Sąd zmienił orzeczenie WZON: 10-letni chłopiec z autyzmem wymaga stałej opieki

Orzeczeniem z dnia 17 maja 2024 roku nr: PCPR.ON.720.985.2024 Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. zaliczył małoletniego X. O. (1) do osób niepełnosprawnych o symbolu przyczyny 12-C do 17 maja 2029 roku stwierdzając, iż niepełnosprawność datuje się od szóstego roku życia. W orzeczeniu wskazano, że małoletni nie wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Orzeczeniem z dnia 27 września 2024 roku nr: WN-I.(...).2.391.2024 Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w S. utrzymał w mocy orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. nr PCPR.ON.720.985.2024 z dnia 17 maja 2024 roku.

(orzeczenia PZON i WZON – a.r.)

Działając w imieniu małoletniego odwołującego się, przedstawiciel ustawowy złożył odwołanie od powyższej decyzji, zaskarżając ją w części dotyczącej okresu, na jaki wydano orzeczenie oraz braku wskazania pkt 7 orzeczenia – konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Zdaniem strony odwołującej, WZON wydając orzeczenie nie uwzględnił trwałego charakteru zaburzeń rozwojowych małoletniego oraz niemożności wyleczenia spektrum autyzmu, a także faktycznego stanu zdrowia i wynikającego z tego znacznego ograniczenia możliwości samodzielnej egzystencji.

(odwołanie: k. 1-6)

W odpowiedzi na odwołanie WZON wniósł o jego oddalenie, wskazując, iż rozstrzygnięcie w zakresie pkt 7 wynika z braku ustalenia występowania ograniczeń skutkujących całkowitą zależnością od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem w stopniu przewyższającym normę wiekową. Organ stwierdził, iż uwzględnił dysfunkcje małoletniego wynikające z rozpoznanego u niego autyzmu atypowego, o czym świadczy zaliczenie go do osób niepełnosprawnych i przyznanie wskazania z punktu 8, dotyczącego konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, jednak stan zdrowia małoletniego nie daje podstaw do uznania konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby.

(odpowiedź na odwołanie: k. 11-13)

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

X. O. (1) ma 10 lat. Rozpoznano u niego autyzm atypowy. Nie jest samodzielny w codziennym funkcjonowaniu. Wymaga pomocy przy czynnościach samoobsługowych, w tym przy ubieraniu się, rozbieraniu, utrzymaniu higieny osobistej oraz spożywaniu posiłków. Występuje u niego znaczna wybiórczość pokarmowa, w związku z czym jest karmiony przez osoby trzecie. Nie sygnalizuje potrzeb fizjologicznych w sposób adekwatny do wieku, nocą jest pieluchowany. W dzień korzysta samodzielnie z toalety ale sam się nie podciera, moczy się jeśli jest czymś zainteresowany. Chłopiec nie myje się samodzielnie, nie ubiera się samodzielnie, nie śpi w nocy sam w łóżku. Nie upomina się o przyjmowanie płynów, co wymaga stałej kontroli ze strony opiekunów. Jest przewlekle zmęczony i osłabiony, słabszy fizycznie od rówieśników i nie podejmuje aktywności typowych dla dzieci w jego wieku. Obecnie nadal nie opanował umiejętności czytania i pisania, a proces edukacyjny przebiega z dużymi trudnościami z uwagi na obniżoną koncentrację uwagi oraz słabą pamięć. Małoletni nie przemieszcza się samodzielnie poza domem, podczas spacerów musi być trzymany za rękę z uwagi na brak świadomości zagrożeń i skłonność do nagłych, niekontrolowanych zachowań, w tym wybiegania na jezdnię. Nie przestrzega norm i zasad społecznych, nie nawiązuje prawidłowych relacji z rówieśnikami, unika kontaktów społecznych. W sytuacjach trudnych emocjonalnie łatwo się denerwuje, bywa impulsywny, rzuca przedmiotami, chowa się, wymaga stałego nadzoru osoby dorosłej. Małoletni nie osiągnął samodzielności adekwatnej do wieku rozwojowego zarówno w sferze komunikacji, jak i czynności samoobsługowych. Mimo podejmowania prób werbalnego porozumiewania się, jego wypowiedzi nie pozwalają na efektywną komunikację społeczną. Wymaga on stałej kontroli i nadzoru z uwagi na podejmowanie zachowań ryzykownych oraz trudności w ocenie konsekwencji własnych działań.

