nie można zawężać do zrozumiałości tych warunków pod względem formalnym i gramatycznym (…); musi on podlegać wykładni rozszerzającej. Zatem warunek umowny musi także umożliwić konsumentowi o powyższych cechach „zrozumienie konkretnego działania metody obliczania zastosowanej stopy procentowej (…). Umowa powinna przedstawiać w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się dany warunek, a także, w zależności od przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach. Powyższe warunki muszą być przedstawione w taki sposób, by konsument o powyższych cechach „był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne. Nadto ciężar dowodu w zakresie prostego i zrozumiałego charakteru warunku umownego w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy nie może spoczywać na konsumencie.

Zgodnie natomiast z wyrokiem TSUE z dnia 18 listopada 2021 roku (C-212/20), artykuł 5 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę, zaś artykuły 5 i 6 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej Dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron.

Z najnowszego orzecznictwa TSUE wynika zatem wprost, że już w umowie należy w sposób szczegółowy i zrozumiały opisać mechanizm ustalania kursu waluty po to, by konsument mógł samodzielnie ustalić ten kurs. Nie ma zatem możliwości, by doprecyzowanie następowało dopiero w trakcie wykonywania umowy.

W ocenie Sądu Apelacyjnego postanowienia spornej umowy nie określały precyzyjnie rzeczywistej wysokości udzielonego stronie powodowej kredytu po przeliczeniu do waluty obcej, a także świadczeń kredytobiorcy w sposób możliwy do ustalenia w oparciu o czynniki obiektywne, niezależne od kredytodawcy. Postanowienia umowne zawarte w przedmiotowej umowie kredytu odnosiły się wprost do kursu kupna/sprzedaży walut określonego w tabeli kursowej Banku. Sposób wyliczenia nie został określony w sposób jednoznaczny oraz możliwy do weryfikacji. Ponadto, pomimo pozornie precyzyjnego określania wysokości marży, to Bank miał możliwość dowolnego kształtowania jej wysokości. Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela ww. zdanie, bowiem brak odesłania przy ustalaniu marży do obiektywnych i jednoznacznych danych spowodowało, że jedna strona umowy mogła w sposób dowolny kształtować wysokość zobowiązania drugiej strony umowy.

Jedynie w aspekcie formalnym i gramatycznym można się zgodzić, że sporne klauzule umowne zostały określone w sposób jasny, jednoznaczny i precyzyjny, gdyż bezsprzecznie jasne w aspekcie czysto językowym jest umowne sformułowanie, iż będą to kursy określane przez bank jednostronnie w tabeli kursowej na określony dzień. Zrozumienie literalnej treści takiej klauzuli umownej nie pozwala jednak w jakikolwiek - jednoznaczny czy nie jednoznaczny - sposób odczytać w chwili zawierania umowy, jaki wpływ będzie miał ten zapis umowny na przyszłą sytuację prawną kredytobiorcy.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, w oparciu o kwestionowane zapisy w momencie podpisania umowy przeciętny, rozsądny konsument nie jest w stanie stwierdzić, jak zostanie wyznaczony kurs CHF będący podstawą przeliczenia wysokości raty spłat na PLN. W konsekwencji sporne zapisy uniemożliwiały konsumentowi prawidłowe i jednoznaczne określenie wysokości raty, jaką powinien zapłacić bankowi bądź jednoznacznych podstaw do jej ustalenia. W oparciu o zapisy zawarte w umowie strona powodowa nie była w stanie określić wysokości własnego zobowiązania, a tym samym ocenić skutków ekonomicznych wynikających z zawartej umowy kredytowej, a także ryzyka związanego z podpisaniem umowy.

Zasadność tezy, iż konsument nie był w stanie wyliczyć kursu waluty samodzielnie, świadczy pośrednio fakt, że dla stwierdzenia powyższych okoliczności w niniejszym postępowaniu konieczne było powołanie biegłego, który jako specjalista dokonał wyliczeń. Słusznie wskazuje zatem autor apelacji, że gdyby wyliczenia możliwe były do przeprowadzenia przez przeciętnego konsumenta, nie zachodziłaby w sprawie konieczność zasięgnięcia wiadomości specjalnych.

W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko powoda, że przedmiotowa umowa nie była w tym zakresie jednoznacznie określona w rozumieniu art. 385

1 § 1 k.c. To zaś pozostaje w sprzeczności z wymogiem prostoty i jasności zapisów umownych tak, aby kredytobiorca rozumiał w pełni zapis i był w stanie oszacować w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria konsekwencje finansowe zawartej umowy (

vide: wyrok TSUE z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13).

Postanowienie może być uznane za abuzywne jeśli, poza powyższej wskazanymi przesłankami, zostanie wykazana jego sprzeczność z dobrymi obyczajami, jak również relewantność tej sprzeczności w postaci rażącego naruszenia interesów konsumentów. Odnośnie do kształtowania praw i obowiązków konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami Sąd Apelacyjny wypowiedział się już w części rozważań dotyczącej sprzeczności spornej umowy z art. 353

1 k.c.

