Pracownica z umową pozorną przegrała apelację o zasiłki. Sąd uchylił zwrot świadczeń i wrócił sprawę do ZUS

Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi - Północ w Warszawie VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń wyrokiem z 22 października 2024 r. w sprawie VI U 414/23 o zasiłek macierzyński i opiekuńczy z odwołania J. B. przeciwko Zakładowi (...) w B. od decyzji z 12 lutego 2020 r., znak (...), decyzji z 10 lutego 2020 r., (...), decyzji z 12 lutego 2020 r., znak (...), oddalił odwołania i zasądził od odwołującej na rzecz ZUS (...) Oddział w B. 540 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Podstawę rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego stanowiły następujące ustalenia faktyczne:

W okresie zatrudnienia na podstawie umowy o pracę z 4 stycznia 2013 r. w (...) H. B., J. B. przebywała na:

⚫

zasiłku chorobowym od 30 marca do 7 kwietnia 2013 r., od 15 kwietnia do 25 lipca 2013 r.;

⚫

świadczeniu rehabilitacyjnym od 26 lipca do 14 listopada 2013 r.;

⚫

zasiłku macierzyńskim od 15 listopada 2013 r. do 13 listopada 2014 r.;

⚫

zasiłku opiekuńczym od 14 listopada 2014 r. do 2 stycznia 2015 r., od 10 stycznia 2015 r. do 8 marca 2015 r.;

⚫

na urlopie wychowawczym od 9 marca 2015 r. do 14 czerwca 2015 r.;

Kolejna niezdolność do pracy zaczęła się od 15 czerwca 2015 r., a następnie J. B. przebywała na:

⚫

zasiłku chorobowym w związku z kolejną ciążą od 11 lipca 2015 r. do 21 stycznia 2016 r.;

⚫

zasiłku macierzyńskim od 22 stycznia 2016 r. do 19 stycznia 2017 r.;

⚫

zasiłku opiekuńczym od 20 stycznia do 20 marca 2017 r.;

⚫

urlopie wychowawczym od 21 marca 2017 r. do 13 sierpnia 2017 r.;

Kolejna niezdolność do pracy rozpoczęła się 14 sierpnia i następnie J. B. przebywała na:

⚫

zasiłku chorobowym w związku z kolejną ciążą od 16 września 2017 r. do 9 kwietnia 2018 r.;

⚫

zasiłku macierzyńskim od 10 kwietnia 2018 r. do 8 kwietnia 2019 r.;

Kolejna niezdolność do pracy przypadła na okres od 9 kwietnia 2019 r. do 22 kwietnia 2019 r. i dalej J. B. przebywała na zasiłku opiekuńczym od 11 maja 2019 r. do 29 maja 2019 r. Dalej niezdolność do pracy od 11 maja 2019 r. do 29 maja 2019 r. i zasiłek chorobowy od 30 maja 2019 r. do 7 sierpnia 2019 r. (pismo ZUS - akta rentowe (...)).

Pobrana przez odwołującą się kwota świadczeń z ubezpieczenia chorobowego wnosiła łącznie 556.833,30 zł.

Na skutek informacji z Urzędu Skarbowego w U. o poniesieniu w latach 2012 2013 straty przez płatnika składek (...) H. B. organ rentowy podjął 7 stycznia 2020 r. z urzędu postępowanie wyjaśniające. W ocenie organu rentowego brak było racjonalnego uzasadnienia do zatrudnienia przez osobę prowadzącą działalność gospodarczą odwołującej się na stanowisku dyrektor zarządzający za wynagrodzeniem 10 500 zł. Uznał, że między stronami nie został zawarty stosunek pracy. Firma nie przyniosła dochodów zarówno w roku jej zatrudnienia jak i roku poprzedzającym zatrudnienie. Osoby tam zatrudnione na umowę zlecenia otrzymywały wynagrodzenie na poziomie najniższego wynagrodzenia krajowego. Organ uznał, że stanowisko dyrektora zarządzającego zostało utworzone na potrzeby uzyskania tytułu do ubezpieczeń odwołującej się.

Decyzją z 6 lutego 2020 r. (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w B. uchylił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w U. Inspektorat w T. z 29 sierpnia 2013 r. nr (...) i orzekł o niepodleganiu przez odwołującą się ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu, wypadkowemu jako osoba wykonująca pracę na podstawie umowy o pracę u płatnika składek H. B., od 4 stycznia 2013 r. Od powyższej decyzji odwołująca się wiosła odwołanie do Sądu Okręgowego. Decyzję zaskarżył też płatnik składek. Sprawa toczyła się przed Sądem Okręgowym Warszawa Praga w Warszawie VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych pod sygnaturą akt VII U 436/20.

Wyrokiem z 2 grudnia 2020 r. Sąd Okręgowy Warszawa Praga w Warszawie VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych uwzględnił odwołanie i zmienił zaskarżoną decyzję, stwierdzając, że J. B. jako pracownik u płatnika (...) H. B. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu od 4 stycznia 2013 r. (odpis wyroku k. 42).

