Sąd zmienił decyzję ZUS i przyznał odsetki od opóźnionej renty rodzinnej

Decyzją z dnia (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. odmówił B. S. prawa do wypłaty odsetek wskazując w uzasadnieniu decyzji, iż w sprawie zachodzi brak podstawy do wypłaty odsetek, gdyż w wyroku z dnia 4 września 2025 r., Sąd Okręgowy nie stwierdził odpowiedzialności organu rentowego za opóźnienie w ustalaniu i wypłacie renty rodzinnej i nie zasądził odsetek oraz decyzja została wydana w ustawowym terminie, co skutkuje uznaniem, iż odsetki nie przysługują.

W odwołaniu z dnia (...) B. S. wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie prawa do wypłaty odsetek od wypłaconych z opóźnieniem świadczeń rentowych. W uzasadnieniu wskazała, że ZUS w dniu wydania decyzji odmawiającej jej prawa do renty rodzinnej miał wszystkie niezbędne dokumenty stanowiące podstawę rozpatrzenia wniosku. W toku postępowania sądowego nie zostały ujawnione żadne nowe okoliczności, ani nie przedstawiono nowych dowodów, ponad te, którymi dysponował organ rentowy. Sąd orzekł w sprawie na podstawie zebranego przez ZUS materiału, a w sprawie nie wystąpiły żadne okoliczności niezależne od organu rentowego.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie. W uzasadnieniu wskazano, że decyzją z dnia (...), wydaną na podstawie wyroku Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 4 września 2025 r., Zakład przyznał wnioskodawczyni prawo do renty rodzinnej. ZUS wskazał, że zaskarżona decyzja została wydana z zachowaniem ustawowego terminu, a więc żądanie przyznania odsetek ustawowych nie znajduje uzasadnienia w treści art. 118 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

B. S. urodzona (...), złożyła w dniu (...) wniosek o rentę rodzinną po zmarłym w dniu (...) mężu G. S..

Decyzją z dnia(...) ZUS odmówił B. S. prawa do renty rodzinnej po zmarłym mężu. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy podniósł, że G. S. w dziesięcioleciu przed datą zgonu tj. od (...) do (...). udowodnił staż wynoszący: 1 rok, 4 miesiące i 5 dni okresów składkowych wobec wymaganych 5 lat ubezpieczenia.

Wskazano, że ZUS nie uwzględnił w ostatnim dziesięcioleciu okresów:

- 1 grudnia 2011 – 31 stycznia 2012

- 1 lutego 2012 – 30 kwietnia 2015

- 1 sierpnia 2015 – 31 stycznia 2018

- 8 lutego 2018 – 21 lipca 2020

- 7 września 2020 – 21 lipca 2020, z uwagi na nieopłacenie składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej

(dowód: wniosek k. 1 – akt ZUS, decyzja ZUS z (...) k. 10 – akt ZUS).

Zmarły G. S. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej nie opłacał należnych z tego tytułu składek. Sprawy z jego odwołania o składki na ubezpieczenia społeczne były wielokrotnie rozpoznawane przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim i podlegały oddaleniu.

Zaległe składki na ubezpieczenie społeczne G. S. zostały opłacone przez spadkobierców w trzech ratach: 20 grudnia 2022 r., 26 stycznia 2023 r., 28 października 2024 oku

(okoliczności niesporne).

W dniu (...) B. S. złożyła ponowny wniosek o rentę rodzinną uznając, że po opłaceniu składek spełnia wszystkie przesłanki do przyznania jej świadczenia.

Decyzją z dnia (...)., Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T., odmówił B. S. prawa do renty rodzinnej po zmarłym w dniu (...)

G. S.. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że zmarły w dacie zgonu nie spełniał warunków do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy, ponieważ nie legitymował się wymaganym 5 letnim okresem ubezpieczeniowym. ZUS podnosił, że decyzją z dnia (...) odmówił już wnioskodawczyni prawa do renty rodzinnej po mężu, ponieważ G. S. nie spełniał warunków do przyznania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy

(dowód: wniosek k.35, decyzja k. 66 – akt ZUS).

W wyniku wniesionego przez ubezpieczoną odwołania od powyższej decyzji sprawa rozpoznawana była przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim, sygn. akt VU 116/25, w której B. S. wnosiła o przyznanie jej renty rodzinnej po zmarłym G. S. podnosząc, że zaległości z tytułu nieopłaconych składek z tytułu ubezpieczeń emerytalnych i rentowych zostały uregulowane wraz z należnymi odsetkami ostatecznie w dniu 28 października 2024 r.

(dowód: odwołanie k. 1 – akt sprawy VU 116/25).

W toku postępowania w sprawie VU 116/25, Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że opłacenie składek na ubezpieczenie przez spadkobierców ubezpieczonego pozostaje bez wpływu na uzyskanie przez nich prawa do renty rodzinnej, skoro składki te nie były uiszczone w dacie śmierci ubezpieczonego

(dowód: pismo ZUS z (...). k. 13 – akt sprawy VU 116/25).

Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim wyrokiem z dnia 4 września 2025 r. wydanym, w sprawie VU 116/25, zmienił decyzję ZUS z (...) i przyznał B. S.prawo do renty rodzinnej od (...)

W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Okręgowy wskazał, że śmierć ubezpieczonego powoduje ustanie ubezpieczenia społecznego, natomiast nie zamyka terminu do opłacania składek na jego ubezpieczenie społeczne. Renta rodzinna bowiem nie polega na „dziedziczeniu” indywidualnego prawa do renty zmarłego, lecz na samodzielnym jej ustaleniu. Znaczenie mają wówczas zasadniczo przesłanki faktyczne, czyli okresy ubezpieczenia, wiek ubezpieczonego. Okres ubezpieczenia zmarłego zaś to określony stan faktyczny wynikający z wykonywania pracy lub działalności stanowiącej tytuł ubezpieczenia. W powszechnym ubezpieczeniu (na przykład pracowniczym) brak składek nie wyłącza okresu ubezpieczenia przy ustaleniu prawa do renty. Zapłata składek także jest czynnością faktyczną i reguluje zobowiązanie. Przepis art. 5 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach stanowi o prawie do emerytury lub renty osoby prowadzącej pozarolniczą działalność, a nie o prawie do renty rodzinnej. Po śmierci tej osoby zaległe składki mogą zostać opłacone i na tej podstawie ustala się samodzielnie prawo do renty rodzinnej dla osób uprawnionych. Skoro zaległe składki zostały za zmarłego G. S. uiszczone, to tym samym zmarły spełniał warunki wymagane do ustalenie prawa do renty, w tym wymagany okres co najmniej 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych przypadających w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed dniem powstania niezdolności do pracy 5 lat

(dowód: wyrok z 4 września 2025 r. k. 20, wraz z uzasadnieniem k.27-29 – akt sprawy VU 116/25).

Organ rentowy nie wniósł apelacji od powyższego wyroku. Wyrok uprawomocnił się z dniem 16 października 2025 r.

(okoliczność niesporna) .

Pismem z dnia (...). ZUS wystąpił do B. S. o uzupełnienie dokumentacji koniecznej do wydania decyzji i poinformował ją o przedłużeniu terminu do wydania decyzji z uwagi na wszczęcie postępowania wyjaśniającego

(dowód: pismo ZUS k. 94 – akt ZUS).

W wykonaniu wyroku Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim, w sprawie VU 116/25 z dnia 4 września 2025 r., decyzją z dnia (...) organ rentowy przyznał B. S. prawo do renty rodzinnej od (...) tj. od daty określnej w tym wyroku.

Należność za okres od (...) do (...) została w dniu (...). przekazana na rachunek bankowy skarżącej

(dowód: decyzja z dnia (...)k. 111-113 – akt rentowych).

W dniu (...) B. S. wniosła o wypłatę odsetek od wypłaconych jej z opóźnieniem świadczeń rentowych

(dowód: wniosek k. 122 – akt rentowych).

Zaskarżoną decyzją organ rentowy odmówił wnioskodawczyni wypłaty odsetek od świadczeń rentowych przyznanych decyzją z dnia (...)

(dowód: decyzja k. 125 – akt ZUS).

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

odwołanie zasługuje uwzględnienie.

Rozpoznanie sprawy nastąpiło na posiedzeniu niejawnym. Taką możliwość daje art. 148 § 1 k.p.c., który przewiduje, że sąd może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, gdy pozwany uznał powództwo lub gdy po złożeniu przez strony pism procesowych i dokumentów, w tym również po wniesieniu zarzutów lub sprzeciwu od nakazu zapłaty albo sprzeciwu od wyroku zaocznego, sąd uzna, mając na względzie całokształt przytoczonych twierdzeń i zgłoszonych wniosków dowodowych, że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne, zaś strony nie wniosły o przeprowadzenie rozprawy. Sąd na podstawie powołanego przepisu ocenił, że przeprowadzenie rozprawy w sprawie nie jest konieczne, a jednocześnie strony nie wniosły o jej przeprowadzenie, co w konsekwencji pozwoliło na rozpoznanie sprawy i wydanie rozstrzygnięcia na posiedzeniu niejawnym.

Wydając zaskarżoną decyzję, organ rentowy powołał się na przepisy art. 118 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2025 r. poz. 1749 ze zm.), zwanej dalej ustawą. Zgodnie z treścią art. 118 ust. 1 ustawy organ rentowy wydaje decyzję w sprawie prawa do świadczenia lub ustalenia jego wysokości po raz pierwszy w ciągu 30 dni od wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania tej decyzji, z uwzględnieniem ust. 2 i 3 oraz art. 120. Natomiast art. 118 ust. 1a ustawy stanowi, że w razie ustalenia prawa do świadczenia lub jego wysokości orzeczeniem organu odwoławczego za dzień wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji uważa się również dzień wpływu prawomocnego orzeczenia organu odwoławczego, jeżeli organ rentowy nie ponosi odpowiedzialności za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji. Organ odwoławczy, wydając orzeczenie, stwierdza odpowiedzialność organu rentowego. Zgodnie z art. 118 ust. 3 ustawy jeżeli na podstawie przedstawionych środków dowodowych nie jest możliwe ustalenie prawa lub wysokości świadczenia, za datę wyjaśnienia ostatniej okoliczności, o której mowa w ust. 1, uważa się datę końcową dodatkowego terminu do przedstawienia niezbędnych dowodów, wyznaczonego przez organ rentowy, albo datę przedstawienia tych dowodów.

Jak natomiast wynika z brzmienia niepowołanego przez organ rentowy przepisu art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (tj. Dz.U. z 2025 r. poz. 350), jeżeli Zakład - w terminach przewidzianych w przepisach określających zasady przyznawania i wypłacania świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń społecznych lub świadczeń zleconych do wypłaty na mocy odrębnych przepisów albo umów międzynarodowych - nie ustalił prawa do świadczenia lub nie wypłacił tego świadczenia, jest obowiązany do wypłaty odsetek od tego świadczenia w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie określonych przepisami prawa cywilnego. Nie dotyczy to przypadku, gdy opóźnienie w przyznaniu lub wypłaceniu świadczenia jest następstwem okoliczności, za które Zakład nie ponosi odpowiedzialności.

A zatem, odpowiedzialność odsetkowa ZUS wyłączona jest wówczas, gdy opóźnienie w wypłacie świadczenia jest następstwem okoliczności, za które organ rentowy nie ponosi odpowiedzialności. Zawarty w art. 85 ust. 1 ustawy zwrot „nie ustalił prawa do świadczenia” oznacza zarówno niewydanie w terminie decyzji przyznającej świadczenie, jak i wydanie decyzji odmawiającej świadczenia, mimo spełnienia warunków do jego uzyskania. Natomiast ustawowe określenie „okoliczności, za które Zakład nie ponosi odpowiedzialności” oznacza, że ZUS jest zobowiązany do uiszczenia odsetek od należności głównej wtedy, gdy można mu przypisać winę w uchybieniu terminowi, a w szczególnych wypadkach także, gdy opóźnienie jest konsekwencją zdarzeń niezawinionych.

Należy podkreślić, że o winie organu rentowego z tytułu odmowy przyznania i wypłaty renty z tytułu niezdolności do pracy można mówić wówczas, gdy w oparciu o dostępne organowi rentowemu dowody zgromadzone w aktach rentowych można było rozstrzygnąć o przysługiwaniu żądanego prawa. Wydanie zatem przez organ rentowy niezgodnej z prawem decyzji odmawiającej ustalenia lub wypłaty świadczenia w sytuacji, gdy było możliwe wydanie decyzji zgodnej z prawem, w szczególności, gdy ubezpieczony wykazał wszystkie przesłanki, od których uzależnione jest nabycie prawa do świadczenia, oznacza, że opóźnienie w spełnieniu świadczenia jest następstwem okoliczności, za które organ rentowy ponosi odpowiedzialność. Jednocześnie brak orzeczenia organu odwoławczego o odpowiedzialności organu rentowego za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji, o jakim mowa w art. 118 ust. 1a ustawy, nie pozbawia ubezpieczonego prawa do odsetek za opóźnienie w wypłacie świadczenia.

Wspomniane naruszenia mogą przybierać postać błędów w wykładni lub niewłaściwym zastosowaniu prawa oraz błędów w ustaleniach faktycznych, będących skutkiem naruszenia przepisów proceduralnych. Błąd w wykładni lub niewłaściwym zastosowaniu prawa jest popełniany wówczas, gdy na podstawie prawidłowo i kompletnie zebranego materiału dowodowego i po ustaleniu niezbędnych okoliczności organ rentowy wydaje decyzję odmawiającą ustalenia prawa, ponieważ błędnie dokonuje interpretacji obowiązujących regulacji w przedmiotowym stanie faktycznym. W takiej sytuacji sąd nie uzupełnia ustaleń faktycznych dokonanych przez organ rentowy. Jeżeli zatem organ rentowy dokonał nieprawidłowej wykładni lub błędnego zastosowania prawa, to ubezpieczonemu należą się odsetki od kwoty świadczenia przyznanego wyrokiem sądu liczone od upływu terminu, w którym organ rentowy powinien był wydać prawidłową decyzję uwzględniającą wniosek. Przez wyjaśnienie "ostatniej niezbędnej okoliczności" trzeba rozumieć wyjaśnienie ostatniej okoliczności koniecznej do ustalenia samego istnienia prawa wnioskodawcy do świadczenia. Wyjaśnienie okoliczności niezbędnej do wydania decyzji oznacza dokonanie czynności mającej na celu ustalenie stanu faktycznego, czyli przeprowadzenie dowodów i ich ocenę. Innymi słowy, okoliczność czy organ rentowy przy przyznawaniu prawa do świadczenia dopuścił się błędu, powinna być oceniona z uwzględnieniem następujących kwestii: czy organ rentowy miał możliwość wydania decyzji zgodnej z prawem i czy ubezpieczony wykazał wszystkie przesłanki warunkujące nabycie prawa do świadczenia. W przypadku twierdzących odpowiedzi na powyższe pytania należy uznać, że organ rentowy ponosi odpowiedzialność za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji, nawet gdyby nie można było mu zarzucić niestaranności w wykładni i zastosowaniu prawa. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 23 października 2025 r. sygn. I USKP 31/25)

Z materiału dowodowego sprawy sygn. akt V U 116/25 Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Piotrkowie Tryb. oraz z dokumentów zgromadzonych w aktach rentowych wynika jednoznacznie, że za opóźnienie w ustaleniu prawa B. S. renty rodzinnej po zmarłym mężu G. S. odpowiedzialność ponosi organ rentowy.

