Sąd oddalił odwołanie emerytki, bo wyrok TK nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw

Decyzją z 17 marca 2026 r. Zakład Ubezpieczeń (...) w G.. odmówił V. U. (1) wznowienia postępowania w sprawie ustalenia wysokości emerytury powołując się na brak publikacji powołanego w piśmie wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

W ten sposób organ rentowy załatwił wniosek V. U. (2) z 2 marca 2026 r., w którym wnioskodawczyni powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. w sprawie SK 140/20 wniosła o ponowne obliczenie wysokości emerytury.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła V. U. (1) podnosząc, że nie zgadza się z wydaną przez ZUS 17 marca 2026 r. decyzją. Jako podstawę materialną do wniesienia odwołania skarżąca wskazała naruszenie przez organ rentowy art. 114 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Organ rentowy w odpowiedzi na odwołanie wniósł o jego oddalenie oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd ustalił i zważył, co następuje:

Odwołująca V. U. (1) urodzona (...), wniosek o emeryturę z ustawy – Karta Nauczyciela złożyła 12 marca 2009 r. i decyzją z 19 czerwca 2009 r. przyznano jej prawo do wnioskowanego świadczenia od 1 marca 2009 r.

Decyzją z 12 października 2023 r. organ rentowy przyznał V. U. (1) prawo do emerytury z powszechnego wieku emerytalnego poczynając od 1 września 2023 r. tj. od miesiąca zgłoszenia wniosku o emeryturę z powszechnego wieku emerytalnego. W decyzji tej organ rentowy stosował pomniejszenie kapitału emerytalnego o wartość pobranych emerytur.

Zatem wydana przez ZUS w 2023 r. decyzja ustalająca dla odwołującej wysokość emerytury została oparta na treści art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Zgodnie z tym przepisem jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę na podstawie przepisów art. 46, 50, 50a, 50e, 184 ustawy lub na podstawie art. 88 ustawy z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, podstawę wymiaru emerytury pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne.

Przepis art. 25 ust. 1b ustawy z 17 grudnia 1998 r. został wprowadzony przepisem art. 1 ust. 6 lit. b ustawy z 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw i wszedł w życie z dniem 1 stycznia 2013 r.

Powyższe uregulowanie nie miało jednak zastosowania do wszystkich emerytów, bowiem Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 6 marca 2019 r. w sprawie P 20/16 uznał, że art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270 oraz z 2019 r. poz. 39), w brzmieniu obowiązującym do 30 września 2017 r., w zakresie, w jakim dotyczy urodzonych w 1953 r. kobiet, które przed 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej albowiem narusza zasadę zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa. Ubezpieczone, które zdecydowały się przejść na wcześniejszą emeryturę, nie miały - w momencie podejmowania tej decyzji na podstawie obowiązującego wówczas stanu prawnego - świadomości co do skutków prawnych, jakie może ona wywoływać w sferze ich przyszłych uprawnień z tytułu emerytury powszechnej. Nie mogły przewidzieć, że przejście na emeryturę jeszcze przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, będzie wiązało się z pomniejszeniem zgromadzonego kapitału o pobrane świadczenia. Nie spodziewały się, że fakt wypłacania świadczeń emerytalnych wpłynie na sposób ustalania wysokości świadczenia w ramach emerytury powszechnej. Dodatkowo należy zaznaczyć, że kobiety te przez cztery lata mogły realizować swoje uprawnienia w oparciu o obowiązujący przed 2013 r. stan prawny.