Wyrokiem z 19 września 2022 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił odwołanie (odpis wyroku k.43).

Odwołująca się wystąpiła do Sądu Najwyższego ze skargą kasacyjną. Sąd Najwyższy 24 września 2024 r. odmówił przyjęcia sprawy do rozpoznania (k. 174).

Decyzją z 10 lutego 2020 r. organ rentowy odmówił odwołującej prawa do zasiłku chorobowe za okres od 8 sierpnia do 2 października 2019 r. (decyzja - akta rentowe (...)).

Decyzją z 12 lutego 2020 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w B. znak (...) zobowiązał odwołującą się do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku opiekuńczego za 10 maja 2019 r. i chorobowego z funduszu chorobowego za okres 30 maja 2019 r. do 7 sierpnia 2019 r. w kwocie 17 155,02 zł (akta rentowe (...)). Kolejną decyzją również z 12 lutego 2020r. znak (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w B. zobowiązał odwołującą do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku opiekuńczego za okres od 20 stycznia do 20 marca 2017 r., zasiłku chorobowego za okres od 16 września 2017 r. do 9 kwietnia 2018 r., zasiłku macierzyńskiego za okres od 10 kwietnia 2018 r. do 8 kwietnia 2019 r. oraz zasiłku opiekuńczego za okres od 23 kwietnia do 9 maja 2019 r. z funduszu chorobowego w kwocie 169 712,54 zł (akta rentowe (...)).

Sąd Rejonowy ustalił powyższy stan faktyczny na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy, aktach spraw dołączonych, aktach rentowych dołączonych do akt połączonych ze sprawą. Sąd wskazał, że autentyczności dokumentów złożonych do akt sprawy żadna ze stron nie kwestionowała, dlatego Sąd uznał je za pełnowartościowy materiał dowodowy. Zeznaniom odwołującej w zakresie, w którym zeznała, że była zatrudniona na umowę o pracę przez H. B. Sąd nie dał wiary. Sąd ocenił, że są one sprzeczne z prawomocnym orzeczeniem Sądu Apelacyjnego i w konsekwencji prawomocną decyzją organu rentowego. W pozostałym zakresie zeznania odwołującej Sąd Rejonowy ocenił jako niemające znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.

Sąd Rejonowy zważył, że odwołanie nie zasługiwało na uwzględnienie.

Sąd wskazał, że z art. 1 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U.2023.0.2780, tj. zwana dalej ustawą zasiłkową) wynika, że świadczenia, o których mowa w ustawie, przysługują tylko osobom objętym ubezpieczeniem społecznym w razie choroby i macierzyństwa, określonym w ustawie z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 497, 863, 1243 zwana dalej ustawą systemową). Z kolei art. 6 ust. 1 ustawy zasiłkowej konkretyzuje, iż zasiłek chorobowy przysługuje ubezpieczonemu, który stał się niezdolny do pracy z powodu choroby w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego. Natomiast zasiłek macierzyński przysługuje ubezpieczonej, która w okresie ubezpieczenia chorobowego albo w okresie urlopu wychowawczego urodziła dziecko, a zasiłek opiekuńczy przysługuje ubezpieczonemu zwolnionemu od wykonywania pracy z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki (art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy zasiłkowej i art. 32 ust 1 ustawy zasiłkowej).

Decyzją z 6 lutego 2020 r. Nr (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w B. uchylił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w U. Inspektorat w T. nr (...) i orzekł o niepodleganiu przez odwołującą się ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu, wypadkowemu jako osoba wykonująca pracę na podstawie umowy o pracę u płatnika składek H. B., od 4 stycznia 2013 r.

Organ rentowy wskazał, że postępowanie wyjaśniające przeprowadzone w sprawie wykazało, że między stronami nie został zawarty stosunek pracy, a stanowisko dyrektora zarządzającego zostało utworzone na potrzeby uzyskania tytułu do ubezpieczeń odwołującej się. Działalność zatrudniającego odwołującą się przynosiła w tym czasie straty co wskazywało, na brak racjonalnego uzasadnienia do zatrudnienia przez osobę prowadzącą działalność gospodarczą odwołującej się na stanowisku dyrektor zarządzający za wynagrodzeniem 10 500 zł. Osoby tam zatrudnione na umowę zlecenia otrzymywały wynagrodzenia na poziomie najniższego wynagrodzenia krajowego. Zaznaczono, że odwołująca się po kilku tygodniach od zatrudnienia zaszła w ciąże i związała się z H. B. prywatnie. Nie poinformowali o powyższym organu rentowego w trakcie kontroli, zaś po zawarciu ślubu, aż do wydania pierwotnej decyzji w sierpniu 2013 r. posługiwała się w korespondencji z ZUS panieńskim nazwiskiem. Takie zachowanie uznane zostało przez organ za celowe i zamierzone wprowadzenie w błąd oraz ukrycie faktów, które miały istotne znaczenie przy postępowaniu w zakresie podlegania ubezpieczeniom społecznym zakończonym wydaną decyzją 29 sierpnia 2013 r. Sprawa z odwołania od ww. decyzji zarówno odwołującej się jaki i płatnika składek trafiła do Sądu Okręgowego, który wyrokiem z 2 grudnia 2020 r: co prawda uwzględnił odwołanie i zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że stwierdził, że J. B. jako pracownik u płatnika (...) H. B. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu od 4 stycznia 2013 r., ale następnie wyrokiem 19 września 2022 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił odwołanie (odpis wyroku k.43). Sąd Najwyższy natomiast odmówił przyjęcia sprawy do rozpoznania. Prawomocnym stało się zatem orzeczenie, w myśl którego odwołująca się nie podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu od 4 stycznia 2013 r. z tytułu zatrudnienia na podstawie stosunku pracy u płatnika (...) H. B..