Rację ma skarżąca wskazując, że organ rentowy w dniu wydania decyzji odmawiającej jej prawa do renty rodzinnej posiadał wszystkie niezbędne dokumenty stanowiące podstawę do rozpoznania i uwzględnienia wniosku. W toku postępowania sądowego, toczącego się w sprawie VU 116/25, nie zostały ujawnione żadne nowe okoliczności, ani też nie przedstawiono nowych dowodów, ponad te, którymi dysponował organ rentowy w toku postepowania administracyjnego. Sąd orzekł więc w sprawie na podstawie zebranego przez ZUS materiału dowodowego, a w sprawie nie wystąpiły żadne okoliczności niezależne od organu rentowego.

Sąd Okręgowy przypomina, że skarżąca składając w dniu (...) wniosek o rentę rodzinną spełniała wszystkie przesłanki do przyznanie jej świadczenia. Ponadto, po opłaceniu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne za zmarłego męża G. S., co ostatecznie nastąpiło w dniu 28 października 2024 r. także w stosunku do zmarłego męża wnioskodawczyni spełnione zostały wszystkie przesłanki warunkujące przyznanie wdowie B. S. prawa do renty rodzinnej. Błąd organu rentowego polega więc na przyjęciu, iż datą graniczną opłacenia składek była data śmierci G. S. i i przeoczeniu faktu, że śmierć powoduje ustanie ubezpieczenia społecznego, jednak nie zamyka terminu opłacania składek (zobacz wyrok Sądu Najwyższego z 4 lipca 2012 r. sygn. III UK 130/11). Wbrew stanowisku organu rentowego, termin opłacenia składek warunkujący zaliczenie okresu ubezpieczenia do stażu rentowego nie wynika również z art. 5 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach. Na podstawie tego przepisu można jedynie stwierdzić, że po opłaceniu składek okres, za który opłacono składki zalicza się przy ustaleniu prawa do emerytury lub renty. W aspekcie prawa do renty rodzinnej po śmierci ubezpieczonego regulacja z art. 5 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach w zakresie terminu opłacenia zaległych składek może mieć autonomiczne znaczenie, a takie stwierdzenie nie wykracza poza granicę wykładni. O ile zatem może być zrozumiały reżim regulacji z art. 5 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach w odniesieniu do zmarłego ubezpieczonego, jednak po jego śmierci zachodzi nieuzasadnione zróżnicowanie (wskazane w art. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) uprawnionych do renty rodzinnej po ubezpieczonym w odniesieniu do sytuacji innych ubezpieczonych, którzy mają zaliczane okresy ubezpieczenia, choćby składki nie zostały opłacone (gdy nie obowiązuje warunek z art. 5 ust. 4). Skoro prawo do renty rodzinnej się nie przedawnia i skoro datą graniczną opłacenia składek nie jest data śmierci ubezpieczonego, to nie ma podstaw, aby nie uznać opłacenia składek przez spadkobierców zmarłego, jako spełnienia przesłanek do uznania, że zmarły G. S. posiadał wymagany prawem okres ubezpieczenia.

Mając więc na uwadze powyższe przyjąć należało, że już w dniu złożenia wniosku przez B. S., ZUS dysponował środkami dowodowymi umożliwiającymi stwierdzenie nabycia przez wnioskodawczynię prawa do renty rodzinnej po zmarłym mężu.

Konkludując, na dzień wydania decyzji w dniu (...) organ rentowy miał możliwość wydania decyzji zgodnej z prawem, a ubezpieczona wykazała wszystkie przesłanki warunkujące nabycie prawa do świadczenia.

Nie można zatem uznać, że ostatnia okoliczność, warunkująca wydanie decyzji o przeliczeniu emerytury została wyjaśniona dopiero wyrokiem Sądu Okręgowego w sprawie VU 116/25.

Tym samym, zasadne jest żądanie wnioskodawcy wypłaty odsetek ustawowych od wypłaconego świadczenia zgodnie z art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych.

Z powyższych względów, na podstawie art. 477

(

14) § 2 k.p.c. Sąd Okręgowy orzekł, jak w sentencji wyroku przyznając B. S. prawo do wypłaty odsetek ustawowych za opóźnienie w wypłacie renty rodzinnej w kwocie wyliczonej przez ZUS za okres od następnego dnia po wydaniu decyzji tj. (...). do dnia wypłaty świadczenia.

Agnieszka Leżańska