Powyższa ocena odnosząca się do kobiet z rocznika 1953 ma zastosowanie także do pozostałych grup emerytów znajdujących się w takiej samej sytuacji faktycznej i prawnej co kobiety z tego rocznika – złożenie wniosku o emeryturę wcześniejszą do 31 grudnia 2012 r. oraz uzyskanie prawa do emerytury z ukończeniem powszechnego wieku po dniu 1 stycznia 2013 r. – z uwagi na konstytucyjną zasadę ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa. Elementy składające się na ten wzorzec były już wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi Trybunału Konstytucyjnego (zob. wyroki z: 7 lutego 2001 r., sygn. K 27/00, OTK ZU nr 2/2001, poz. 29; 21 grudnia 2005 r., sygn. K 45/05, OTK ZU nr 11/A/2005, poz. 140). Rozumienie tej zasady ugruntowało się jako skierowany do ustawodawcy nakaz stanowienia prawa w taki sposób, aby nie stawało się swoistą pułapką dla obywatela i aby mógł on układać swoje sprawy w zaufaniu, że nie naraża się na prawne skutki, których nie mógł przewidzieć w momencie podejmowania decyzji i działań oraz w przekonaniu, iż jego działania podejmowane pod rządami obowiązującego prawa i wszelkie związane z nim następstwa będą także i później uznane przez porządek prawny (zob.m.in. wyroki TK z: 12 grudnia 2012 r., sygn. K 1/12, OTK ZU nr 11/A/2012, poz. 134, cz. III, pkt 5.2.1; 12 maja 2015 r., sygn. P 46/13, OTK ZU nr 5/A/2015, poz. 62, cz. III, pkt 8.3). Obywatel nie może oczekiwać całkowitej niezmienności systemu prawa. Ustawodawca jest uprawniony do wprowadzania modyfikacji stanu prawnego, w tym także na niekorzyść obywateli. Wszelkie zmiany nie mogą być jednakże wprowadzane w sposób arbitralny, w tym w szczególności nie mogą być zaskoczeniem dla obywatela (zob.m.in. wyrok TK z 19 listopada 2008 r., sygn. Kp 2/08, OTK ZU nr 9/A/2008, poz. 157, cz. III, pkt 5.2 oraz wyroki TK z: 8 grudnia 2011 r., sygn. P 31/10, OTK ZU nr 10/A/2011, poz. 114, cz. III, pkt 5.3; 28 lutego 2012 r., sygn. K 5/11, OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 16, cz. III, pkt 4.1; 13 czerwca 2013 r., sygn. K 17/11, OTK ZU nr 5/A/2013, poz. 58, cz. III, pkt 7.1). Ochronie podlegać może jedynie zaufanie, które ma racjonalne uzasadnienie. Ocena tej sytuacji musi uwzględniać specyfikę stosunków społecznych. Im bardziej rozwiązania prawne odnoszą się do sytuacji, których zmienność uzależniona jest od obiektywnej zmienności czynników ekonomicznych, demograficznych czy cywilizacyjnych, tym mniejszy jest zakres, w którym adresaci norm mogą oczekiwać niezmienności rozwiązań prawnych, w długim horyzoncie czasowym (por. wyrok o sygn. K 1/14).

W rozpoznawanej sprawie powyższe elementy nie mają zastosowania z uwagi na zakres przedmiotowy rozpoznania wyznaczony treścią zaskarżonej przez odwołującą decyzji. Z treści odwołania jednoznacznie wynika, że V. U. (1) skarży decyzję z 17 marca 2026 r. A zatem treść merytorycznego rozstrzygnięcia musi odnosić się do tak wskazanej w odwołaniu decyzji. Skoro w obrocie prawnym znajduje się wskazana wyżej decyzja objęta odwołaniem V. U. (2) to rzeczą sądu było wydanie orzeczenia odpowiadającego na wnioski zawarte w odwołaniu pozostające w korelacji z zakresem objętym zaskarżoną decyzją. W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przedmiot rozpoznania sprawy sądowej wyznaczony jest treścią konkretnej decyzji organu rentowego, od której wniesiono odwołanie i tylko w tym zakresie podlega ona kontroli sądu, zarówno pod względem jej formalnej poprawności, jak i merytorycznej zasadności. Taka decyzja wyznacza więc zakres i przedmiot postępowania sądowego oraz wydanego w jego następstwie wyroku.

Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że treść powyższej decyzji nie narusza prawa a w szczególności przywołanych w niej przepisów ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego ( k.p.a. ). Zgodnie bowiem z uregulowaniem zawartym w art. 145a § 1 k.p.a. można żądać wznowienia postępowania również w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja. Skargę o wznowienie postępowania na takiej podstawie wnosi się w terminie jednego miesiąca od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego ( § 2 ).

Zgodnie z art. 190 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. Zgodnie zaś z art. 9 ust. 1 pkt 6 ustawy z 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r. poz. 1461) orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego dotyczące aktów normatywnych ogłoszonych w Dzienniku Ustaw ogłasza się w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Tymczasem ani na dzień wydania decyzji przez organ rentowy, ani na dzień zamknięcia rozprawy w niniejszej sprawie, wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Sama publikacja wyroku na stronie internetowej Trybunału czy w publikatorze "Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Zbiór Urzędu", nie jest ogłoszeniem w rozumieniu art. 190 Konstytucji.