W konsekwencji stwierdzić trzeba, że zawarte w umowie stron klauzule kształtujące mechanizm denominacji – i tym samym określające świadczenie główne kredytobiorcy (konsumenta) - należy uznać za abuzywne w rozumieniu art. 385

1 § 1 k.c., a konsekwencją tego jest działająca

ex lege sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia. Skoro jednak w tej sprawie podstawę nieważności umowy stanowi nie tylko art. 385

1 k.c., ale także art. 353

1 k.c., to ostatecznie uznać można, że powyższa kwestia nie ma w niej istotnego znaczenia, ponieważ nieważności umowy z powodu przekroczenia granic swobody umów nie można uzależniać od stanowiska którejkolwiek ze stron, ponieważ ma ona charakter bezwzględny.

Sąd Apelacyjny sygnalizuje, że przepis art. 385

1 k.c. nie przewiduje możliwości zastąpienia wyeliminowanego postanowienia umownego jakimkolwiek zapisem umownym. Ustawodawca nie przyjął rozwiązania przewidzianego m.in. w art. 58 § 1 k.c. przewidującego możliwość wejścia w miejsce abuzywnych postanowień czynności prawnej odpowiednich przepisów ustawy. Pozostawiając chwilowo na boku kwestię sprzeczności umowy z art. 3531 k.c., dalszą możliwość obowiązywania umowy oceniać należało więc z pominięciem wyeliminowanych postanowień umownych.

Jedynie na marginesie należy wskazać, że wszystkie te uzupełnienia byłyby również niejednoznaczne dla konsumenta, co skutkowałoby koniecznością uznania ich za abuzywne jako pozwalające wyłącznie bankowi wypełnienia ich treścią, jaką bank stosownie do własnych nieweryfikowalnych potrzeb uznałby za odpowiednią. Orzecznictwo TSUE w tym zakresie wypowiada się jednoznacznie, wskazując na brak możliwości wypełnienia luk w umowie przepisami o charakterze ogólnym, przewidującymi, że skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów (

vide: wyrok TSUE z dnia 3 października 2019 r. C – 260/18).

Orzecznictwo TSUE w tym zakresie wypowiada się jednoznacznie wskazując na brak możliwości wypełnienia luk w umowie przepisami o charakterze ogólnym, przewidującymi, że skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów (vide: wyrok TSUE z dnia 3 października 2019 r., C – 260/18). Oznaczało to w istocie, że nie istniała możliwości uzupełnienia umowy przez odwołanie się do ustalonych zwyczajów, praktyki rynkowej czy też kursu rynkowego jako tego, który wyznaczać ma kwotę udostępnioną kredytobiorcom oraz wysokość rat wyrażonych w PLN.

W wyroku Trybunału Sprawiedliwości z dnia 29 kwietnia 2021 roku, sygn. akt. C-19/20, wskazano, iż wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy zniechęcający cel tej dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące korzystanie z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne, które może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego charakteru. Z drugiej strony, przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd odsyłający usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku poprzez zmianę jego istoty, czego zbadanie należy do tego sądu. A zatem podstawową przesłanką, która musi być spełniona, aby podział warunku umownego klauzuli waloryzacyjnej był dopuszczalny jest możliwość przeprowadzenia go tak, aby każda z powstałych w jego wyniku części odnosiła się do odrębnego zobowiązania umownego, mającego za przedmiot odrębne świadczenie. Każda z takich „części” warunku stanowić powinna zatem osobną klauzę, nie będącą uzupełnieniem, czy doprecyzowaniem drugiej.

W powyższym zakresie należy dodać, iż przepis art. 385

1 k.c. jest w swej treści jednoznaczny – sankcją abuzywności zapisu umownego jest jego usunięcie, przy czym przepis nie zakłada możliwości częściowego usuwania warunku umownego. W doktrynie wyrażony został pogląd, zgodnie z którym, bezskuteczność dotyczy całej klauzuli abuzywnej, a nie tylko jej części w zakresie, w jakim jest ona niedopuszczalna. Zakazane jest zatem „miarkowanie” abuzywności, czy stosowanie „redukcji utrzymującej skuteczność”. Sąd nie jest więc uprawniony do zmiany treści klauzuli abuzywnej w interesie konsumenta, czy do modyfikowania jej zakresu (zob. Komentarze do art. 385

1 k.c.: red. Gniewek 2019, wyd. 9/Zagrobelny, red. Załucki 2019, wyd. 1/Kubiak-Cyrul, SPP T. 5 red. Łętowska 2013, wyd. 2).

Również w orzecznictwie krajowym wskazuje się, że prawidłowa wykładnia powołanego przepisu prowadzi do wyeliminowania całej klauzuli, a nie ograniczenia zakresu jej obowiązywania (

vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 13 lipca 2018 r., V ACa 542/17, OSG 2018, Nr 11, poz. 99).

Dla zachowania kompletności wywodu, rozważenia wymagała natomiast kwestia zastosowania w miejsce abuzywnych zapisów umownych rozwiązań opierających się na kursie średnim NBP, powszechnie stosowanym w obrocie krajowym. Argumentem, który mógłby przekonywać o konieczności zastosowania tego właśnie kursu jest art. 358 § 2 k.c., zgodnie z którym wartość waluty obcej określa się według kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski z dnia wymagalności roszczenia, chyba że ustawa, orzeczenie sądowe lub czynność prawna zastrzega inaczej.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego jednak nie ma podstaw do przyjęcia również tego rozwiązania opartego o kurs średni NBP. Podstawowy argument wynika ponownie wprost z art. 385

(

1) § 1 k.c., który nie przewiduje możliwości zastąpienia wyeliminowanego zapisu umownego jakimkolwiek zapisem umownym. Nadto, jak wskazał TSUE w wyroku z 26 marca 2019 r. (C – 70/17), zgodnie z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 sądy odsyłające są zobowiązane do zaniechania stosowania nieuczciwych warunków umownych, aby nie wywierały one, w braku sprzeciwu konsumenta, wiążących wobec niego skutków (vide: wyroki TSUE: z dnia 4 czerwca 2009 r., Pannon GSM, C-243/08, EU:C:2009:350, pkt 35; z dnia 14 czerwca 2012 r., Banco Español de Crédito, C-618/10, EU:C:2012:349, pkt 65). Zgodnie z orzecznictwem Trybunału w przypadku stwierdzenia przez sąd krajowy nieważności nieuczciwego warunku zawartego w umowie zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w taki sposób, że niezgodny z tym przepisem jest przepis prawa krajowego dający sądowi krajowemu możliwość uzupełnienia tej umowy poprzez zmianę treści owego warunku (vide: wyroki TSUE z dnia 14 czerwca 2012 r., Banco Español de Crédito, C-618/10, EU:C:2012:349, pkt 73; z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai, C-26/13, EU:C:2014:282, pkt 77).

Gdyby bowiem sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w takich umowach, to takie uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy 93/13. Uprawnienie to przyczyniłoby się bowiem do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców poprzez zwykły brak stosowania takich nieuczciwych warunków wobec konsumentów, ponieważ nadal byliby oni zachęcani do stosowania rzeczonych warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały one być unieważnione, to jednak umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, tak aby zagwarantować w ten sposób interes rzeczonych przedsiębiorców (vide: wyroki TSUE: z dnia 14 czerwca 2012 r., Banco Español de Crédito, C-618/10, EU:C:2012:349, pkt 69; z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai, C-26/13, EU:C:2014:282, pkt 79).

Sąd Apelacyjny stoi na stanowisku, że podmiot przygotowujący ramową umowę, której

de facto nie można negocjować, może zaproponować w niej zapisy umowne odbiegające od przepisów dyspozytywnych określonych w prawie cywilnym. Jeżeli jednak się na to zdecyduje, to musi liczyć się z wszystkimi tego konsekwencjami, a więc również z tymi, że w późniejszym czasie zapis taki zostanie uznany za abuzywny i w konsekwencji nie będzie stosowany. Nie oznacza to jednak możliwości powrotu do przepisu dyspozytywnego; ten bowiem wolą twórcy umowy został zmodyfikowany. Skoro zaś autor umowy jest profesjonalistą, zwłaszcza w obrocie kredytowym, musi on liczyć się z wszystkimi skutkami uznania zapisów umownych za abuzywne i nie ma racjonalnych podstaw, dla których miałby on mieć możliwość zastosowania przepisów, które własną decyzją wyłączył.

Niezależnie od powyższego Sąd Apelacyjny miał też na uwadze, że przepis art. 358 § 2 k.c. wszedł w życie 24 stycznia 2009 r., podczas gdy umowa kredytowa między powodem a Bankiem zawarta została wcześniej. Ustawa z 23 października 2008 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz ustawy Prawo dewizowe (Dz. U Nr 228 poz. 1506) nie zawierała w sobie żadnych przepisów przejściowych. Jak wskazuje się w doktrynie zmiana ta miała zastosowanie do zobowiązań powstałych po jej wejściu w życie (tj. od 24 stycznia 2009 r.) oraz, od dnia jej wejścia w życie, do istniejących w tym dniu zobowiązań trwałych tj. takich, w których globalny rozmiar świadczenia zależy od czasu trwania stosunku prawnego i nie da się go z góry określić w sposób ostateczny nie nawiązując do czynnika czasu (por. E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Wyd. 9., Warszawa 2019). Podkreśla się też, że w przypadku stosunków obligacyjnych, w których element czasu nie determinuje rozmiaru świadczenia, stosować należy przepisy dotychczasowe (por. M. Kłoda, Sposoby działania ustawy w prawie międzyczasowym prywatnym, PL 2000, Nr 1, s. 7 i n.; R. Morek [w:] Kodeks cywilny. Komentarz pod red. K. Osajdy, wyd. 24). Umowa kredytu nie jest zobowiązaniem o charakterze ciągłym, rozmiar świadczenia kredytobiorcy determinowany jest wielkością kredytu i stopą procentową niezależnie od czasu trwania umowy. Nie ma więc podstaw prawnych do zastosowania tego przepisu do przedmiotowej Umowy.