Następnie Sąd Rejonowy wskazał, że Sąd Apelacyjny stwierdził, że stosunek prawny nie nosił wszystkich cech stosunku pracy, o którym mowa w art. 22 KP Uznał, że między stronami nie został zawarty stosunek pracy, a umowa zawarta została wyłącznie w celu uzyskania nienależnych świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Sąd Rejonowy zreferował, że Sąd Apelacyjny podał, że odwołujący się nie przedstawili żadnych dowodów osobowych (poza przesłuchaniem stron) na poparcie swoich twierdzeń, natomiast dowody rzeczowe nie pozwalają na uznanie, że celem i zamiarem stron była faktyczna realizacja postanowień umowy o pracę. Nie przedstawili dowodów na fatyczne podejmowanie czynności w ramach stosunku pracy konkretnie przez odwołująca się. H. B. nie wykazał, aby miał faktyczne i ekonomicznie uzasadnione potrzeby i możliwości zatrudnienia odwołującej się, prowadził bowiem niewielką działalność gospodarczą. W czasie nieobecności odwołującej się nie zatrudnił nikogo na tym stanowisku co również podważało taktyczną potrzebę jego utworzenia. Sąd Apelacyjny dokonał analizy stosunku pracy w kontekście definicji kodeksowej. Uznał, że zebrany materiał dowodowy nie pozwala na przyjęcie, że umowa o pracę była przez odwołującą się realizowana, charakteryzowała się ciągłością zatrudnienia oraz systematycznym obowiązków pod nadzorem pracodawcy. Faktycznie nie realizowała pracy. Na dzień zatrudnienia nie posiadała orzeczenia lekarza medycyny pracy dopuszczającego ją do pracy. Zdaniem Sądu Apelacyjnego umowa o pracę miała charakter pozorny. Powołał się przy tym na orzecznictwo Sądu Najwyższego i wskazał, że jeżeli umowa o pracę został zawarta dla pozoru nie może ona stanowić tytułu do objęcia pracowniczym ubezpieczeniem społecznym. Przy uznaniu pozorności umowy należy przyjąć, że obie strony wiedziały, że pracownik nie będzie faktycznie świadczyć pracy, a pracodawca z tej pracy korzystać. Wobec powyższego brak faktycznego realizowania umowy o pracę spowodował brak podstaw do przyjęcia, że zawarta przez strony umowa wywołała skutek w postaci objęcia ubezpieczonej pracowniczym ubezpieczeniem społecznym od 4 stycznia 2013 r.

Następnie Sąd Rejonowy podkreślił, że przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie były odwołania od decyzji wydanych przez organ rentowy 10 lutego 2020 r. w przedmiocie odmowy prawa do zasiłku chorobowe za okres od 8 sierpnia do 2 października 2019 r. oraz dwóch decyzji z dnia12 lutego 2020 r.: znak (...) zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku opiekuńczego za okres od 20 stycznia do 20 marca 2017 r., zasiłku chorobowego za okres od 16 września 2017 r. do 9 kwietnia 2018 r., zasiłku macierzyńskiego za okres od 10 kwietnia 2018 r. do 8 kwietnia 2019 r. oraz zasiłku opiekuńczego za okres od 23 kwietnia do 9 maja 2019 r. z funduszu chorobowego w kwocie 169 712,54 zł oraz znak (...) zobowiązującej ją do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku opiekuńczego za 10 maja 2019 r. i chorobowego z funduszu chorobowego za okres 30 maja 2019 r. do 7 sierpnia 2019 r. w kwocie 17 155,02 zł.

Sąd Rejonowy wskazał, że ich rozpoznanie i rozstrzygnięcie było ściśle powiązane z rozstrzygnięciem sprawy z odwołania od decyzji z 6 lutego 2020 r., rozstrzygnięte ostatecznie wyrokiem Sądu Apelacyjnego.

