Sąd zmienił decyzję ZUS i nie pomniejszy emerytury o wcześniej pobrane świadczenia

Decyzją z dnia (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. odmówił wnioskodawczyni A. F. ponownego ustalenia wysokości emerytury, argumentując, że w art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie wskazano, by przesłanką do uchylenia lub zmiany decyzji był wyrok Trybunału Konstytucyjnego.

Wnioskodawczyni A. F., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła odwołanie od tej decyzji, powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 roku oraz art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Pełnomocnik wnioskodawczyni wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji i obliczenie świadczenia emerytalnego skarżącej z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz o ustalenie prawa do wyrównania świadczenia od dnia złożenia wniosku wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Pełnomocnik wnioskodawczyni wniósł także o zasadzenie kosztów procesu.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie.

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

Wnioskodawczyni A. F., urodzona (...), złożyła w dniu (...) wniosek o przyznanie emerytury. Decyzją z dnia (...) organ rentowy przyznał wnioskodawczyni prawo do emerytury w obniżonym wieku w związku z wykonywaniem pracy w szczególnych warunkach od dnia (...), tj. od osiągniecia wieku emerytalnego.

(dowód: wniosek k.1, decyzja k. 17 – w aktach ZUS)

Decyzją z dnia (...), ZUS po rozpoznaniu wniosku ubezpieczonej z dnia (...), przyznał jej prawo do emerytury powszechnej. Przy ustalaniu wysokości świadczenia podstawę obliczenia emerytury pomniejszono o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych wcześniej emerytur.

(dowód: wniosek k.30, decyzja k.34 – w aktach ZUS)

W dniu (...) wnioskodawczyni wniosła o ponowne obliczenie świadczenia, powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 roku. Decyzją z dnia (...) ZUS odmówił A. F. wznowienia postępowania w sprawie wysokości emerytury. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 roku nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw i nie wszedł w życie, a zatem brak jest podstaw do wznowienia zakończonego postępowania. Wnioskodawczyni złożyła odwołanie od tej decyzji, które zostało oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego w Piotrkowie Tryb. z dnia 11 września 2025 roku. Jednocześnie Sąd Okręgowy wniosek A. F. o przeliczenie emerytury przekazał organowi rentowemu do rozpoznania. W rozpoznaniu tego wniosku ZUS wydał zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzję.

(okoliczności niesporne)

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Odwołanie jest w części zasadne.

Rozpoznanie sprawy nastąpiło na posiedzeniu niejawnym. Taką możliwość daje art. 148 § 1 k.p.c., który przewiduje, że sąd może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, gdy pozwany uznał powództwo lub gdy po złożeniu przez strony pism procesowych i dokumentów, w tym również po wniesieniu zarzutów lub sprzeciwu od nakazu zapłaty albo sprzeciwu od wyroku zaocznego, sąd uzna, mając na względzie całokształt przytoczonych twierdzeń i zgłoszonych wniosków dowodowych, że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne, zaś strony nie wniosły o przeprowadzenie rozprawy. Sąd na podstawie powołanego przepisu ocenił, że przeprowadzenie rozprawy w sprawie nie jest konieczne, a jednocześnie strony nie wniosły o jej przeprowadzenie, co w konsekwencji pozwoliło na rozpoznanie sprawy i wydanie rozstrzygnięcia na posiedzeniu niejawnym.

Na wstępie podkreślić należy, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, które inicjowane jest odwołaniem od decyzji organu rentowego, przedmiot i zakres rozpoznania sprawy oraz wyroku sądu, wyznacza treść owej decyzji, a dopiero w drugiej kolejności zakres odwołania (art. 477

9 i art. 477

14 k.p.c.). Postępowanie w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych ma bowiem charakter postępowania kontrolnego, badającego poprawność i zasadność decyzji wydanej przez organ rentowy. A skoro tak, to w postępowaniu sądowym wykluczone jest rozstrzyganie o żądaniach, które nie były przedmiotem zaskarżonej decyzji, zgłaszanych w toku postępowania odwoławczego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2012 roku, II UK 275/11). Mając na uwadze to, że ZUS odmówił wnioskodawczyni ponownego ustalenia wysokości emerytury, to wyłącznie ta odmowa podlega kontroli Sądu.

W przedmiotowej sprawie odwołująca złożyła wniosek o przeliczenie emerytury w trybie art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku, sygn. akt SK 140/20. Trybunał Konstytucyjny przyjął, że regulacja zawarta w art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118) z późn. zm., w stosunku do osób, które wniosek o przyznanie emerytury w wieku obniżonym złożyły do dnia ogłoszenia ustawy z dnia 11 maja 2012 roku o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw tj. do dnia 6 czerwca 2012 roku, jest niezgodna z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych w następstwie tego wniosku zaskarżoną decyzją odmówił ponownego ustalenia wysokości emerytury wnioskodawczyni, wskazując, że wydanie wyroku przez Trybunał Konstytucyjny nie jest przesłanką do uchylenia lub zmiany decyzji, wskazaną w art. 114 ustawy emerytalnej.

Zgodnie z art.190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, w myśl zaś art. 190 ust. 3 Konstytucji RP orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia (w organie urzędowym, w którym akt normatywny był ogłoszony), jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Termin ten nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy, gdy chodzi o ustawę, a gdy chodzi o inny akt normatywny - dwunastu miesięcy. W przypadku orzeczeń, które wiążą się z nakładami finansowymi nie przewidzianymi w ustawie budżetowej, Trybunał Konstytucyjny określa termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego po zapoznaniu się z opinią Rady Ministrów.

Po pierwsze, wskazać należy, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku sygn. akt SK 140/20 nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw, a zatem nie wszedł w życie.

Po drugie, w wydaniu wyroku z dnia 4 czerwca 2024 roku brała udział osoba wybrana na miejsce już zajęte w Trybunale Konstytucyjnym. Zapadło ono bowiem w składzie: Krystyna Pawłowicz, Justyn Piskorski, Wojciech Sych, Michał Warciński i Andrzej Zielonacki. Justyn Piskorski został wybrany na miejsce już zajęte w Trybunale Konstytucyjnym.

W świetle zaś m.in. wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu z dnia 7 maja 2021 roku w sprawie Xero Flor w Polsce spółce z o.o. przeciwko Polsce, 4907/18, Trybunał Konstytucyjny z udziałem osoby wybranej na miejsce już zajęte w Trybunale nie jest sądem ustanowionym zgodnie z ustawą (Polska naruszyła art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka gwarantujący każdemu prawo do sprawiedliwego procesu przed sądem ustanowionym zgodnie z ustawą).

Powyższe potwierdził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 13 grudnia 2023 roku w sprawie I KZP 5/23, wskazując, że organ, w którego składzie zasiadają osoby powołane na miejsca wcześniej obsadzone, nie jest organem opisanym w Konstytucji jako Trybunał Konstytucyjny, a zatem wydane przez taki organ decyzje nie wywierają skutków, o jakich mowa w art. 190 ust. 1 Konstytucji.

Wreszcie w wyroku z dnia 18 grudnia 2025 roku w sprawie C-448/23 Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził m.in., że Rzeczpospolita Polska uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE poprzez brak spełnienia przez Trybunał Konstytucyjny wymogów niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy w wyniku nieprawidłowości w procedurach powołania trzech sędziów Trybunału Konstytucyjnego w grudniu 2015 roku oraz w procedurze powołania jego Prezesa w grudniu 2016 roku Rzeczpospolita Polska.

Omawiane rozstrzygnięcie z dnia 4 czerwca 2024 roku nie może więc zostać uwzględnione.

Nie oznacza to jednak, że żądanie wnioskodawczyni ponownego ustalenia wysokości emerytury jest nieuzasadnione, albowiem zasadnie powołuje się ona na art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, dalej jako ustawa. Przepis ten stanowi, że w sprawie zakończonej prawomocną decyzją organ rentowy, na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, uchyla lub zmienia decyzję i ponownie ustala prawo do świadczeń lub ich wysokość, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono nowe okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość.

Przepis powyższy wprowadza instytucję swoistego wznowienia postępowania. Instytucja ta pozwala na ponowne ustalenie wysokości świadczenia z wykorzystaniem przesłanek wymienionych w tym przepisie, które są znacząco mniej rygorystyczne niż określone w Kodeksie postępowania administracyjnego. Judykatura traktuje przepis art. 114 ust. 1 ustawy jako podstawę prawną dla weryfikacji i wzruszalności decyzji organów rentowych, w których zawarto ustalenia pozostające w obiektywnej sprzeczności z ukształtowanym ex lege stanem uprawnień emerytalno-rentowych zainteresowanych (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 25 lutego 2008 r., I UK 249/07, OSNP 2009 nr 11-12, poz. 152; z dnia 22 lutego 2010 r., I UK 247/09, z dnia 9 grudnia 2015 r., I UK 533/14 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2011 r., I BU 4/11). Uznaje się, że sprzeczność taka zachodzi zarówno w przypadku decyzji organu rentowego błędnie przyznających świadczenie (potwierdzających prawo do świadczenia), pomimo że prawo do niego nie powstało, jak i w przypadku decyzji błędnie odmawiających realizacji prawa do świadczenia, przysługującego ubezpieczonemu z mocy prawa oraz decyzji nieprawidłowo ustalających wysokość tego świadczenia. Niezgodność ta może powstać także na skutek popełnionych przez organ rentowy uchybień normom prawa materialnego. Eliminacja tych sprzeczności stanowi uzasadnienie dla ponowienia postępowania zakończonego ostateczną decyzją organu rentowego, której rozstrzygnięcie jest niezgodne z ukształtowaną ex lege sytuacją prawną ubezpieczonego. W ponawianym postępowaniu organ rentowy dąży do ustalenia, czy popełnione uchybienia (przede wszystkim w zakresie prawa materialnego, ale także procesowego) lub przedłożone dowody albo ujawnione fakty mają wpływ na zmianę dokonanych wcześniej ustaleń, od których zależy potwierdzenie uprawnienia ubezpieczonego do określonego świadczenia.

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26 lipca 2013 roku w sprawie III UK 145/12 wyjaśniono znaczenie zawartego w art. 114 ust. 1 ustawy zwrotu „ujawnienie okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji”, stanowiącego przesłankę ponownego ustalenia prawa do świadczenia emerytalnego. Sąd Najwyższy podkreślił, że użyte w art. 114 ustawy słowo „okoliczności” występuje w dwóch znaczeniach: 1) okoliczności faktycznych oraz 2) okoliczności sprawy. Kontekst art. 114 ust. 1 ustawy nie stwarza podstaw do ograniczenia znaczenia występującego w nim zwrotu „okoliczności” wyłącznie do „okoliczności faktycznych”. Dlatego nie można przypisywać pojęciu „okoliczności” wyłącznie wąskiego znaczenia. Dążąc do ustalenia znaczenia zwrotu „okoliczności”, należy uwzględnić szerszy kontekst użycia analizowanego pojęcia w przepisie art. 114 ust. 1 ustawy. Ten kontekst determinowany jest przez wspomnianą wcześniej funkcję art. 114 ustawy o emeryturach i rentach, jaką jest zmiana treści decyzji organu rentowego sprzecznych z ukształtowanymi z mocy prawa uprawnieniami osób ubezpieczonych. Z przedstawionego rozumienia art. 114 ust. 1 ustawy wynika zatem, że sposób pojmowania przesłanek wznowienia postępowania jest szeroki i zasadniczo złagodzony w stosunku do wymogów zawartych w art. 399 k.p.c. i następnych dotyczących wznowienia postępowania cywilnego. Nie ulega jednak wątpliwości, że muszą one mieć wpływy na prawo do świadczenia z ubezpieczenia społecznego lub na jego wysokość.

W przedmiotowej sprawie, zdaniem Sądu Okręgowego, ma zastosowanie przepis art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy. Wysokość emerytury wnioskodawczyni ustalona na podstawie art. 26 ustawy została bowiem obliczona nieprawidłowo z zastosowaniem art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Jest tak dlatego, że przepis ten nie może mieć zastosowania w stosunku do osób, które wniosek o przyznanie emerytury w obniżonym wieku złożyły do dnia ogłoszenia ustawy z dnia 11 maja 2012 roku o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw tj. do dnia 6 czerwca 2012 roku, albowiem wobec takich osób jest on jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. Taką osobą jest wnioskodawczyni.