(opinia główna oraz opinia uzupełniająca biegłego psychologa X. P. – k. 45-49, k. 77-79, zeznania świadka C. O.: k. 29-30)

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie opinii biegłej psycholog X. P. wraz z opinią uzupełniającą oraz w oparciu o zeznania świadka C. O., opinii biegłej psycholog X. P. wraz z opinią uzupełniającą. Dowody te Sąd uznał za wiarygodne, wzajemnie się uzupełniające i tworzące spójny obraz funkcjonowania małoletniego. Opinie biegłej zostały sporządzone w sposób rzetelny i zawierały logiczne wnioski, zeznania świadka, babci małoletniego odwołującego się zostały zaś uznane za wiarygodne i korelujące z opinią biegłej.

Odnosząc się do zastrzeżeń pełnomocnika strony odwołującej względem opinii głównej biegłej X. P., zdaniem Sądu biegła przekonująco wyjaśniła, że orzeczenie powinno zostać wydane do 2029 r., albowiem małoletni rokuje poprawę funkcjonowania dzięki systematycznym i intensywnym oddziaływaniom terapeutycznym. Jednocześnie wskazała, iż w przypadku braku oczekiwanej poprawy możliwe będzie wydanie kolejnego orzeczenia do ukończenia przez małoletniego 16. roku życia, tj. do 2032 r. Biegła podkreśliła, że spektrum autyzmu jest zaburzeniem trwałym, jednak nie determinuje ono automatycznie braku samodzielności ani nie wyklucza nabywania nowych umiejętności i poszerzania zakresu samodzielnego funkcjonowania w życiu codziennym. Odnosząc się do dodatkowych problemów zdrowotnych, takich jak alergia i nietrzymanie moczu, biegła zaznaczyła, iż mogą one utrudniać funkcjonowanie, lecz nie są tożsame z ograniczeniem lub brakiem zdolności do samodzielnej egzystencji.

Sąd zważył, co następuje:

Odwołanie zasługiwało na uwzględnienie w części. Natomiast działania WZON należy ocenić jako rażąco powierzchowne w kontekście pkt 7 zaskarżonego orzeczenia.

Organ, dysponując pełną dokumentacją medyczną, potwierdzającą zaburzenia rozwojowe arbitralnie uznał, iż małoletni nie wymaga pomocy innych osób.

Zgodnie z art. 6b ust. 3 pkt 7 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, w orzeczeniu powiatowego zespołu ustala się wskazania dotyczące konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z uwagi na fakt, iż ustawa nie precyzuje pojęcia znacznego ograniczenia możliwości samodzielnej egzystencji w stopniu skutkującym wystąpieniem konieczności stałej lub długotrwałej pomocy lub opieki, ustalając znaczenie tego pojęcia należy posłużyć się definicją pojęcia zbliżonego zawartego w przepisach przywołanej ustawy. Na podstawie art. 4 ust. 4 ustawy stwierdzić należy, iż niezdolność do samodzielnej egzystencji oznacza naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację. Deficyty w zakresie zdolności do samodzielnej egzystencji przyjmują zatem postać problemów w samodzielnym ubieraniu się, dbaniu o higienę osobistą, spożywaniu posiłków bez pomocy osoby trzeciej, samodzielnym przemieszczaniu się oraz porozumiewaniu się z innymi osobami. Do stwierdzenia niezdolności do samodzielnej egzystencji niezbędne jest stwierdzenie łącznego wystąpienia zakłócenia podstawowych potrzeb życiowych w trzech wskazanych w przepisie sferach, a zatem jednoczesnego zakłócenia samoobsługi, poruszania się oraz komunikacji.