Sąd Rejonowy podkreślił, że orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby (art. 365 § 1 KPC). Przytoczony przepis oznacza obowiązek respektowania zawartej w orzeczeniu sądu skonkretyzowanej, indywidualnej normy prawnej. Nie jest dopuszczalne odmienne ustalenie zaistnienia przebiegu i oceny istotnych dla danego stosunku prawnego zdarzeń faktycznych w kolejnych procesach między tymi samymi stronami, chociażby przedmiot tych spraw się różnił (Manowska M., komentarz do art. 364 kodeksu postępowania cywilnego, LEX nr 488019). Ponadto Sąd Rejonowy wskazał, że jak wynika z orzecznictwa Sądu Najwyższego, związanie prawomocnym wyrokiem oznacza, iż sąd obowiązany jest uznać, że kwestia prawna, która była już przedmiotem rozstrzygnięcia w innej sprawie, a która ma znaczenie prejudycjalne w sprawie przez niego rozpoznawanej, kształtuje się tak, jak przyjęto w prawomocnym wcześniejszym wyroku. W późniejszej sprawie kwestia ta nie może być już w ogóle badana (vide wyrok Sądu Najwyższego z 27 stycznia 2016 r., II CNP 10/15, LEX nr 2000274).

Sąd Rejonowy podsumował zatem, że orzeczenie Sądu Apelacyjnego w sposób ostateczny rozstrzygnęło kwestię podlegania przez odwołującą się ubezpieczeniu społecznemu, w tym chorobowemu. Ustalenia powzięte przez Sąd Apelacyjny, a przytoczone w niniejszym uzasadnieniu, wiązały Sąd meriti i wpływały na treść rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, W związku z ustaleniem Sądu Apelacyjnego, iż odwołująca się nie podlegała ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu zatrudnienia, brak jest podstaw do przyznania odwołującej się prawa do zasiłku chorobowego, zasiłku opiekuńczego oraz zasiłku macierzyńskiego w spornym okresie.

Sąd wskazał, że zgodnie z art. 84 ust. 1 ustawy systemowej, osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest obowiązana do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego, z uwzględnieniem ust. 11. Z Zgodnie z ust. 2 cytowanego artykułu za kwoty nienależnie pobranych świadczeń uważa się:

1. świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

2. świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzania w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia.

Sąd zaznaczył, że w niniejszej sprawie znaczenie ma, że odwołująca się nie podlegała ubezpieczeniom społecznym, w tym ubezpieczeniu chorobowemu, wobec pozorności złożonych oświadczeń woli odwołującego się i zainteresowanej - zawarcia umowy o pracę. Stwierdzenie pozorności wymaga ustalenia, że obie strony mają świadomość co do fikcji nawiązania stosunku pracy. Przepisem art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej objęte są sytuacje przekazywania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych danych mających wpływ na podjęcie przez organ rentowy decyzji o przyznaniu ubezpieczonemu prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych i ich wysokości, jeśli dane te okażą się nieprawdziwe. Przez nieprawdziwe dane należy rozumieć zawarte w dokumentach dane niezgodne z prawdą, z rzeczywistością, ze stanem faktycznym, kłamliwe, zmyślone, nierzeczywiste (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 6 września 2012 r., II UK 39/12). Dane przekazane do ZUS o zatrudnieniu odwołującej się były nieprawdziwe w rozumieniu art. 84 ustawy.

Sąd zaznaczył, że w niniejszej sprawie zostało ustalone, że odwołująca się, w okresie pobierania świadczenia z ubezpieczenia chorobowego nie podlegała ubezpieczeniom społecznym od 4 stycznia 2013 r. i zaistniały przesłanki uzasadniające żądanie zwrotu nienależnie wypłaconych świadczeń, wobec czego brak było podstaw do zmiany zaskarżonych decyzji.

Następnie Sąd przywołał treść art. 84 ust. 3 ustawy systemowej, który wskazuje, że nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych za okres dłuższy niż ostatnie 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ wpłacający świadczenia o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty, a mimo to świadczenia były nadal wypłacane, a w pozostałych przypadkach - za okres dłuższy niż ostatnie 3 lata.

Sąd dodał, że przytoczona regulacja zapobiega możliwości żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w całości (w skrajnych przypadkach wypłacanych przez kilkadziesiąt lat), określając limity, których zwrotu może domagać się organ rentowy, ponad który obciążanie osoby zobowiązanej jest niedopuszczalne i stanowiłoby jej pokrzywdzenie w sensie pozaprawnym. Wskazany okres 3 lat oznacza, że organ rentowy może żądać zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczenia społecznego tylko za okres 3 lat liczonych do ostatniej wypłaty (pobrania) nienależnego świadczenia, natomiast decyzja o zwrocie może być wydana najpóźniej przed upływem 5 lat od ostatniego dnia okresu, za który pobrano je nienależnie - art. 84 ust. 7a ustawy systemowej. Zawarte w art. 84 ust. 3 u.s.u.s. sformułowanie „ostatnie 3 lata” oznacza, że za podstawę obliczania roszczenia wynikającego z nienależnie pobranych kwot należy wziąć ostatnie ze świadczeń wypłaconych bez podstawy prawnej. W rezultacie, komentowany przepis może, w zależności od stanu faktycznego danej sprawy, powodować wyłączenie spod obowiązku zwrotu części świadczeń, to jest świadczeń „pobranych dawniej niż 3 lata (lub 12 miesięcy) przed wstrzymaniem wypłaty”. Trzyletniego okresu nie liczy się zatem od daty wydania decyzji zobowiązującej do zwrotu tego świadczenia (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 10 sierpnia 2022 r., I USK 470/21, LEX nr 3482563).

Sąd zaznaczył, że ostatnie za świadczeń wypłaconych odwołującej bez podstawy prawnej to zasiłek chorobowy za okres od 30 maja 2019 r. do 7 sierpnia 2019 r., natomiast pierwsze, którego zwrotu domaga się organ to zasiłek opiekuńczy za okres od 20 stycznia do 20 marca 2017 r. W związku z powyższym Sąd Rejonowy stwierdził, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie naruszył art. 84 ust. 3 ustawy systemowej.

O kosztach procesu Sąd Rejonowy orzekł na podstawie art. 98 § 1 KPC, w myśl którego strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu). Organ rentowy był reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika - radcę prawnego w trzech odrębnych sprawach połączonych do wspólnego rozpoznania, w związku z czym należało uwzględnić koszty zastępstwa procesowego, które Sąd ustalił na podstawie § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U.2023.1935) w wysokości 180 zł x 3, co dało kwotę 540 zł (wyrok - k. 179, uzasadnienie wyroku - k. 183 - 191).

Apelację od ww. wyroku wywiodła odwołująca J. B., zaskarżając go w całości i zarzucając:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na błędnym przyjęciu, że kwoty wypłaconych ubezpieczonej zasiłku opiekuńczego od 20 stycznia do 20 marca 2017 r., zasiłku chorobowego od 16 września 2017 r. do 9 kwietnia 2018 r., zasiłku macierzyńskiego od 10 kwietnia do 8 kwietnia 2019 r. oraz zasiłku opiekuńczego od 23 kwietnia do 9 maja 2019 r. z funduszu chorobowego w kwocie 169 712,54 zł, jak również zasiłku opiekuńczego za dzień 10 maja 2019 r. oraz zasiłku chorobowego od 30 maja 2019 r. do 7 sierpnia 2019 r. z funduszu chorobowego w kwocie 17 155,02 zł stanowią nienależne pobrane świadczenia, mimo iż brak podstaw do przyjęcia by wypłata tych świadczeń nastąpiła na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo nastąpił inny przypadek świadomego wprowadzania w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę ubezpieczoną;

2. naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 84 ust. 6 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na błędnym przyjęciu, że kwotą zwrotu wypłaconych świadczeń została obciążona ubezpieczona, mimo że ewentualny zwrot winien obciążać płatnika składek;

3. naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 84 ust. 3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na orzeczeniu zwrotu przez ubezpieczoną świadczeń wypłaconych za okres starszy niż 3 ostatnie lata przed wydaniem decyzji;

4. naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 365 § 1 KPC poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na błędnym przyjęciu, iż rozstrzygnięcie w sprawie decyzji nr (...) Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w B. z 6 lutego 2020 r., o której ostatecznie rozstrzygnięto wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 19 września 2022 r., sygn. akt III AUa 211/21, jest orzeczeniem, które wiążę w przedmiotowej sprawie biorąc pod uwagę, przesłanki uznana zwrotu wypłaconego lub pobranego świadczenia są inne niż orzeczenia w zakresie ustalenia czy dany ubezpieczony podlegał czy też nie ubezpieczeniom emerytalnym, rentowych, chorobowym i wypadkowym.

W uzasadnieniu apelacji pełnomocnik odwołującej podniósł, że w sprawie kluczowe znaczenie miało ustalenie czy zaistniała sytuacja, o której mowa w art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych dotycząca zwrotu pobranego lub wypłaconego świadczenia. Zgodnie z powołanym przepisem za kwoty nienależnie pobranych świadczeń uważa się świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzania w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia. Apelująca podniosła, że wydając skarżone orzeczenie Sąd I instancji poprzestał na stwierdzeniu, że dane przekazane do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o zatrudnieniu jej były nieprawdziwe w rozumieniu art. 84 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Niemniej jednak w uzasadnieniu orzeczenia nie wskazano, jakie konkretnie zeznania czy dokumenty były fałszywe ani jaki inny konkretnie przypadek zaistniał co do wprowadzenia w błąd organu przez ubezpieczoną.

Strona apelująca podniosła, że tym samym w spawie brak było podstaw do przyjęcia, iż kwoty wypłaconych jej zasiłku opiekuńczego od 20 stycznia do 20 marca 2017 r., zasiłku chorobowego od 16 września 2017 r. do 9 kwietnia 2018 r., zasiłku macierzyńskiego od 10 kwietnia 2018 r. do 8 kwietnia 2019 r. oraz zasiłku opiekuńczego od 23 kwietnia do 9 maja 2019 r. z funduszu chorobowego w kwocie 169 712,54 zł, jak również zasiłku opiekuńczego za dzień 10 maja 2019 r. oraz zasiłku chorobowego od 30 maja 2019 r. do 7 sierpnia 2019 r. z funduszu chorobowego w kwocie 17.155,02 zł stanowiły nienależne pobrane świadczenia, a dalej orzeczenie o ich zwrocie oraz wstrzymanie dalszych świadczeń jak w decyzji z 10 lutego 2020 r.

Następnie, apelująca wskazała, że wydając skarżone orzeczenie Sąd Rejonowy dopuścił się również naruszenia przepisu art. 84 ust. 6 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie bowiem z powołanym przepisem, jeżeli wypłacenie nienależnych świadczeń zostało spowodowane przekazaniem przez płatnika składek lub inny podmiot nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość, obowiązek zwrotu tych świadczeń wraz z odsetkami, o których mowa w ust. 1, obciąża odpowiednio płatnika składek lub inny podmiot, za cały okres, za który nienależne świadczenia zostały wypłacone.

Zwróciła również uwagę, że w przedmiotowej sprawie wszelkie wnioski i oświadczenia w sprawie wypłaty zasiłków przekazywał płatnik składek, stąd ewentualna kwota zwrotu wypłaconych świadczeń winna obciążać płatnika składek a nie ubezpieczoną.

Dodatkowo apelująca podniosła, że w sprawie należy wskazać, iż orzeczenie obowiązku zwrotu przez ubezpieczoną świadczeń dotyczy częściowo świadczeń za okres starszy niż 3 ostanie lata przed wydaniem decyzji przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z 12 lutego 2020 r., znak (...), co dotyczy okresu zasiłku opiekuńczego za okres od 20 stycznia do 20 marca 2017 r. i zdaniem ubezpieczonej stanowi naruszenie przepisu art. 84 ust. 3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Niezależnie od powyższego, apelująca wskazała, że w sprawie istotne jest naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 365 § 1 KPC Zgodnie z przywołanym przepisem orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. W przedmiotowej sprawie Sąd I instancji błędnie przyjął, iż rozstrzygnięcie w sprawie decyzji nr (...) Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w B. z 6 lutego 2020 r., o której ostatecznie rozstrzygnięto wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 19 września 2022 r., sygn. akt III AUa 211/21, jest orzeczeniem, które wiążę w przedmiotowej sprawie. Zdaniem strony wnoszącej apelację, tak daleko idący wniosek był nieuprawniony biorąc pod uwagę, iż przesłanki uznana zwrotu wypłaconego lub pobranego świadczenia są inne niż orzeczenia w zakresie ustalenia czy dany ubezpieczony podlegał czy też nie ubezpieczeniom emerytalnym, rentowych, chorobowym i wypadkowym - tymczasem Sąd I instancji niejako automatycznie przyjął, że skoro zapadł prawomocny wyrok Sądu Apelacyjnego to brak potrzeby badania w zakresie tego czy zaistniały, czy też nie przesłanki zakwalifikowania wypłaconych świadczeń jako nienależne w rozumieniu przepisu art. 84 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (apelacja - k. 195 - 199).

W odpowiedzi z 18 grudnia 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w B. wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie od J. B. kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym według norm przepisanych.

Pełnomocnik organu rentowego wskazał, że decyzja z 6 lutego 2020 r., którą prawomocnie stwierdzono niepodleganie przez odwołującą się ubezpieczeniom społecznym od 4 stycznia 2013 r., wiąże w niniejszej sprawie na podstawie art. 365 § 1 KPC, a skoro prawo do zasiłku w ogóle nie istniało, to zgodnie z art. 6 pkt 1 i art. 66 ustawy zasiłkowej jego wypłata podlegała wstrzymaniu. Odnosząc się do zarzutu braku wykazania świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego, ZUS powołał się na orzecznictwo Sądu Najwyższego (wyrok z 9 lutego 2017 r., II UK 699/15 oraz wyrok z 6 sierpnia 2013 r., II UK 11/13), argumentując, że skoro umowa o pracę była pozorna i nie zmierzała do faktycznego nawiązania stosunku pracy, lecz wyłącznie do uzyskania tytułu do ubezpieczeń, to sam fakt powoływania się przez ubezpieczoną na to zatrudnienie przy składaniu wniosków o świadczenia stanowi świadome wprowadzenie w błąd organu rentowego w rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, niezależnie od tego, że formalne zgłoszenia i dokumenty przekazywał płatnik składek. Co do zarzutu dotyczącego podmiotu zobowiązanego do zwrotu świadczeń (art. 84 ust. 6), ZUS wskazał, powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z 7 lutego 2018 r., II UK 673/16, że organ rentowy jest uprawniony żądać zwrotu nienależnie pobranego świadczenia zarówno od ubezpieczonego, jak i od płatnika składek, wobec czego skierowanie żądania zwrotu bezpośrednio do odwołującej się było prawidłowe. W konkluzji ZUS (...) Oddział w B. podtrzymał stanowisko, że świadczenia wypłacone odwołującej się z ubezpieczenia chorobowego mają charakter nienależny i podlegają zwrotowi, wnosząc o oddalenie apelacji w całości (odpowiedź na apelację - k. 226).

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja okazała się częściowo zasadna.

W pierwszej kolejności należało odnieść się do zarzutu naruszenia art. 365 § 1 KPC, ponieważ dotyczył on kwestii wstępnej wobec pozostałych zarzutów apelacji - traktował bowiem o tym, czy i w jakim zakresie Sąd Rejonowy w ogóle był zwolniony z obowiązku samodzielnego badania przesłanek spornych w niniejszej sprawie, czy też mógł się ograniczyć do powołania ustaleń poczynionych w innym prawomocnie zakończonym postępowaniu. Od rozstrzygnięcia tej kwestii zależało więc, czy pozostałe zarzuty apelacji - dotyczące art. 84 ust. 2 pkt 2, art. 84 ust. 6 oraz art. 84 ust. 3 ustawy systemowej - w ogóle wymagały odrębnego rozpoznania, czy też stały się bezprzedmiotowe wobec związania Sądu Rejonowego wcześniejszym prawomocnym orzeczeniem.

Zarzut ten okazał się trafny jedynie częściowo, ponieważ sprawa niniejsza obejmowała dwie odrębne kwestie prawne, które wymagały osobnej oceny pod kątem zastosowania art. 365 § 1 KPC: po pierwsze - istnienie prawa odwołującej się do spornych świadczeń, po drugie - istnienie obowiązku zwrotu świadczeń już wypłaconych.

Sąd Rejonowy prawidłowo przyjął, że prawomocny wyrok Sądu Apelacyjnego z 19 września 2022 r., III AUa 211/21, którym ostatecznie stwierdzono, że odwołująca się nie podlegała ubezpieczeniom społecznym z tytułu zatrudnienia u płatnika składek, wiąże w niniejszej sprawie w zakresie pierwszej z tych kwestii, to jest co do samego istnienia prawa do świadczeń. Wynika to z tego, że zgodnie z art. 6 pkt 1 ustawy zasiłkowej, zgodnie z którym prawo do zasiłku chorobowego przysługuje wyłącznie osobie podlegającej ubezpieczeniu chorobowemu, a analogiczny wymóg podlegania ubezpieczeniu warunkuje prawo do zasiłku opiekuńczego i macierzyńskiego. Skoro zatem prawomocnie przesądzono, że odwołująca nie podlegała temu ubezpieczeniu od 4 stycznia 2013 r., to okoliczność ta - wiążąca sąd na podstawie art. 365 § 1 KPC - sama w sobie wykluczała istnienie prawa do spornych świadczeń, bez potrzeby prowadzenia w tym zakresie odrębnego postępowania dowodowego. Dodatkowo, zgodnie z art. 66 ust. 1 ustawy zasiłkowej, wypłatę zasiłku wstrzymuje się już wówczas, gdy okaże się, że prawo do niego w ogóle nie istniało, przy czym przepis ten nie uzależnia wstrzymania wypłaty od winy ubezpieczonego ani od żadnych dodatkowych okoliczności - wystarczające jest samo stwierdzenie braku podlegania ubezpieczeniu.

Wobec powyższego Sąd w pkt 1 sentencji oddalił apelację jako niezasadną w części dotyczącej prawa do zasiłku chorobowego, opiekuńczego i macierzyńskiego, na podstawie art. 385 KPC, uznając wyrok Sądu Rejonowego w tym zakresie za odpowiadający prawu.

Inaczej należało natomiast ocenić zastosowanie art. 365 § 1 KPC w odniesieniu do drugiej ze wskazanych wyżej kwestii, to jest obowiązku zwrotu już wypłaconych świadczeń. Sąd Rejonowy przyjął, że skoro odwołująca się nie podlegała ubezpieczeniom społecznym, to automatycznie zaistniały przesłanki do żądania zwrotu pobranych przez nią świadczeń jako nienależnych. Stanowisko to było błędne, ponieważ obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia nie jest prostą konsekwencją braku podlegania ubezpieczeniu, lecz wymaga wykazania dodatkowych, odrębnych przesłanek, nieobjętych przedmiotem rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego w sprawie sygn. akt III AUa 211/21 w sprawie o podleganie ubezpieczeniom.

Przesłanki te wynikają z dwóch przepisów. Po pierwsze, z art. 66 ust. 2 ustawy zasiłkowej, zgodnie z którym obowiązek zwrotu powstaje jedynie wtedy, gdy świadczenie zostało pobrane nienależnie z winy ubezpieczonego lub wskutek okoliczności wskazanych w art. 15-17 i art. 59 ust. 6 i 7 tej ustawy. Po drugie, z art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia uważa się te przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzania w błąd organu rentowego przez osobę pobierającą świadczenia.

Żadna z tych przesłanek nie była przedmiotem rozstrzygnięcia w sprawie o podleganie ubezpieczeniom społecznym, która dotyczyła wyłącznie oceny, czy między odwołującą się a płatnikiem składek doszło do faktycznego nawiązania stosunku pracy. Prawomocne rozstrzygnięcie tej sprawy nie mogło więc automatycznie przesądzać o spełnieniu przesłanek winy lub świadomego wprowadzenia w błąd, koniecznych do nałożenia obowiązku zwrotu.

Sąd Rejonowy, pomijając powyższe rozróżnienie, błędnie zastosował art. 365 § 1 KPC do kwestii, która nie była przedmiotem wcześniejszego prawomocnego rozstrzygnięcia, w związku z czym zarzut apelacji w tej części zasługiwał na uwzględnienie.

Z powyższych względów zasadny okazał się również zarzut naruszenia art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej. Sąd Rejonowy, uznając zaskarżone decyzje za prawidłowe, nie ustalił, jakie konkretnie zeznania lub dokumenty złożone przez odwołującą się były nieprawdziwe ani na czym polegało jej świadome działanie zmierzające do wprowadzenia organu rentowego w błąd. Ustalenie takie było natomiast konieczne, ponieważ z materiału dowodowego sprawy wynika, że to płatnik składek, a nie odwołująca się, przekazywał Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych dokumenty i wnioski stanowiące podstawę wypłaty spornych świadczeń. Sama ta okoliczność nie wyklucza wprawdzie odpowiedzialności odwołującej się, jednak wymaga wykazania, że to ona - świadomie i z własnej inicjatywy, powołując się na rzekome zatrudnienie - doprowadziła do wypłaty świadczeń, mimo wiedzy o pozorności umowy o pracę. Takiego ustalenia i oceny Sąd Rejonowy nie poczynił, ograniczając się do odwołania się do ustaleń Sądu Apelacyjnego dotyczących pozorności umowy o pracę, co jednak - jak wyżej wskazano - nie jest wystarczające dla przyjęcia spełnienia przesłanek z art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej.

Zasadny okazał się także zarzut naruszenia art. 84 ust. 6 ustawy systemowej. Sąd Rejonowy w ogóle nie rozważył możliwości obciążenia obowiązkiem zwrotu płatnika składek, mimo że przepis ten wprost przewiduje taką możliwość w sytuacji, gdy pobranie nienależnych świadczeń zostało spowodowane przekazaniem przez płatnika składek nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z 7 lutego 2018 r. (II UK 673/16), odpowiedzialność osoby, która pobrała nienależne świadczenie, uregulowana w art. 84 ust. 1 i 2 ustawy systemowej, oraz odpowiedzialność płatnika składek, uregulowana w art. 84 ust. 6 tej ustawy, nie mają charakteru solidarnego, lecz stanowią dwie odrębne, samodzielne podstawy odpowiedzialności - organ rentowy może dochodzić zwrotu od jednej lub drugiej z tych osób, w zależności od tego, czyje zachowanie doprowadziło do wypłaty nienależnego świadczenia, przy czym dochodzenie odpowiedzialności płatnika nie jest uwarunkowane uprzednim dochodzeniem odpowiedzialności ubezpieczonego. Skoro w niniejszej sprawie to płatnik składek przekazywał ZUS dokumenty stanowiące podstawę wypłaty świadczeń, konieczne było ustalenie, czy to jego działanie, a nie działanie odwołującej się, doprowadziło do nienależnej wypłaty, co mogłoby uzasadniać skierowanie żądania zwrotu przeciwko płatnikowi zamiast przeciwko odwołującej się lub obok niej. Pominięcie tej kwestii przez Sąd Rejonowy stanowiło istotny brak w ustaleniach faktycznych i ocenie prawnej sprawy.

Z uwagi na to, że powyższe uchybienia dotyczyły w istocie całości oceny obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń i czyniły konieczne przeprowadzenie postępowania dowodowego od nowa, ocena zarzutu naruszenia art. 84 ust. 3 ustawy systemowej, dotyczącego przedawnienia części roszczenia o zwrot, stała się przedwczesna. Ustalenie, za jaki okres organ rentowy mógł skutecznie żądać zwrotu świadczeń, wymaga bowiem uprzedniego, prawidłowego ustalenia dokładnych dat poszczególnych wypłat, czego Sąd Rejonowy nie uczynił w sposób wystarczający do oceny tego zarzutu. Kwestia ta powinna zatem zostać rozważona dopiero po prawidłowym ustaleniu stanu faktycznego sprawy.

Wobec powyższego, to jest wobec zaniechania przez Sąd Rejonowy zbadania przesłanek wynikających z art. 66 ust. 2 ustawy zasiłkowej oraz z art. 84 ust. 2 pkt 2 i ust. 6 ustawy systemowej, Sąd Okręgowy uznał, że w zakresie dotyczącym obowiązku zwrotu świadczeń nie doszło do rozpoznania istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 KPC, i w pkt 2 sentencji uchylił zaskarżony wyrok oraz poprzedzające go decyzje z 12 lutego 2020 r. nr (...) i (...) w części dotyczącej obowiązku zwrotu wskazanych w tym punkcie świadczeń, przekazując sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu, na podstawie art. 477

14a KPC

Wobec częściowego uwzględnienia apelacji - zasadnej w zakresie dotyczącym obowiązku zwrotu świadczeń, a niezasadnej w zakresie dotyczącym prawa do świadczeń - Sąd w punkcie trzecim sentencji zniósł wzajemnie między stronami koszty postępowania apelacyjnego, na podstawie art. 100 KPC

sędzia (del.) Magdalena Pytel