W myśl przywołanych wyżej przepisów art. 145a k.p.a. samo orzeczenie Trybunału o niezgodności nie stanowi podstawy do skutecznego żądania wznowienia. Muszą tutaj wystąpić dwie przesłanki: zarówno wydanie takiego orzeczenia przez Trybunał, jak i utrata mocy obowiązującej aktu normatywnego. Dopiero utrata mocy obowiązującej przez przepisy, które stanowiły podstawę rozstrzygnięcia we wcześniejszym postępowaniu administracyjnym, rodzi sytuację, w której prawa i obowiązki jednostki mogą zostać ponownie określone w sposób jednoznacznie zgodny z wymogami Konstytucji RP. Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisów, na podstawie których została wydana decyzja administracyjna, może stanowić podstawę wznowienia postępowania administracyjnego zgodnie z art. 145a (por. w tym zakresie: M. Jaśkowska, M. Wilbrandt - Gotowicz, A. Wróbel, Komentarz aktualizowany do KPA, opubl. W LEX).

Skoro zatem wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw, to brak jest podstawy do wznowienia postępowania administracyjnego.

A zatem mając na uwadze przytoczone wyżej elementy orzec należało jak w punkcie 1 sentencji wyroku.

Uwadze sądu nie uszło, że zaskarżona decyzja z 17 marca 2026 r. została wydana na wniosek z 2 marca 2026 r. złożony w organie rentowym 4 marca 2026 r., w którym R. K. wprost wnioskowała nie o wznowienia postępowania administracyjnego a o ponowne przeliczenie wysokość emerytury. Z akt emerytalnych odwołującej wynika, że ostatecznie organ rentowy sprawę ponownego obliczenia wysokości emerytury załatwił decyzją z 21 kwietnia 2026 r. odmawiając w niej ponownego obliczenia wysokości emerytury. Do chwili wyrokowania w niniejszej sprawie do Sądu Okręgowego w Kaliszu nie wpłynęło odwołanie od powyższej decyzji. Odwołanie od takiej decyzji winno być wniesione do Sądu Okręgowego w Kaliszu za pośrednictwem organu rentowego w terminie miesiąca od daty doręczenia decyzji. Jeśli skarżąca nie złożyła oddzielnego odwołania od decyzji z 21 kwietnia 2026 r. to niewątpliwie termin miesięczny na złożenie odwołania upłynął. Niemniej jednak z uwagi na uregulowanie w art. 477

(

9) § 3 k.p.c. sąd mimo upływu terminu miesięcznego na złożenie odwołania, nie odrzuci odwołania jeżeli opóźnienie nie było nadmierne i nastąpiło z przyczyn niezależnych od odwołującej. A zatem odwołującej – niezależnie od środków procesowych wynikających z wydanego w sprawie orzeczenia – przysługuje co do zasady prawo złożenia odwołania od decyzji z 21 kwietnia 2026 r. z zawarciem dodatkowo elementów o jakich mowa w przytoczonym wyżej art. 477

(

9) § 3 k.p.c.

O kosztach procesu sąd orzekł w punkcie 2 sentencji wyroku mając na uwadze przepis art. 102 k.p.c. W myśl przywołanego w tym miejscu uregulowania w wypadkach szczególnie uzasadnionych Sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. Przepis ten ustanawia zasadę słuszności, będącą odstępstwem od zasady odpowiedzialności za wynik procesu przewidzianej z kolei w art. 98 § 1 k.p.c. Powyższa norma wprowadza rozwiązanie szczególne, niepodlegające wykładni rozszerzającej, wykluczające stosowanie wszelkich uogólnień oraz wymagające do swego zastosowania wystąpienia wyjątkowych okoliczności. Nie konkretyzuje on pojęcia wypadków szczególnie uzasadnionych, pozostawiając ich kwalifikację, przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności danej sprawy, sądowi

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 1973r., II CZ 210/73, LEX nr 7366).

Zgodnie z art. 108 § 1 k.p.c. Sąd rozstrzyga o kosztach w każdym orzeczeniu kończącym sprawę w instancji.

Do okoliczności branych pod uwagę przez sąd przy ocenie przesłanek zastosowania dyspozycji omawianego przepisu, według doktryny, zaliczyć można nie tylko te związane z samym przebiegiem postępowania, ale również dotyczące stanu majątkowego i sytuacji życiowej strony

(por. Joanna Bodio, Tomasz Demendecki, Andrzej Jakubecki, Olimpia Marcewicz, Przemysław Telenga, Mariusz P. Wójcik „Komentarz bieżący do art. 102 kodeksu postępowania cywilnego [Dz.U.64.43.296]” LEX 2010). Do tych pierwszych zaliczane są między innymi: podstawa oddalenia żądania, zgodność zamiarów stron w sprawach dotyczących stosunku prawnego, który może być ukształtowany tylko wyrokiem, szczególna zawiłość lub precedensowy charakter sprawy albo subiektywne przekonanie powoda co do zasadności zgłoszonego roszczenia, a nadto sposób prowadzenia procesu przez stronę przegrywającą albo niesumienne lub oczywiście niewłaściwe postępowanie strony wygrywającej, która w ten sposób wywołała proces i koszty połączone z jego prowadzeniem. Zalicza się do nich także okoliczność, że rozstrzygnięcie sprawy nastąpiło na podstawie faktów ustalonych na podstawie dowodów dopuszczonych przez Sąd z urzędu, jak również niewspółmierność wysokości kosztów pomocy prawnej poniesionych przez stronę wygrywającą proces do stopnia zawiłości sprawy i nakładu pracy pełnomocnika.

Nieokreślenie przez ustawodawcę „wypadku szczególnie uzasadnionego” opisanego

w przedmiotowym artykule jest zrozumiałe, gdyż dynamika postępowania cywilnego, różnorodność występujących w nim stanów faktycznych, a także rozmaitość stron i nieprzewidywalność ich zachowań nie pozwalają na sformułowanie uniwersalnej definicji normatywnej. Prawodawca pozostawia ocenę w tym zakresie Sądowi, odwołując się do jego kompetencji, bezstronności, doświadczenia oraz poczucia sprawiedliwości. Ocena Sądu w tym zakresie ma zatem charakter dyskrecjonalny, oparty na swobodnym uznaniu, kształtowanym własnym przekonaniem oraz oceną okoliczności rozpoznawanej sprawy.

W ocenie Sądu Okręgowego w niniejszej sprawie wystąpiły przesłanki do odstąpienia od obciążania odwołującej kosztami zastępstwa procesowego strony przeciwnej.

W przedmiotowej sprawie odwołująca działała w przeświadczeniu o słuszności swych żądań. Była przekonany o konieczności złożenia odwołania skoro zgłoszony w organie rentowym wniosek o ponowne obliczenie wysokości emerytury według zasad zawartych w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego załatwiony został wyłącznie jako skarga o wznowienie postępowania administracyjnego zakończonego prawomocną decyzją. Tymczasem z uwagi na treść przepisu art. 114 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych istniała konieczność rozpoznania złożonego wniosku nie tylko w kierunku oceny prawa do ponownego obliczenia wysokości świadczenia poczynając od daty jego przyznania ale także prawa do ustalenia wysokości emerytury od daty złożenia wniosku o jej ponowne obliczenie. W przypadku niewykonywania przez ustawodawcę wyroku Trybunału Konstytucyjnego, podstawę prawną wzruszenia przez organ rentowy na korzyść ubezpieczonej prawomocnej decyzji ustalającej wysokość świadczenia stanowi art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdy nie jest możliwe uchylenie decyzji organu rentowego z przyczyny określonej w art. 145a k.p.a. z powodu upływu terminu, o którym mowa w art. 146 k.p.a. Pogląd taki zawarł Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z 29 października 2020 r. w sprawie III UZP 4/20. Sąd rozstrzygający niniejszą sprawę w pełni pogląd ten podziela i zawarte w przywołanym judykacie uzasadnienie na potwierdzenie wskazanej tezy czyni częścią niniejszych rozważań.

Uznać zatem należało prawo odwołującej do domagania się od organu rentowego oceny jego prawa także w aspekcie przepisu art. 114 ust. 1 pkt 1 przywołanej wyżej ustawy o emeryturach i rentach … a skoro organ rentowy w zaskarżonej decyzji tego elementu nie zawarł istniały obiektywne przesłanki do złożenia odwołania.

Biorąc pod uwagę wskazane wyżej okoliczności sprawy Sąd uznał, że odwołująca była przekonana o swoim słusznym interesie i w jej subiektywnym odczuciu żądanie to było odpowiednio uzasadnione.

Mając powyższe na uwadze, Sąd w pkt 2 wyroku, na podstawie art. 102 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. nie obciążył odwołującej się kosztami zastępstwa procesowego organu rentowego.

Sędzia Romuald Kompanowski