Przywołany art. 25 ust. 1b ustawy stanowi, że jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę częściową lub emeryturę na podstawie przepisów art. 46, 50, 50a, 50e lub 184, a także art. 88 lub art. 88a ustawy z dnia 26 stycznia 1982 roku - Karta Nauczyciela, podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ustaloną zgodnie z ust. 1, pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Przepis ten został wprowadzony do ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 grudnia 1998 roku na mocy ustawy zmieniającej z dnia 11 maja 2012 roku. Pierwotne, przejściowe pozostawienie uprawnień do wcześniejszych emerytur dla urodzonych po 1948 roku, które miało na celu łagodzenie skutków reformy systemu emerytalnego, nie łączyło się więc z pomniejszeniem podstawy obliczenia emerytury powszechnej o wypłacone kwoty emerytury przyznanej w obniżonym wieku. Taki ubezpieczony nie musiał liczyć się z pomniejszeniem świadczenia.

W związku z tym, że ustawa z dnia 11 maja 2012 roku nie zawierała przepisów międzyczasowych, przepis art. 25 ust. 1b ustawy, zgodnie z zasadą bezpośredniego stosowania prawa ma zastosowanie do wniosków o ustalenie wysokości emerytury złożonych po jego wejściu w życie, tj. po dniu 1 stycznia 2013 roku. W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego skorzystanie z przywileju przejścia i pobierania tzw. wcześniejszych emerytur uzasadnia i usprawiedliwia pomniejszenie podstawy wymiaru emerytury z tytułu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego, o której mowa w przepisie art. 24 ust. 1 i następnych ustawy, o sumy poprzednio pobranych wcześniejszych emerytur przy zastosowaniu mechanizmu ustalania wysokości świadczeń emerytalnych w zależności od proporcjonalnego, prognozowanego „średniego trwania życia” osoby uprawnionej, ponieważ osobom uprawnionym do takich samych rodzajowo świadczeń powinna przysługiwać emerytura ustalana według takich samych (równych) zasad obliczania jej wysokości, bez względu na datę złożenia wniosku o emeryturę. Mechanizm ustalania wysokości świadczeń emerytalnych ma bowiem określone uwarunkowania majątkowe, które gwarantują określoną wysokość ustalanych emerytur w prognozowanych długoterminowych okresach ich pobierania przede wszystkim ze względu na zgromadzony kapitał składkowy, który pomniejszają wcześniej wypłacone kwoty pobranych długoterminowych świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Taki stan rzeczy usprawiedliwia ustawowe modyfikowanie wysokości emerytur ze względu na wcześniejsze pobranie i spożytkowanie tych samych rodzajowo, choć wcześniejszych świadczeń emerytalnych, które uszczupliły zgromadzony indywidualny kapitał emerytalny oraz Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, z którego emerytury są wypłacane (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2019 r., sygn. akt III UZP 5/19 – OSNP rok 2020, nr 6, poz. 57 oraz wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 12 września 2017 r., sygn. akt II UK 381/16 oraz z dnia 20 sierpnia 2020 r., sygn. akt III UK 263/18).

Powyższe nie dotyczy jednak tych ubezpieczonych, którzy korzystając z przejścia na emeryturę w obniżonym wieku emerytalnym nie mieli w dacie podejmowania decyzji – na podstawie obowiązującego wówczas stanu prawnego – świadomości co do skutków prawnych, jakie może to wywoływać w sferze ich przyszłych uprawnień emerytalnych, jak również nie mogli spodziewać się, że fakt wypłacania świadczeń emerytalnych wpłynie na sposób ustalania wysokości świadczenia w ramach emerytury powszechnej.

Przypomnieć należy, że już w wyroku z dnia 6 marca 2019 roku, Trybunał Konstytucyjny w sprawie sygn. P 20/16 orzekł, że art. 25 ust. 1b w zakresie, w jakim dotyczy urodzonych w 1953 roku kobiet, które przed 1 stycznia 2013 roku nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa. Jakkolwiek powyższy wyrok Trybunału odnosi się wprost wyłącznie do kobiet urodzonych w 1953 roku, to wynikający z tego orzeczenia standard konstytucyjny w zakresie wykładni art. 2 Konstytucji RP w kontekście ingerencji prawodawcy w uzasadnione prawnie oczekiwania osób pobierających emerytury w wieku obniżonym, co do zasad kształtowania wysokości ich świadczeń po uzyskaniu prawa do emerytury w wieku powszechnym, ma zastosowanie także do ubezpieczonych, którzy nabyli abstrakcyjnie prawo do emerytury w wieku powszechnym dopiero po 2013 roku, a w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym nie mogli spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie świadczenia powszechnego (zob. wyroki z 6 maja 2021 r., III USKP 52/21 i z 18 stycznia 2022 r., III USKP 98/21).

W ocenie Sądu, analiza powyższego uregulowania prowadzi do jednoznacznego wniosku, że na skutek jego wprowadzenia w życie, doszło do złamania zasady zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa. Ubezpieczeni, którzy zdecydowali się na korzystanie z wcześniejszej emerytury, nie mieli bowiem w momencie podejmowania tej decyzji na podstawie obowiązującego wówczas stanu prawnego - świadomości co do skutków prawnych, jakie może ona wywoływać w sferze ich przyszłych uprawnień z tytułu emerytury powszechnej. W szczególności nie mogli przewidzieć, że przejście na emeryturę jeszcze przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego będzie wiązało się z pomniejszeniem podstawy wymiaru emerytury o pobrane świadczenia. Nie spodziewali się, że wypłacanie świadczeń emerytalnych wpłynie na sposób ustalania wysokości świadczenia w ramach emerytury powszechnej. Z takimi konsekwencjami mogły się liczyć tylko osoby, które decydowały się na skorzystanie z prawa do wcześniejszej emerytury po ogłoszeniu ustawy nowelizującej. Dopiero od tego momentu ubezpieczeni mogli zapoznać się z nowymi regulacjami i podjąć świadomą decyzję, dysponując wiedzą co do jej ujemnych skutków w sferze wymiaru przyszłego świadczenia emerytalnego po osiągnięciu przewidzianego w ustawie wieku.

Uwzględniając przedstawioną argumentację, także Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 maja 2021 roku w sprawie III USKP 52/21 stwierdził, że w stosunku do mężczyzn urodzonych w latach 1949-1953, którzy spełnili warunki przejścia na emeryturę nauczycielską bez względu na wiek w ciągu dziesięciu lat od dnia 1 stycznia 1999 roku na podstawie art. 88 ust. 2a ustawy z dnia 26 stycznia 1982 roku - Karta Nauczyciela, potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytur w wieku obniżonym wypłaconych po osiągnięciu przez ubezpieczonych wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym (art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej). Uzasadniając swoje stanowisko Sąd Najwyższy podkreślił, że jakkolwiek wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019 roku, P 20/16, odnosi się wprost wyłącznie do kobiet urodzonych w 1953 roku, to wynikający z tego orzeczenia standard konstytucyjny w zakresie wykładni art. 2 Konstytucji RP w kontekście ingerencji prawodawcy w uzasadnione prawnie oczekiwania osób pobierających emerytury w wieku obniżonym co do zasad kształtowania wysokości ich świadczeń po uzyskaniu prawa do emerytury w wieku powszechnym, ma zastosowanie także do mężczyzny, który - jak podkreślił Sąd Najwyższy - nabył abstrakcyjnie prawo do emerytury w wieku powszechnym dopiero w marcu 2017 roku, a w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym nie mógł spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie świadczenia powszechnego.

Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że art. 25 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim dotyczy ubezpieczonych, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed dniem 6 czerwca 2012 roku jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. Taką osobą jest wnioskodawczyni.

Podkreślić przy tym należy, że w przedmiotowym wypadku mamy dodatkowo do czynienia z przypadkiem tzw. „wtórnej niekonstytucyjności”, która ma miejsce, gdy po wejściu w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego niezgodność normy prawnej z Konstytucją, następuje zmiana normatywna stanu prawnego, który jest także niekonstytucyjny. Taka sytuacja wystąpiła po wydaniu przez Trybunał Konstytucyjny wyroku o sygn. P 20/16. Wykonując bowiem wyrok, ustawodawca doprowadził do zróżnicowania sytuacji prawnej osób uprawnionych i wyróżnienia osób urodzonych w 1953 roku na tle pozostałych, którzy także skorzystali z prawa do wcześniejszej emerytury, a następnie zostali zaskoczeni niekorzystną dla nich zmianą przepisów.

Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu może stanowić, w ocenie Sądu Okręgowego, podstawę do przeliczenia wysokości emerytury na podstawie art. 114 ustawy emerytalnej. Przepis art.114 ustawy o emeryturach i rentach traktuje się bowiem jako podstawę prawną dla weryfikacji i wzruszalności decyzji organów rentowych, w których zawarto ustalenia pozostające w obiektywnej sprzeczności z ukształtowanym ex lege stanem uprawnień emerytalno-rentowych zainteresowanych (tak uzasadnienie wyroku Sadu Najwyższego z dnia 17 sierpnia 2016 r., I UK 333/15, podobnie wyroki Sądu Najwyższego; z dnia 22 lutego 2010 r., I UK 247/09, z 9 grudnia 2015 r., I UK 533/14 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 20 września 2011 r., I BU 4/11, wyrok z dnia 29 listopada 2016 r., II UK 416/15, legalis). W ten sposób prawodawca umożliwia eliminację sprzeczności z prawem decyzji organu rentowego.

Odnosząc się do przesłanek ponownego ustalenia prawa do świadczeń na podstawie art. 114 ust. 1 ustawy uznać należy, że niewątpliwie stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu jest okolicznością nową w rozumieniu powyższej regulacji (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 29 października 2020 r., sygn. III UZP 4/20). Pojęcie „okoliczności” z tego przepisu, jak była już mowa, ma bowiem szeroki zakres znaczeniowy, obejmujący ogół wymagań formalnych i materialnoprawnych związanych z ustalaniem decyzją rentową prawa do świadczeń emerytalno-rentowych. Rozwijając powyższe rozumienie pojęcia „okoliczności”, w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 2016 roku, III UZP 4/16 (OSNP 2017 nr 12, poz. 167) przyjęto, że okolicznością uzasadniającą wszczęcie postępowania w sprawie ponownego ustalenia prawa do świadczenia na podstawie art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej nie jest samo wydanie orzeczenia przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, lecz stwierdzone w tym orzeczeniu naruszenie zasady proporcjonalności przy ingerencji w prawo własności ubezpieczonego. Z kolei w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2019 roku, I UK 420/17 (OSNP 2019 nr 12, poz. 145) przyjęto, że nową – w rozumieniu istotnym dla stosowania art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej - okolicznością istniejącą przed wydaniem decyzji, która uzasadnia rozpoznanie wniosku o ponowne ustalenia prawa do świadczenia, o którym negatywnie rozstrzygnięto we wcześniejszej decyzji lub wyroku sądowym, jest wskazanie innej, niż uwzględniona uprzednio podstawy prawnej tego świadczenia.

Podkreślić należy, że Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej, jej przepisy stosuje się bezpośrednio. Sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP). Oznacza to, że istnieje możliwość samodzielnego dokonania przez sąd oceny zgodności przepisów ustawowych z Konstytucją na użytek rozpoznawanej sprawy (tak wyrok Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 2016 roku, III KRS 45/12). Obowiązkiem sądów jest wymierzanie sprawiedliwości (art. 10 ust. 2 i art. 175 ust. 1 Konstytucji). Sędzia nie może stosować ustaw bez uwzględnienia kontekstu konstytucyjnego. W konsekwencji, w jednostkowej sprawie, sąd może odmówić stosowania przepisu ustawy lub rozporządzenia, jeżeli stwierdzi jego sprzeczność z prawem hierarchicznie wyższym. Nie narusza to przy tym kompetencji Trybunału Konstytucyjnego, który ma inny przedmiot orzekania (art. 188 Konstytucji) - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca 2012 roku, III PK 87/11 LEX nr 1619703. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego (wydane w prawidłowym składzie) wywołuje ten skutek, że zakwestionowane przepisy tracą moc z chwilą wskazaną przez Trybunał, podczas gdy stwierdzenie takiej niezgodności przez sąd jest podstawą do odmowy zastosowania zakwestionowanego przepisu w toku rozpoznawania określonej sprawy, pomimo, że formalnie przepis ten pozostaje w systemie prawnym. Trzeba także podkreślić, że sądy powszechne rozpoznając indywidualną sprawę, podlegają tylko Konstytucji i ustawom, co wynika z art. 178 ust. 1 Konstytucji RP. To także przemawia za możliwością odmowy zastosowania ustawy sprzecznej z Konstytucją w konkretnej sprawie. Jeśli bowiem sędzia podlega zarówno Konstytucji, jak i ustawom, to w razie sprzeczności między przepisami tych aktów prawnych powinien on stosować Konstytucję. Art. 8 ust. 1 Konstytucji stanowi bowiem, że to Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej.

Reasumując, przedmiotem orzekania Sądu Okręgowego jest indywidualny stosunek poddany osądowi i przy tym orzekaniu Sąd Okręgowy ma prawo odmówić zastosowania przepisów, które są niezgodne z przepisami Konstytucji RP, w szczególności jeśli uzna, że niezgodność ta jest oczywista.

Odnosząc powyższe do przedmiotowej sprawy, należy podkreślić, że wnioskodawczyni, składając wniosek o emeryturę w dniu (...) nie mogła przewidzieć, że konsekwencją jej przejścia na emeryturę przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, będzie pomniejszenie podstawy emerytury powszechnej o pobrane świadczenia. Wnioskodawczyni nabyła abstrakcyjnie prawo do emerytury w wieku powszechnym z ukończeniem 60 lat i w chwili złożenia wniosku o emeryturę tzw. wcześniejszą oraz nabycia prawa do tej emerytury od (...), nie mogła spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie świadczenia powszechnego.

Należy jednak wskazać, że mechanizm ustalania wysokości świadczeń emerytalnych ma określone uwarunkowania majątkowe, które gwarantują prawem określoną wysokość ustalanych emerytur w prognozowanych długoterminowych okresach ich pobierania przede wszystkim ze względu na zgromadzony kapitał składkowy, który pomniejszają wcześniej wypłacone kwoty pobranych długoterminowych świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Taki stan rzeczy usprawiedliwia ustawowe modyfikowanie wysokości emerytur ze względu na wcześniejsze pobranie i spożytkowanie tych samych rodzajowo, choć wcześniejszych świadczeń emerytalnych, które uszczupliły zgromadzony indywidualny kapitał emerytalny oraz Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, z którego emerytury są wypłacane. Zdaniem Sądu Okręgowego potrąceniu powinny więc podlegać kwoty emerytur wypłacone po osiągnięcia przez skarżącą wieku uprawniającego do emerytury powszechnej, to jest nie podlega potrąceniu suma kwot emerytur pobrana za okres do osiągnięcia tego wieku (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 maja 2021 roku w sprawie III USKP 52).

Z uwagi na powyższe, Sąd Okręgowy, na podstawie art. 477

14 § 2 k.p.c., zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawczyni prawo do ustalenia wysokości emerytury bez pomniejszania podstawy obliczenia emerytury o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przez odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne do osiągnięcia wieku uprawniającego wnioskodawczynię do nabycia prawa do emerytury w wieku powszechnym, a w pozostałej części odwołanie oddalił.

Mając na uwadze, że w zaskarżonej decyzji ZUS nie odniósł się do wniosku ubezpieczonej o wypłatę wyrównania emerytury, to Sąd Okręgowy na podstawie art. 477

(

10) § 2 k.p.c. przekazał go do rozpoznania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T., orzekając, jak w punkcie 3 wyroku.

O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 100 k.p.c.