Nawet gdyby jednak uznać, że art. 358 § 2 k.c. ma w sprawie zastosowanie, to i tak można byłoby odnieść wyłącznie do rat wymagalnych po 24 stycznia 2009 r. Powyższe rozważania wykluczają możliwość zastosowania w sprawie kursu średniego NBP jako tego, który określałby rozmiar świadczenia obu stron.

Nie sposób też twierdzić, że strony już w Umowie przewidziały stosowanie tego kursu na wypadek nieważności indeksacyjnych postanowień umownych. W ocenie Sądu zastosowanie w niniejszej sprawie do przeliczeń kursu średniego NBP byłoby w istocie zabiegiem tzw. redukcji utrzymującej skuteczność, która zgodnie z orzecznictwem TSUE jest niedopuszczalna (vide: wyrok TSUE z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG), jako sprzeczna z celem regulacji dotyczącej ochrony przez abuzywnymi zapisami umownymi.

Wskazać należy, iż nawet gdyby zastosować do spornej Umowy od początku jej obowiązywania średni kurs NBP, to i tak nie przywróci to równowagi stron w spornym stosunku prawnym, a to jest koniecznym warunkiem uznania, że umowa po eliminacji z niej klauzul abuzywnych, zastąpionych przepisami dyspozytywnymi może dalej obowiązywać.

Kredytobiorca i tak w dalszym ciągu byłby narażony na niczym nieograniczone ryzyko walutowe i ryzyko zmiany kursu, o czym nie został poinformowany w wystarczający sposób przy zawieraniu Umowy, a nadto Umowa ani załączniki do niej nie przewidują możliwości odstąpienia przez niego od Umowy, gdyby ww. kurs znacznie wzrósł, a takie uprawnienie zgodnie z ww. orzecznictwem powinno mu zostać przyznane. Podkreślić należy, że już i tak od momentu zawarcia umowy do chwili obecnej kurs CHF wzrósł o ponad 100 %, a Umowa została zawarta na 18 lata.

W tych okolicznościach nie sposób uznać, iż poprzez zastąpienie kursu CHF ustalanego przez pozwanego na warunkach wskazanych w umowie średnim kursem NBP równowaga praw stron umowy zostanie przywrócona, a wręcz przeciwnie – byłaby ona nadal zachwiana.

Bank ma bowiem instrumenty chroniące go przed nadmiernym wzrostem kursów walut, zaś kredytobiorca takich zabezpieczeń nie ma. To oznacza, że jego obowiązki wynikające z ww. umowy byłyby nadmierne i w dalszym ciągu niczym nieograniczone, zaś prawa nie byłyby należycie chronione. Powyższe podkreślił też TSUE w sprawach połączonych od C-776/19 do C-782/19 w wyroku z dnia 10 czerwca 2021 r.

Sąd Apelacyjny wyraża także stanowisko, iż w następstwie stwierdzenia abuzywności zapisów umownych, dalsze obowiązywanie umowy nie jest możliwe. W świetle poglądów zaprezentowanych przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 28 września 2022 r. (II CSKP 412/22, LEX nr 3427323) Sąd Apelacyjny czuje się natomiast w obowiązku doprecyzować, że powyższa konkluzja oparta jest o trzy niezależne od siebie podstawy.

Po pierwsze, unieważnienie klauzul zakwestionowanych przez kredytobiorców prowadził bowiem do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane z powiązaniem kredytu do waluty. Skoro klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy kredytu, w związku z czym obiektywna możliwość utrzymania obowiązywania przedmiotowej umowy kredytu wydaje się w tych okolicznościach niepewna. W przedmiotowym przypadku bezskuteczność klauzul określających sposób przeliczania salda kredytu i rat kapitałowo – odsetkowych według ustalonego przez pozwanego kursu CHF oznaczałaby wyeliminowanie mechanizmu denominacji oraz różnic kursów walutowych, a także wyeliminowanie ryzyka kursowego. Wskutek powyższego kwota zobowiązania byłaby wyrażona w walucie polskiej, przy jednoczesnym pozostawieniu oprocentowania opartego o stawkę bazową LIBOR 3M.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, taki skutek prowadziłby do zmiany charakteru stosunku prawnego i pozostawałby w sprzeczności z naturą (właściwością) stosunku prawnego, jakim jest umowa kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej, stanowiąca wyróżniony w doktrynie i judykaturze podtyp umowy kredytu. W wyroku z dnia z dnia 14 maja 2015 r. (II CSK 768/14, OSNC 2015/11/132) Sąd Najwyższy stwierdził, że eliminacja danej klauzuli umownej, jako konsekwencja abuzywności nie może prowadzić do sytuacji, w której następowałaby zmiana prawnego charakteru stosunku obligacyjnego łączącego twórcę wzorca i kontrahenta. Takiej ekstensywnej wykładni skutków prawnych stwierdzenia abuzywności (art. 3851 § 1 k.c.) nie można usprawiedliwiać nawet przy założeniu jej wybitnie prokonsumenckiego celu.

Umowa nie może być wykonywana z pominięciem abuzywnych klauzul a jednocześnie z zachowaniem jej istoty i charakteru. Zgodnie bowiem z treścią art. 353

1 k.c. strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. W doktrynie wskazuje się, że natura stosunku prawnego obejmuje nie tylko swoistą naturę poszczególnych typów, lecz również naturę nienazwanych stosunków prawnych określonego rodzaju. Obejmuje ona zatem: naturę ogólną, naturę określonej kategorii stosunków i naturę określonych typów stosunków nazwanych i rodzajów stosunków nienazwanych (por. M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny. Tom II. Komentarz. Art. 353–626. Wyd. 2, Warszawa 2019). W literaturze wskazuje się cechy składające się na naturę stosunku m.in. to, że stosunek ten nie może unicestwiać ani nadmiernie ograniczać wolności strony, powinien dać stronom pewność co do przysługujących im praw i ciążących na nich obowiązków (nie stwarzać sytuacji, w której jeden podmiot jest uzależniony od innego), musi go cechować minimum racjonalności i użyteczności oraz musi on mieć względny charakter (por. E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Wyd. 9, Warszawa 2019).

Sens zawarcia umowy kredytowej dla Banku polega na tym, że w zamian za korzystanie przez kredytobiorcę z oddanych mu do dyspozycji środków pieniężnych bank ma możliwość uzyskania zysku. Jednocześnie, cel ten powinien być rozpatrywany w kontekście zasad funkcjonowania gospodarki wolnorynkowej. Zważyć należy, iż wysokość oprocentowania kredytu zależy m.in. od wysokości stawki referencyjnej, określającej wysokość oprocentowania depozytów i kredytów na rynku międzybankowym.

W przypadku kredytu waloryzowanego CHF taką stawką jest LIBOR (ang. London Interbank Offered Rate), który wyznacza wysokość oprocentowania depozytów i kredytów na rynku międzybankowym w Londynie. Ponadto, wysokość oprocentowania kredytu pozostaje także w zależności z oprocentowaniem depozytów zgromadzonych w banku. Zważywszy, iż depozyty, obok pożyczek na rynku międzybankowym, są głównymi źródłami finansowania kredytów przez banki, logicznym pozostaje, iż wysokość oprocentowania kredytu powinna być wyższa od oprocentowania depozytów. W przeciwnym wypadku bank nie byłby w stanie osiągnąć zysku. W przypadku kredytów waloryzowanych czy denominowanych oprocentowanie kredytu oparte jest o stawkę bazową charakterystyczną dla waluty obcej. W Umowie, jaką zawarły strony, oprocentowanie oparte jest o stawkę LIBOR 3M. Stawka bazowa LIBOR wyznaczana jest dla następujących walut: dolar amerykański (USD), euro (EUR), frank szwajcarski (CHF), funt szterling brytyjski (GBP), jen japoński (JPY). Nie ma natomiast zastosowania dla złotego polskiego. Nie budzi przy tym wątpliwości, że w obrocie gospodarczym nie funkcjonują kredyty złotowe z oprocentowaniem według stawki LIBOR, albowiem utrzymanie kredytów złotowych z oprocentowaniem niższym niż oprocentowanie depozytów, byłoby dla banku nieopłacalne i udzielając takiego kredytu bank nie miałby szans osiągnięcia zysku. Kredytobiorca nie uzyskałby więc takiego kredytu na wolnym rynku. W przypadku umów kredytu denominowanego czy indeksowanego do waluty obcej, cechę odpłatności umowy należało zatem odnosić do mechanizmu indeksacji, pozwalającego na ustalenie salda kredytu w walucie obcej, a następnie zastosowanie do tak ustalonego salda oprocentowania ustalanego w oparciu o stawkę LIBOR.

W wywodach zaprezentowanych w uzasadnieniu wyroku z dnia 28 września 2022 r. Sąd Najwyższy pominął również, iż od dnia 1 stycznia 2018 r. weszły w życie przepisy Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1011 z dnia 8 czerwca 2016 r. w sprawie indeksów stosowanych jako wskaźniki referencyjne w instrumentach finansowych i umowach finansowych lub do pomiaru wyników funduszy inwestycyjnych i zmieniające dyrektywy 2008/48/WE i 2014/17/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 596/2014, znane szerzej jako rozporządzenie BMR, które odnosi się także do umów zawieranych z udziałem konsumentów. Wynika z niego, iż od dnia 1 stycznia 2020 r. wskaźnik LIBOR jest obliczany jedynie dla 5 walut, tj. Euro, dolar amerykański, frank szwajcarski, funt brytyjski i jen japoński i stosowanie innego wskaźnika do ww. walut jest zabronione. Jednocześnie rozporządzenie to zabrania również zastosowania stawki LIBOR jako wskaźnika referencyjnego dla wierzytelności wyrażonych w złotym polskim.

Co znamienne, rozporządzenie to obowiązuje w sposób bezpośredni w krajach będących członkami Unii Europejskiej, a zatem także na terenie Polski. To zaś oznacza, iż umowa kredytu hipotecznego w PLN oprocentowana według wskaźnika LIBOR byłaby sprzeczna z ww. rozporządzeniem, a zatem nieważna z mocy art. 58 § 1 k.c. Zastosowanie takiej opcji w ocenianej w niniejszej sprawie Umowie jest zatem obecnie niedopuszczalne.

Przyjmując nawet hipotetycznie zgodność postulowanego rozwiązania z rozporządzeniem BMR, należy stwierdzić, że przekształcenie kredytu na kredyt złotowy oprocentowany według stawki LIBOR prowadziłoby do zmiany charakteru umowy i spowodowałoby, że konstrukcja umowy będzie bliska nieoprocentowanej pożyczce. Eliminacja klauzul abuzywnych nie może natomiast prowadzić do zmiany prawnego charakteru stosunku obligacyjnego.

Po wtóre, zaprezentowana w powołanym judykacie teza, iż skutek w postaci obowiązywania umowy pozbawionej elementów abuzywnych powinien być regułą, a jej upadek wyjątkiem, zdaje się pomijać aspekt woli konsumenta i akcentowaną w orzecznictwie TSUE konieczność jej respektowania. Jakkolwiek zgodnie z art. 385

1 § 2 k.c. jeżeli niedozwolone postanowienie umowy nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie, to jednak dla dalszego obowiązywania umowy niezbędna byłaby wola kredytobiorcy.

Wreszcie, utrzymanie umowy w mocy (podobnie jak zastąpienie nieuczciwego postanowienia umownego przepisem dyspozytywnym albo przepisem mającym zastosowanie w razie wyrażenia na to zgody przez strony) nie doprowadzi w konsekwencji do osiągnięcia celu Dyrektywy 93/13, jakim jest wyeliminowanie zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców przez zwykły brak stosowania nieuczciwych warunków wobec konsumentów. Ryzyko przedsiębiorcy stosującego abuzywne klauzule byłoby bowiem w razie ich eliminacji ze stosunku umownego niewielkie i nie zniechęcałoby przedsiębiorców do stosowania nieuczciwych klauzul w przyszłości. Nie kwestionując zatem tezy, że należy dążyć do utrzymania w mocy postanowień umownych, nie można zapominać o innych również ważnych zasadach wypracowanych przez orzecznictwo TSUE i doktrynę prawa cywilnego, w tym zwłaszcza zasady ochrony konsumenta i zasady uczciwości kupieckiej. Utrzymanie w mocy umowy nie może się dokonywać za wszelką cenę, a jedynie pod pewnymi warunkami, które w przypadku tego akurat zagadnienia określone zostały w wyroku TSUE z 29 kwietnia 2021 r. i które to warunki nie są spełnione w sprawie niniejszej.

Reasumując dotychczasowe rozważania, trzeba wskazać, że Sąd Apelacyjny przedstawił dwie, niezależne od siebie podstawy nieważności umowy. Należy przy tym zaznaczyć, że nieważność umowy na podstawie art. 353

1 k.c. w związku z art. 58 k.c. miała pierwszeństwo przez sankcjami wynikającymi z istnienia w umowie klauzul abuzywnych.

Mając to na uwadze, Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w jego punkcie 1. w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 1 681 267,39 (jeden milion sześćset osiemdziesiąt jeden tysięcy dwieście sześćdziesiąt siedem złotych trzydzieści dziewięć groszy) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 15 października 2019 r. do dnia zapłaty oraz kwotę odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 116 189,93 zł (sto szesnaście tysięcy sto osiemdziesiąt dziewięć złotych dziewięćdziesiąt trzy grosze) za okres od 16 października 2019 r. do dnia 1 grudnia 2020 r., o czym orzekł w pkt I.1 sentencji wyroku na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 k.c.

W konsekwencji powyższego, uchyleniu podlegał pkt 3. zaskarżonego wyroku.

Podkreślić należy jednocześnie, że brak zastrzeżenia przez kredytobiorcę zwrotu spełnianego świadczenia (rat kredytu) nie niweczył skuteczności roszczenia, gdyż jak wynika z art. 411 pkt 1) k.c. spełnienie świadczenia w wykonaniu nieważnej czynności prawnej rodzi obowiązek zwrotu, nawet jeżeli spełniający świadczenie wiedział, że nie jest do tego zobowiązany.

Nie jest również tak, że powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie z uwagi na brak wzbogacenia po stronie pozwanego. Jak przyjmuje się w orzecznictwie i doktrynie (co Sąd Apelacyjny w niniejszej sprawie podziela) nienależne świadczenie jest tylko szczególnym przypadkiem bezpodstawnego wzbogacenia, gdzie wzbogacenie uzyskiwane jest na drodze świadczenia zubożonego (vide: wyroki Sądu Apelacyjnego w Warszawie: z dnia 5 czerwca 2018 r., VI ACa 1653/16; z dnia 7 czerwca 2018 r., V ACa 495/17).

Podnieść należy przy tym, iż kondykcja wykazuje pewne cechy specyficzne w stosunku do roszczeń z bezpodstawnego wzbogacenia z innych źródeł, w szczególności w odmienny sposób określa się okoliczności wyłączające możliwość zwrotu tego świadczenia, osobę uprawnioną i zobowiązaną, oraz same przesłanki oceny, że doszło do wzbogacenia kosztem innej osoby (por. W. Dubis [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Wyd. 9, Warszawa 2019). Podobnie, w wyroku z dnia 9 sierpnia 2012 r. (V CSK 372/11) Sąd Najwyższy przyjął, że nienależne świadczenie może być przedmiotem roszczenia określonego w art. 410 § 1 k.c. i nie zachodzi w tym wypadku potrzeba ustalenia, czy wzbogaciło ono odbiorcę (

accipiensa). W unormowaniu tym ustawodawca przesądził bowiem, że świadczenie nienależne jest źródłem roszczenia zwrotnego. W konsekwencji, bez znaczenia w sprawie pozostawało, czy pozwany faktycznie rozporządził środkami finansowymi otrzymanymi w ramach spłat rat kredytu, choćby na pokrycie własnych zobowiązań (przy czym z uwagi na zarobkowy charakter działalności pozwanego oczywistym jest, że nie wszystkie środki otrzymane od kredytobiorcy pozwany przeznaczył na spłatę zobowiązań wynikających z umów, na podstawie których pozyskał środki na finansowanie akcji kredytowej).

W wyroku z dnia 20 lutego 2020 r. (I ACa 635/19) Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyjaśnił natomiast, iż zgodnie z teorią salda, „w sytuacji gdy bezpodstawne wzbogacenie ma miejsce po obu stronach to świadczenie wzajemne stanowi pozycję, którą od razu należy odjąć od wzbogacenia, a w rezultacie obowiązek zwrotu obciąża tylko tę stronę, która uzyskała większą korzyść, i ogranicza się do zwrotu nadwyżki wartości. Natomiast stosownie do koncepcji określanej jako teoria dwóch kondykcji, każde roszczenie o wydanie korzyści należy traktować niezależnie, a ich kompensacja jest możliwa tylko w ramach instytucji potrącenia”. Sąd Apelacyjny podkreślił, że w judykaturze i doktrynie niepodzielnie panuje teoria dwóch kondykcji, zaś teoria salda nie ma jednoznacznego oparcia w przepisach kodeksu cywilnego.

Ferując rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie, Sąd Apelacyjny przychylił się natomiast do teorii dwóch kondykcji, która jest teorią dominującą w polskim systemie prawnym i którą przewidują obowiązuje przepisy, co znalazło potwierdzenie w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., (V CSK 382/18) oraz w wyroku z 16 lutego 2021 r. (III CZP 11/20), gdzie wskazano, że świadczenie spełnione na podstawie postanowienia abuzywnego jest świadczeniem nienależnym, a zatem podlega ono zwrotowi, choćby kredytobiorca był równolegle dłużnikiem banku. Samo bowiem spełnienie świadczenia wypełnia przesłankę zubożenia po stronie powodów, a uzyskanie tego świadczenia przez pozwanego – przesłankę jego wzbogacenia. Nadpłata świadczenia wynikającą z abuzywności klauzul nie może być bowiem zrównana z dobrowolną, przedterminową spłatą. To zaś oznacza, iż teoria salda w świetle obowiązujących w polskim prawie przepisów nie znajduje uzasadnienia. Przepis art. 405 k.c. statuuje obowiązek wydania uzyskanej korzyści, przy czym, co istotne, obowiązek ten istnieje po obu stronach zawartej umowy kredytu. W uchwale o mocy zasady prawnej z dnia 7 maja 2021 r. (III CZP 6/21) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, zgodnie z którym, jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.).

Mając to wszystko na uwadze, Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w jego punkcie 2. w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 390.876,69 zł, o czym orzekł w punkcie I.2 sentencji wyroku na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. oraz 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 k.c.

O należnych powodom odsetkach orzeczono na podstawie art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 455 k.c., które w ocenie Sądu Apelacyjnego należy zastosować do roszczenia o zapłatę z tytułu nienależnego świadczenia.

Ostatecznie precyzując żądanie pozwu powodowie domagali się od pozwanego zapłaty kwoty 390.876,69 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 17 grudnia 2018 r. do dnia zapłaty. Jako termin początkowy naliczania odsetek powodowie dzień następujący po upływie 30-dniowego terminu do rozpatrzenia przez pozwany Bank reklamacji wniesionej w dniu 16 listopada 2018 r. Wobec nieoznaczenia żądania sformułowanego w przedmiotowej reklamacji co do wysokości, Sąd Apelacyjny stwierdził, że roszczenie powodów dotyczące kwoty 288.040,63 stało się wymagalne z dniem 24 czerwca 2020 r., tj. z dniem doręczenie pozwanemu odpisu pozwu wraz z załącznikami (k. 94v), zaś co do dalszej kwoty 102.836,36 zł (390.876,99 – 288.040,63) w dniu 17 maja 2021 r., tj. w dniu doręczenia pozwanemu odpisu pisma procesowego z dnia 20 kwietnia 2021 r. (k. 557). W przekonaniu Sądu, ustalenie w powyższy sposób daty wymagalności roszczeń powodów (a przez to i daty początkowej biegu terminu przedawnienia roszczeń) jest zgodne z wykładnią art. 410 i 405 k.c. dokonaną uchwałą Sądu Najwyższego w sprawie III CZP 6/21, przez co Sąd Apelacyjny w niniejszym składzie rozumie zgodność z punktem drugim sentencji powołanej uchwały. A skoro tak, to od dni następujących po ww. datach, pozwany pozostawał w opóźnieniu ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, co uprawniało powodów do dochodzenia odsetek.

Dalej idące roszczenie o zapłatę podlegało oddaleniu, co skutkowało stosowną zmianą punktu 3. zaskarżonego wyroku, o czym Sąd Apelacyjny orzekł w punkcie I.3 sentencji.

Powyższe rozstrzygnięcie dotyczy zarówno dalej idącego żądania odsetkowego, jak i sformułowanego przez powodów żądania solidarnego zasądzenia na ich rzecz kwoty dochodzonej pozwem.

W ramach spornej umowy pomiędzy powodami nie zachodzi bowiem solidarność czynna. Stosownie do treści art. 369 k.c. zobowiązanie jest solidarne, jeśli to wynika z ustawy lub czynności prawnej. Kilku wierzycieli może być uprawnionych w ten sposób, że dłużnik może spełnić całe świadczenie do rąk jednego z nich, a przez zaspokojenie któregokolwiek z wierzycieli dług wygasa względem wszystkich (art. 367 § 1 k.c.).

O ile więc powodowie, jako kredytobiorcy, odpowiadają za zobowiązania wynikające ze spornej Umowy solidarnie, to brak jest przepisu ustawowego, bądź postanowienia umownego, który statuowałby solidarność powodów jako wierzycieli na gruncie sformułowanych w niniejszym postępowaniu roszczeń o zapłatę. Co prawda solidarność małżonków wynika z art. 1034 k.c. w związku z art. 46 k.r.o. (bierna - jako dłużników), normy te nie odnoszą się natomiast do solidarności czynnej małżonków (jako wierzycieli) i brak jest takiego przepisu, który by ją wprowadzał.

Również przepis art. 30 § 1 k.r.o. wprowadza jedynie zasadę solidarnej odpowiedzialności małżonków za zobowiązania, natomiast w ogóle nie dotyczy solidarności czynnej. Wobec braku przesłanek z art. 369 k.c. o solidarności czynnej nie mogło być zatem mowy w niniejszej sprawie. W ocenie Sądu powodowie jako małżonkowie objęci wspólnością ustawową są jednakże uprawnieni do domagania się wierzytelności jedynie łącznie od dłużnika, a nie na zasadzie solidarności, przez co w taki sposób powinno być spełnione roszczenie przez pozwaną na rzecz powodów.

Z uwagi na uwzględnienie roszczenia głównego pozwu, bezprzedmiotowe pozostawały rozważania odnośnie do zasadności roszczeń ewentualnych.

Konsekwencją powyższego była zmiana w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach.

Zgodnie z wyrażoną w art. 98 § 1 i 3 k.p.c. zasadą odpowiedzialności za wynik sprawy oraz przy zastosowaniu art. 100 zd. 2. k.p.c. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok poprzez dodatnie punktu 4. w którym zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 17.447,00 w tym: 1.000,00 zł – tytułem opłaty od pozwu (k. 24), 17,00 zł – tytułem opłaty skarbowej od pełnomocnictwa (k. 23), 30,00 zł – tytułem opłaty od pisma rozszerzającego powództwo (k. 546), 5.400,00 zł – tytułem wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika, ustalonego zgodnie z określoną przez powodów pierwotnie wartością przedmiotu sporu w oparciu o § 2. pkt 6) w zw. z § 19. rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1800), 200,00 zł – tytułem opłaty od zażalenia (k. 687, 709) oraz 5.400,00 zł – tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu zażaleniowym, ustalonych zgodnie z wartością przedmiotu zaskarżenia w oparciu o § 10 ust. 2 pkt 2 w zw. z § 2. pkt 7) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1800).

Konsekwentnie Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok poprzez dodanie punktu 5. wyroku, w którym nieuiszczonym dotąd wynagrodzeniem biegłego w kwocie 2.678,08 zł obciążony został pozwany.

Wobec nieuwzględnienia żądania o zapłatę w całości, także i dalej idącą apelację powodów należało oddalić, o czym Sąd Apelacyjny orzekł w punkcie II. wyroku na podstawie art. 385 k.p.c.

Ponieważ skarżący ulegli tylko co do nieznacznej części żądań apelacji, o kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono w punkcie III. wyroku na podstawie art. art. 100 zd. 2. k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

Na zasądzoną na rzecz powodów łączną kwotę 9.100,00 zł złożyło się: 1.000,00 zł tytułem opłaty od apelacji oraz 8.100,00 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego w wysokości stawki minimalnej ustalonej w oparciu o § 10 ust. 1 pkt 2 w zw. z § 2. pkt 7) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1800).

SSA Hanna Rucińska SSA Rafał Terlecki SSA Krzysztof Brancewicz