Sprecyzowanie kwestii konieczności sprawowania opieki stanowi również treść § 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. Nr 139, poz. 1328), z którego wynika, iż konieczność sprawowania opieki oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem. Konieczność sprawowania opieki nad daną osobą istnieje zatem w sytuacji, gdy osoba ta bez pomocy osoby trzeciej nie jest w stanie samodzielnie się umyć, przygotować i spożyć posiłku, posprzątać mieszkania a także przeprowadzić w sprawny i zrozumiały sposób rozmowę z drugą osobą.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy i opierając się o opinię główną oraz uzupełniającą biegłej psycholog X. P. należy stwierdzić, iż małoletni X. O. (1) wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Zgromadzony materiał dowodowy jednoznacznie wskazuje, iż małoletni X. O. (1) nie jest zdolny do samodzielnego funkcjonowania w zakresie podstawowych czynności życiowych w stopniu adekwatnym do wieku. Wymaga on stałej pomocy przy czynnościach samoobsługowych, w tym w zakresie higieny osobistej, spożywania posiłków oraz kontroli potrzeb fizjologicznych. Nie jest w stanie samodzielnie przemieszczać się poza domem z uwagi na brak świadomości zagrożeń oraz impulsywność zachowań. Jego możliwości komunikacyjne są istotnie ograniczone, co uniemożliwia efektywne porozumiewanie się z otoczeniem oraz samodzielne funkcjonowanie społeczne. Występujące u chłopca zaburzenia rozwojowe w postaci autyzmu skutkują uniemożliwieniem jego prawidłowego funkcjonowania bez opieki. Małoletni nie jest w stanie zaspokajać samodzielnie podstawowych potrzeb życiowych, gdyż nie jest w stanie porozumiewać się z otoczeniem na odpowiednim poziomie, nie potrafi zadbać o higienę osobistą, problemy sprawia mu kontrolowanie potrzeb fizjologicznych, przejawia także zachowania agresywne. Z uwagi na powyższe nie sposób uznać, iż małoletni może funkcjonować bez konieczności stałej lub długotrwałej opieki matki w sposób adekwatny do wieku. Sąd miał na uwadze, iż zdolność dziecka do samodzielnej egzystencji oceniana musi być przez pryzmat wieku dziecka oraz przy dokonaniu jego porównania do rówieśników. Nie ulega wątpliwości, iż każde dziecko, w stopniu wynikającym z jego wieku i poziomu rozwoju, wymaga wsparcia i nadzoru rodzica w życiu codziennym. Dzieci w wieku małoletniego X. O. (1), a więc mające ukończone 10 rok życia, nie wymagają już co do zasady znacznego wsparcia opiekuna w zakresie wykonywania podstawowych czynności samoobsługowych oraz komunikacyjnych. Nie powinno przerastać dziecka w tym wieku samodzielne mycie się, kontrolowanie potrzeb fizjologicznych, komunikowanie się z otoczeniem w zrozumiały sposób. Stopień dysfunkcji dziecka w przedmiotowej sprawie uzasadnia zatem stwierdzenie konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby.

Ustalenie WZON, jakoby dziecko nie wymagało pomocy określonej w pkt 7 orzeczenia, w świetle dowodów z opinii biegłej, należy uznać za rażąco błędne i krzywdzące. Pozbawienie dziecka tego wsparcia jest barierą w procesie jego rehabilitacji. Odmowa uznania niesamodzielności dziecka, które w sposób oczywisty wymaga wsparcia jest naruszeniem jego godności, sprowadzając ocenę jego życia do wskaźników biologicznych, pomijając aspekt społeczny i psychiczny.

Sąd pragnie podkreślić, iż rola WZON wymaga empatii popartej wiedzą medyczną. Uznanie, że dziecko niesamodzielne fizycznie „nie wymaga pomocy” jest nie tylko błędem procesowym, ale stoi w sprzeczności z elementarnymi zasadami i poczuciem sprawiedliwości społecznej.

Mając na uwadze powyższe, Sąd uznał, iż brak wskazania w zaskarżonym orzeczeniu WZON konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby był niezasadny, wobec czego odwołanie należało uwzględnić w tej części.

W pozostałym zakresie, dotyczącym okresu obowiązywania orzeczenia, Sąd podzielił stanowisko organu oraz biegłej, uznając, iż przyjęty okres do 17 maja 2029 roku znajduje oparcie w aktualnych rokowaniach co do dalszego rozwoju małoletniego. Biegła psycholog X. P. w sposób przekonujący wykazała, z jakich powodów decyzja WZON w tym zakresie była zasadna, wskazując na możliwość poprawy stanu zdrowia i funkcjonowania małoletniego oraz potencjalnie dobry wpływ oddziaływania terapeutycznego.

O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 98 w zw. z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie.