Umowa o pracę zawarta w ciąży była pozorna, sąd oddalił odwołanie od decyzji ZUS

Decyzją z dnia 11 lipca 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w L. stwierdził, że Z. M. jako pracownik u płatnika składek (...) J. B. nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu w okresie od 9 stycznia 2025 r.

W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, celem zawartej umowy o pracę na stanowisku kucharz nie było faktyczne wykonywanie pracy na jej podstawie, lecz nabycie prawa do wypłaty świadczeń z ubezpieczeń społecznych w związku z ciążą i macierzyństwem. Wobec tego, na podstawie art. 83 § 1 k.c. w zw. art. 300 k.p. stwierdzono, że zawarta między stronami umowa, jako zawarta dla pozoru jest nieważna, a zatem tego tytułu Z. M. nie podlega ubezpieczeniom społecznym w spornym okresie.

(decyzja - k. 36-38 verte akt ZUS)

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła Z. M., wnosząc o jej zmianę poprzez stwierdzenie, że z tytułu zatrudnienia w (...) J. B. podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu począwszy od 9 stycznia 2025 r. Ponadto wniosła o zasądzenie od pozwanego kosztów procesu. Uzasadniając swoje stanowisko skarżąca wyjaśniła, że decyzja Zakładu jest błędna, ponieważ w rzeczywistości świadczyła pracę na rzecz tego podmiotu.

(odwołanie - k. 3-6)

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty, podtrzymując argumentację, jak w zaskarżonej decyzji.

(odpowiedź na odwołanie - k. 8-10)

Na rozprawie w dniu 15 czerwca 2026 r. poprzedzającej wydanie wyroku profesjonalny pełnomocnik wnioskodawczyni poparł odwołanie oraz wniósł o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Pełnomocnik organu rentowego wniósł o oddalenie odwołania i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Natomiast płatnik składek oświadczył, że przyłącza się do stanowiska wnioskodawczyni.

(stanowiska końcowe stron e-protokół rozprawy z dnia 15 czerwca 2026 r. 00:07:42 - 00:10:18 - płyta CD k. 200)

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

Płatnik składek J. B. prowadzi działalność gospodarczą pod firmą (...). Przeważającym przedmiotem działalności gospodarczej jest tynkowanie, w pozostałej części w zakresie gastronomii: restauracje, ruchome placówki gastronomiczne, okazjonalne przygotowywanie i dostarczanie żywności dla odbiorców zewnętrznych (katering okazjonalny), regularne przygotowywanie i dostarczanie żywności dla odbiorców zewnętrznych (katering regularny) i pozostała gastronomiczna działalność usługowa oraz podawanie napojów. Stałym miejscem wykonywania działalności jest: L., ul. (...) lok. 1, natomiast dodatkowym stałym miejscem wykonywania działalności jest: L., ul. (...) ((...) - 1994) (...)).

(bezsporne)

Płatnik składek prowadzi bar na lotnisku w L.. Bar jest otwarty 2 godziny przed odlotem samolotu. W ciągu dnia są 3-4 loty. Bar jest czynny do ostatniego klienta, kiedy już przejdzie do odprawy. Posiłki są przygotowywane z półproduktów.

(zeznania płatnika składek e-protokół rozprawy z dnia 15 czerwca 2026 r. 00:05:54 - 00:07:37 - płyta CD k. 200 w zw. z wysłuchaniem informacyjnym e-protokół rozprawy z dnia 11 maja 2026 r. 00:05:18- 00:15:08 - płyta CD k. 154)

Płatnik pracował w tym barze z konkubiną. Ze względu na inną pracę zaczął, jednak często wyjeżdżać za granicę (trzy tygodnie był za granicą i potem wracał do domu). Uznał, że potrzebuje kogoś do pomocy.

(bilety lotnicze - k. 178-180, ogłoszenie - k. 31, zeznania płatnika składek e-protokół rozprawy z dnia 15 czerwca 2026 r. 00:05:54 - 00:07:37 - płyta CD k. 200 w zw. z wysłuchaniem informacyjnym e-protokół rozprawy z dnia 11 maja 2026 r. 00:05:18- 00:15:08 - płyta CD k. 154)

Z. M. posiada wykształcenie podstawowe. Przed zatrudnieniem u J. B. nigdy nie była zatrudniona na podstawie umowy o pracę. Doszkalała się na stażach u znajomych w kuchni.

(zeznania wnioskodawczyni e-protokół rozprawy z dnia 15 czerwca 2026 r. 00:05:35 - 00:05:54 - płyta CD k. 200 w zw. z wysłuchaniem informacyjnym e-protokół rozprawy z dnia 9 lutego 2026 r. 00:05:52-00:39:47 - płyta CD k. 131)

J. B. jest ojcem narzeczonego ubezpieczonej - F. B..

(zeznania wnioskodawczyni e-protokół rozprawy z dnia 15 czerwca 2026 r. 00:05:35 - 00:05:54 - płyta CD k. 200 w zw. z wysłuchaniem informacyjnym e-protokół rozprawy z dnia 9 lutego 2026 r. 00:05:52-00:39:47 - płyta CD k. 131, zeznania płatnika składek e-protokół rozprawy z dnia 15 czerwca 2026 r. 00:05:54 - 00:07:37 - płyta CD k. 200 w zw. z wysłuchaniem informacyjnym e-protokół rozprawy z dnia 11 maja 2026 r. 00:05:18- 00:15:08 - płyta CD k. 154)

W dniu 8 stycznia 2025 r. J. B. prowadzący działalność gospodarczą pod firmą (...) i Z. M. zawarli umowę, nazwaną umową o pracę na czas nieokreślony od 9 stycznia 2025 r. na stanowisku kucharz w pełnym wymiarze czasu pracy za wynagrodzeniem w kwocie 4 666,00 zł brutto, jako miejsce wykonywania pracy wskazano: (...) - (...) L., ul. (...) ((...)-(...)), nr 35. Ubezpieczona miała rozpocząć pracę w dniu 16 stycznia 2025 r.

(umowa o pracę - k. 18 akt ZUS)

Zgodnie z pisemnym zakresem obowiązków wnioskodawczyni miała zajmować się przygotowywaniem posiłków z gotowych półproduktów, serwowaniem, obsługą klienta oraz utrzymywaniem czystości.

(pisemny zakres obowiązków pracownika - k. 33-34 akt ZUS, k. 160)

W dniu 9 stycznia 2025 r. ubezpieczona przeszła szkolenie wstępne z zakresu BHP.

(karta szkolenia wstępnego w dziedzinie BHP - k. 27 akt ZUS, k. 169, 173)

Zgodnie z przedłożonym orzeczeniem lekarskim z dnia 16 stycznia 2025 r. wnioskodawczyni była zdolna do podjęcia pracy u płatnika składek. Ubezpieczona posiadała również orzeczenie lekarskie do celów sanitarno-epidemiologicznych wydane w dniu 19 grudnia 2024 r.

(orzeczenie lekarskie - k. 28 akt ZUS, k. 188, orzeczenie lekarskie do celów sanitarno - epidemiologicznych - k. 29 akt ZUS, k. 187)

Ubezpieczona w kwestionariuszu osobowym dla pracownika w polu „numer rachunku płatniczego, jeżeli pracownik nie złożył wniosku o wypłatę wynagrodzenia do rąk własnych” wskazała swój numer rachunku płatniczego.

(kwestionariusz osobowy dla pracownika - k. 159)

Płatnik składek zgłosił ubezpieczoną do ubezpieczeń społecznych w dniu 21 stycznia 2025 r., tj. po ustawowym terminie 7 dni.

(bezsporne)

Przed zawarciem spornej umowy ubezpieczona wiedziała, że jest w ciąży.

(zeznania wnioskodawczyni e-protokół rozprawy z dnia 15 czerwca 2026 r. 00:05:35 - 00:05:54 - płyta CD k. 200 w zw. z wysłuchaniem informacyjnym e-protokół rozprawy z dnia 9 lutego 2026 r. 00:05:52-00:39:47 - płyta CD k. 131)

Ciąża ubezpieczonej została stwierdzona na wizycie lekarskiej w dniu 30 grudnia 2024 r. (data ostatniej miesiączki: 3 listopada 2024 r.).

(karta ciąży - k. 33)

Prowadzący sklep (...) świadek J. K. dostarczał piwa do baru (...), brał również od niego catering na wynos. Poza tym zakładał z barze płatnika składek monitoring. Bywał tam może dwa razy w miesiącu. Widywał ubezpieczoną w pracy, kiedy zakładał monitoring. To było w okresie zimowym. Ubezpieczona obsługiwała klientów i przygotowywała posiłki.

(zeznania świadka J. K. e-protokół rozprawy z dnia 9 lutego 2026 r. 00:42:05-00:47:22 - płyta CD k. 131)

Świadek D. S. widziała ubezpieczoną w pracy dwa razy - obsługiwała kasę fiskalną, podawała napoje i obsługiwała klientów.

(zeznania świadka D. S. e-protokół rozprawy z dnia 11 maja 2026 r. 00:30:00-00:34:05 - płyta CD k. 154)

Świadek W. J. i świadek D. I. (2) zawozili ubezpieczoną do pracy na lotnisko. Wiedzieli, że wnioskodawczyni miała przyjmować zamówienia i wydawać posiłki.

(zeznania świadka W. J. e-protokół rozprawy z dnia 11 maja 2026 r. 00:18:05-00:22:41 - płyta CD k. 154, zeznania świadka D. I. (1) e-protokół rozprawy z dnia 11 maja 2026 r. 00:24:51-00:28:44 płyta CD k. 154)

Od 31 marca 2025 r. ubezpieczona stała się niezdolna do pracy z powodu choroby przypadającej w okresie ciąży.

(bezsporne)

Ubezpieczona składając w ZUS wniosek o wypłatę zasiłku chorobowego wniosła o jego wypłatę w formie przelewu na rachunek bankowy.

(bezsporne)

W dniu 27 lipca 2025 r. ubezpieczona urodziła dziecko.

(karta położnicza - k. 71, zeznania wnioskodawczyni e-protokół rozprawy z dnia 15 czerwca 2026 r. 00:05:35 - 00:05:54 - płyta CD k. 200 w zw. z wysłuchaniem informacyjnym e-protokół rozprawy z dnia 9 lutego 2026 r. 00:05:52-00:39:47 - płyta CD k. 131)

Ojcem dziecka ubezpieczonej jest syn J. B..

(zeznania płatnika składek e-protokół rozprawy z dnia 15 czerwca 2026 r. 00:05:54 - 00:07:37 - płyta CD k. 200 w zw. z wysłuchaniem informacyjnym e-protokół rozprawy z dnia 11 maja 2026 r. 00:05:18- 00:15:08 - płyta CD k. 154)

W dniu 2 stycznia 2026 r. J. B. prowadzący działalność gospodarczą pod firmą (...) i Z. M. zawarli aneks do umowy o pracę z dnia 9 stycznia 2025 r., zgodnie z którym z dniem 1 stycznia 2026 r. strony ustalają następujące warunki zatrudnienia: rodzaj umówionej pracy - kucharz, miejsce wykonywania pracy - ul. (...), (...)-(...) L., wymiar czasu pracy: 1/1, wynagrodzenie zasadnicze 4 806,00 zł. Pozostałe warunki umowy o pracę nie ulegają zmianie.

(aneks do umowy o pracę - k. 171)

W dniu 7 stycznia 2025 roku płatnik odbył podróż samolotem na trasie Gdańsk – D., a w dniu 31 stycznia 2025 roku na trasie D.- K..

(kopia biletów - k.178-179)

Ubezpieczona do chwili obecnej nie wróciła do pracy u płatnika składek.

(zeznania wnioskodawczyni e-protokół rozprawy z dnia 15 czerwca 2026 r. 00:05:35 - 00:05:54 - płyta CD k. 200 w zw. z wysłuchaniem informacyjnym e-protokół rozprawy z dnia 9 lutego 2026 r. 00:05:52-00:39:47 - płyta CD k. 131)

W trakcie trwania długotrwałej nieobecności ubezpieczonej w pracy płatnik składek nie zatrudnił nikogo na zastępstwo w oparciu o umowę o pracę.

( zeznania płatnika składek e-protokół rozprawy z dnia 15 czerwca 2026 r. 00:05:54 - 00:07:37 - płyta CD k. 200 w zw. z wysłuchaniem informacyjnym e-protokół rozprawy z dnia 11 maja 2026 r. 00:05:18- 00:15:08 - płyta CD k. 154)

Obecnie w barze pracują dwie nowe osoby zatrudnione na podstawie umowy zlecenia. Zdaniem płatnika nie było potrzeby zawierania z nimi umowy o pracę, ponieważ pracują po 2 - 3 godziny dziennie.

(zeznania płatnika składek e-protokół rozprawy z dnia 15 czerwca 2026 r. 00:05:54 - 00:07:37 - płyta CD k. 200 w zw. z wysłuchaniem informacyjnym e-protokół rozprawy z dnia 11 maja 2026 r. 00:05:18- 00:15:08 - płyta CD k. 154)

Płatnik składek poza ubezpieczoną obecnie zatrudnia:

1. P. J. zatrudnioną na okres od 1 maja 2026 r. do 30 kwietnia 2028 r. za wynagrodzeniem 600,75 zł w wymiarze 1/8 etatu;

2. S. K. (2) zatrudnioną na okres od 1 maja 2026 r. do 30 kwietnia 2028 r. za wynagrodzeniem 600,75 zł w wymiarze 1/8 etatu (szef kuchni);

3. V. V. zatrudnioną na okres od 1 maja 2026 r. do 30 kwietnia 2028 r. za wynagrodzeniem 600,75 zł w wymiarze 1/8 etatu (kucharz);

4. V. D. zatrudnionego od 30 października 2025 r. za wynagrodzeniem 4 806,00 zł w pełnym wymiarze czasu pracy (mechanik samochodowy).

(wykaz pracowników - k. 177)

Z bilansu firmy wynika, że w 2025 r. uzyskała ona z tytułem działalności gospodarczej: przychód w wysokości 313 531,18 zł, na zakup towarów handlowych i materiałów przeznaczyła 227 384,60 zł, zaś wydatki wyniosły 173 442,31 zł.

(dokumentacja finansowa - k. 176)

Powyższy stan faktyczny Sąd Okręgowy ustalił na podstawie zgromadzonych w sprawie, wskazanych powyżej dokumentów, a także w oparciu o zeznania świadków i częściowo w oparciu o zeznania wnioskodawczyni Z. M. oraz płatnika składek J. B. prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą (...). Sąd jedynie częściowo dał wiarę zeznaniom wnioskodawczyni i J. B. w zakresie, w jakim posłużyły do poczynienia ustaleń.

Oceniając zebrany w sprawie materiał dowodowy Sąd Okręgowy nie dał wiary zeznaniom wnioskodawczyni oraz płatnika składek w części, w której wskazywali na realność zawartej pomiędzy nimi umowy o pracę oraz faktycznego świadczenia pracy przez wnioskodawczynię w ramach tej umowy. W ocenie Sądu, w świetle zgromadzonego w postępowaniu materiału dowodowego, brak jest podstaw do przyjęcia, iż stosunek pracy na podstawie zawartej umowy faktycznie był realizowany. Przeciwko prawdziwości zeznań stron, zdaniem Sądu, przemawiają ustalone okoliczności faktyczne. Sąd uznał, że zebrany w sprawie materiał dowody nie potwierdza że strony faktycznie realizowały zawarty stosunek pracy w reżimie art. 22 k.p.c.

Na wstępie - odnosząc się do przedłożonej w sprawie dokumentacji wskazać należy, iż dokumentacja kadrowa zaoferowana w toku trwania postępowania potwierdza jedynie fakt formalnego jej sporządzenia, a nie jest dowodem faktycznego istnienia pomiędzy ubezpieczoną a płatnikiem składek stosunku pracy (podobnie, jak i wydruki ewidencji czasu pracy przedstawione przez płatnika składek w toku postępowania przed ZUS). W ocenie Sądu przedłożona dokumentacja osobowa ubezpieczonej jest przejawem formalnego zadośćuczynienia obowiązkowi płatnika jako pracodawcy, natomiast nie przesądza o tym, że praca na warunkach umowy o pracę była przez skarżącą faktycznie wykonywana na rzecz J. B.. Przy tym podkreślić należy, iż już w samej dokumentacji osobowej dotyczącej rzekomego zatrudnienia wnioskodawczyni odnotować należy nieścisłości. Nie umknęło bowiem Sądowi, że ubezpieczona została zgłoszona przez płatnika składek do ubezpieczeń społecznych jako pracownik od dnia 9 stycznia 2025 r. Od tego dnia widnieje również jej podpis na przedłożonych listach obecności. Natomiast zgodnie z treścią zawartej umowy o pracę ubezpieczona miała rozpocząć pracę dopiero w dniu 16 stycznia 2025 r. W tym dniu wykonała również wstępne badania lekarskie. Przechodząc dalej zauważenia wymaga, że w aktach osobowych wnioskodawczyni nie znajduje się wniosek o wypłatę wynagrodzenia do rąk własnych. Jednocześnie w kwestionariuszu osobowym dla pracownika skarżąca podała numer rachunku bankowego, na który powinno być jej przelewane wynagrodzenie. Natomiast płatnik składek konsekwentnie, zarówno w toku trwania postępowania przed ZUS, jak i w toku trwania postępowania sądowego podnosił, że ubezpieczona otrzymywała wynagrodzenie w gotówce. Z kolei wnioskodawczyni zeznała, że wynagrodzenie miała płatne na konto, nigdy do ręki, jednak nie przedłożyła potwierdzeń otrzymania przelewów. Brak jest zatem dowodów, że odwołująca w ogóle otrzymywała wynagrodzenie za pracę. Wnioskodawczy wskazywała także, że nie miała zakresu obowiązków na piśmie, jednak taki dokument znajduje się w przedłożonej dokumentacji osobowej. Co więcej, widnieje się na nim podpis odwołującej. Sąd nie dał również wiary listom obecności złożonym przez płatnika składek w trakcie trwania postępowania przed ZUS. Zauważenia bowiem wymaga, że przy każdym dniu (poza 28 i 31 marca) zostało wpisane, że wnioskodawczyni była w pracy przez 8 godzin

(k. 21-23 akt ZUS). Natomiast taki wymiar czasu pracy nie wynika z materiału dowodowego zgromadzonego w przedmiotowej sprawie, o czym będzie szerzej w dalszej części uzasadnienia.

Na marginesie w tym miejscu zaznaczenia wymaga, że w aneksie do umowy o pracę zawartym w dniu 2 stycznia 2026 r. strony od 1 stycznia 2026 r. zmieniły miejsce wykonywania umowy o pracę przez ubezpieczoną - z ul. (...) w L. (lotnisko) na ul. (...) w L.. Pozostawiając przy tym, jednak stanowisko kucharz. Co natomiast bezsporne, bar w dalszym ciągu funkcjonuje.

Należy również odnieść się do informacji przekazanych przez płatnika składek w toku trwania postępowania przed organem rentowym. Nie można bowiem tracić z pola widzenia, iż płatnik zaprzeczył, że ma jakiekolwiek powiązania z ubezpieczoną

(k. 20 akt ZUS). Poza tym przedłożył pełnomocnictwo, z którego wynikało, że upoważnił skarżącą do podpisywania i odbierania dokumentów firmowych oraz faktury, na których widnieje podpis wnioskodawczyni

(k. 15-17, k. 30 akt ZUS). Co jednak wymaga podkreślenia, w trakcie składania zeznań w postępowaniu sądowym ubezpieczona podnosiła, że w pracy nie podpisywała żadnych dokumentów. Poza tym płatnik składek w toku trwania postępowania przed ZUS wskazywał, że do zgłoszenia skarżącej do ubezpieczeń doszło po terminie, ponieważ zawiniło biuro rachunkowe

(k. 20 akt ZUS). Natomiast już w toku trwania niniejszego postępowania podnosił, że zgłoszenie zostało dokonane w terminie.

Przechodząc do zeznań stron złożonych w toku trwania przedmiotowego postępowania podkreślenia wymaga, iż Sąd nie dał im wiary w zakresie, w jakim wskazywały, w jakich okolicznościach doszło do zatrudnienia odwołującej u płatnika składek. Sama skarżąca prezentowała w tym zakresie różne wersje wydarzeń wskazując, że czuła się speszona przez pełnomocnika ZUS. Najpierw wnioskodawczyni podała, że nie znała wcześniej płatnika składek. J. B. miał wystawione na lotnisku w L. ogłoszenie, że potrzebują pracownika. Wnioskodawczyni wylatując ze znajomymi na wakacje miała przy okazji je zobaczyć. Zapisała sobie telefon kontaktowy i jak przyleciała z wakacji to zadzwoniła pod ten numer. Następnie ubezpieczona zmieniła wersję i przyznała, że znała płatnika składek już wcześniej. W barze zwolniła się dziewczyna i ubezpieczona zaoferowała, że może zacząć tam pracować. Co jednak ciekawe, z zeznań płatnika składek wynikało, że dotychczas pracował w barze z konkubiną - nikogo nie zatrudniał. Z kolei z zeznań płatnika składek wynikało, że zaczął wyjeżdżać często za granicę i potrzebował kogoś do pomocy. Dał ogłoszenie na E., parę osób się zgłosiło, ale nie pasowały im godziny pracy, dlatego zdecydował się zatrudnić skarżącą. O ile Sąd nie neguje, że płatnik składek mógł zacząć częściej wyjeżdżać za granicę i potrzebować wsparcia w prowadzeniu baru. O tyle, zdaniem Sądu, strony od początku umówiły się na zatrudnienie odwołującej, która chwilę wcześniej dowiedziała się, że jest w ciąży i nie była formalnie nigdzie zatrudniona.

Jednocześnie, oceniając wiarygodność zeznań ubezpieczonej nie można pomijać, że na początku postępowania sądowego przedstawiła swoją wersję wydarzeń, całkowicie oderwaną od rzeczywistego stanu rzeczy. Odwołująca kwestionowała nawet znajomość z płatnikiem składek, chociaż jest to dziadek jej dziecka.

Z zeznań stron nie wynika również, aby skarżąca miała pracować w pełnym wymiarze czasu pracy. Ubezpieczona na początku co prawda wskazywała na pracę w godzinach 8-16, jednak następnie przyznała, że czas pracy był zależny od ilości lotów odbywających się danego dnia. Z zeznań płatnika wynikało zaś, że bar otwierał się na dwie godziny przed odlotem samolotu i działał do ostatniego klienta, kiedy już przejdzie do odprawy.

Wnioskodawczyni wskazywała, że pracowała w barze codziennie po 6-8 godzin. Okoliczność ta nie została jednak w żaden sposób udowodniona przez strony spornej umowy. Świadkowie przesłuchani w trakcie trwania postępowania nie wiedzieli, w jakim wymiarze czasy pracy wnioskodawczyni wykonywała swoje obowiązki. Świadek J. K. i D. S. wskazywali jedynie, że widzieli ubezpieczoną w pracy, jednak nie potrafili określić, kiedy dokładnie miało to miejsce i w jakich godzinach. Natomiast z zeznań świadka W. J. i D. I. (1) wynikało, że odwozili ubezpieczoną do pracy, jednak przy tej pracy jej nie widzieli. Ogólnie wiedzieli tylko, czym skarżąca się zajmuje. Poza tym nawet nie określili, jak często i przez jak długi okres zawozili ubezpieczoną na lotnisko.

Znamiennym dla przedmiotowej sprawy jest również, że osoby zatrudnione w barze w 2026 r. wykonują swoje obowiązki na podstawie umowy zlecenia jedynie po 2-3 godziny dziennie. Powyższe niewątpliwie potwierdza fakt braku potrzeby zatrudnienia pracownika w pełnym wymiarze czasu pracy.

Idąc dalej zaznaczenia wymaga, że umowa o pracę została zawarta pomiędzy stronami od razu na czas nieokreślony. Z zeznań ubezpieczonej co prawda wynikało, że przed zatrudnieniem u płatnika składek była na tygodniu przeszkalającym, jednak powyższe nie pokrywa się w pełni z zeznaniami płatnika składek, który wskazywał, że ubezpieczona rzeczywiście była na okresie próbnym bez umowy, ale trwało to dwa tygodnie. Poza tym nie można pomijać, że odwołująca zeznała, że to J. B. dostarczał towar, natomiast jego konkubina S. K. (1) przygotowywała na miejscu potrawy, które ona miała później odgrzewać. Z kolei płatnik składek zeznał, że jego konkubina przyjeżdżała od czasu do czasu do baru, ponieważ dostarczała towar, ona albo jego syn.

Przede wszystkim należy jednak podkreślić, że brak jest jakichkolwiek obiektywnych dowodów na to kiedy i jakie konkretnie czynności wnioskodawczyni realizowała na rzecz płatnika składek. Strony jedynie ogólnie wskazywały, że wnioskodawczyni miała pracować w barze, odgrzewać dania z półproduktów i je podawać.

Należy zatem przyjąć, że określenie zadań pracownika jedynie poprzez wskazanie ogólnego zakresu obowiązków, jak również niestosowanie żadnego sposobu weryfikacji stałości wykonywania pracy w kontekście rzekomo ustalonego etatu, brak wydawania bieżących poleceń co do sposobu wykonywania czynności, brak podporządkowania co do czasu pracy w jakim ubezpieczona wykonywała na rzecz płatnika pewne czynności i ich wymiaru, przesądza o tym, że sporny stosunek prawny nie nosił cechy pracowniczego podporządkowania, a z drugiej strony kierownictwa pracodawcy nad pracą wykonywaną przez ubezpieczoną. Podkreślić bowiem należy, że z zeznań płatnika składek w żaden sposób nie wynikało, aby kontrolował pracę ubezpieczonej i wydawał jej polecenia. Wnioskodawczyni natomiast sama wprost przyznała, że nie widywała się z J. B. codziennie, nie wskazała również na inną formę kontaktu z płatnikiem. Choć podnosiła, że zdarzało się, że otrzymywała polecenia na piśmie, to żadnych dowodów na to nie przedłożyła.

Dodatkowo zauważyć należy, że pomimo długotrwałej nieobecności wnioskodawczyni w pracy nikt nie został zatrudniony na jej stanowisku. Początkowo jej obowiązki ponownie miał wykonywać J. B.. Dopiero natomiast w 2026 r. płatnik zatrudnił dwie nowe osoby, ale jedynie w wymiarze 1/8 etatu i na podstawie umowy zlecenia.

Podsumowując, ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, nie wynika, aby pomiędzy stronami spornej umowy, nazwanej umową o pracę, doszło do nawiązania stosunku pracy. Ustalone okoliczności przemawiają natomiast za przyjęciem, że strony kwestionowanej umowy o pracę zawierając ją, wykorzystały dotychczas łączącą je relacje, nadto miały inny cel niż jej wykonywanie w reżimie charakterystycznym dla stosunku pracy.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Odwołanie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z treścią art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 8 ust. 1 i art. 11 ust. 1 i art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 199 z późn. zm., dalej: ustawa systemowa, ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych) pracownicy, to jest osoby pozostające w stosunku pracy, podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym.

Według art. 22 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 roku Kodeks pracy przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.

Do cech pojęciowych pracy stanowiącej przedmiot zobowiązania pracownika w ramach stosunku pracy należą osobiste i odpłatne jej wykonywanie w warunkach podporządkowania na ryzyko pracodawcy za wynagrodzeniem.

Zgodnie ze stanowiskiem judykatury stosunek ubezpieczeniowy jest następczy wobec stosunku pracy i powstaje tylko wówczas, gdy stosunek pracy jest realizowany. Jeżeli stosunek pracy nie powstał bądź też nie jest realizowany, wówczas nie powstaje stosunek ubezpieczeniowy, nawet jeśli jest odprowadzana składka na ubezpieczenie społeczne

(wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia z dnia 17 stycznia 2006 roku III AUa 433(...), Wspólnota 2007/25/51).

Podleganie pracowniczemu tytułowi ubezpieczenia społecznego jest uwarunkowane nie tyle opłacaniem składek ubezpieczeniowych, ile legitymowaniem się statusem pracownika rzeczywiście świadczącego pracę w ramach ważnego stosunku pracy

(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2005 roku o sygn. akt II UK 43/05, OSNAPiUS rok 2006/15 – 16/251).

W przedmiotowej sprawie organ rentowy stanął na stanowisku, iż umowa o pracę zawarta między ubezpieczoną a płatnikiem składek została zawarta dla pozoru, celem uzyskania wysokich świadczeń z ubezpieczeń społecznych w związku z ciążą, a następnie macierzyństwem.

Zgodnie z art. 83 § 1 k.c. nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru. Z czynnością prawną pozorną mamy do czynienia wówczas, gdy występują, łącznie, następujące warunki: oświadczenie woli musi być złożone tylko dla pozoru, oświadczenie woli musi być złożone drugiej stronie, adresat oświadczenia woli musi zgadzać się na dokonanie czynności prawnej jedynie dla pozoru, czyli być aktywnym uczestnikiem stanu pozorności. Pierwsza i zasadnicza cecha czynności pozornej wyraża się brakiem zamiaru wywołania skutków prawnych, jakie prawo łączy z tego typu i treścią złożonego oświadczenia. Jest to zatem z góry świadoma sprzeczność między oświadczonymi a prawdziwymi zamiarami stron, czyli upozorowanie stron na zewnątrz i wytworzenie przeświadczenia dla określonego kręgu (otoczenia), nie wyłączając organów władzy publicznej, że czynność o określonej treści została skutecznie dokonana. Jednakże zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, wyrażonym w wyroku z 14 marca 2001 roku (

sygn. akt III UKN 258/00, opubl. OSNAP 2002/21/527), nie można przyjąć pozorności oświadczeń woli o zawarciu umowy o pracę, gdy pracownik podjął pracę i ją wykonywał, a pracodawca świadczenie to przyjmował. Nie wyklucza to rozważenia, czy w konkretnym przypadku zawarcie umowy zmierzało do obejścia prawa (art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.). O czynności prawnej mającej na celu obejście ustawy można mówić wówczas, gdy czynność taka pozwala na uniknięcie zakazów, nakazów lub obciążeń wynikających z przepisu ustawy i tylko z takim zamiarem została dokonana. Nie jest natomiast obejściem prawa dokonanie czynności prawnej w celu osiągnięcia skutków, jakie ustawa wiąże z tą czynnością prawną. Skoro z zawarciem umowy o pracę ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych wiąże obowiązek ubezpieczenia emerytalno-rentowego, chorobowego i wypadkowego, podjęcie zatrudnienia w celu objęcia ubezpieczeniem i ewentualnego korzystania ze świadczeń z tego ubezpieczenia nie może być kwalifikowane jako obejście prawa.

W sytuacji, gdy wolą stron zawierających umowę było faktyczne nawiązanie stosunku pracy i doszło do świadczenia pracy za wynagrodzeniem, sama świadomość jednej ze stron umowy, a nawet obu stron, co do wystąpienia w przyszłości zdarzenia uprawniającego do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, nie daje podstawy do uznania, że umowa miała na celu obejście prawa

(wyrok SN z dnia 2 lipca 2008 roku, sygn. akt II UK 334/07, opubl. S.).

Sąd Okręgowy w całości podziela stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 24 lutego 2010 roku w sprawie o sygn. akt II UK 204/09

(Lex nr (...)), iż o tym czy strony istotnie nawiązały stosunek pracy stanowiący tytuł ubezpieczeń społecznych nie decyduje samo formalne zawarcie umowy o pracę, wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do ubezpieczenia i opłacenie składki, wystawienie świadectwa pracy, ale faktyczne i rzeczywiste realizowanie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy, a wynikających z art. 22 § 1 k.p. Istotne więc jest, aby stosunek pracy zrealizował się przez wykonywanie zatrudnienia o cechach pracowniczych.

Z uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2010 r. w sprawie o sygn. akt (...) UK 43/10

(Lex nr 619658) wynika, że umowa o pracę jest zawarta dla pozoru, a przez to nie stanowi tytułu do objęcia ubezpieczeniami społecznymi, jeżeli przy składaniu oświadczeń woli obie strony mają świadomość, że osoba określona w umowie jako pracownik nie będzie świadczyć pracy, a podmiot wskazany jako pracodawca nie będzie korzystać z jej pracy, czyli strony z góry zakładają, iż nie będą realizowały swoich praw i obowiązków wypełniających treść stosunku pracy. Skoro z zawarciem umowy o pracę ustawa z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 roku, Nr 205, poz. 1585 ze zm.) wiąże obowiązek ubezpieczenia emerytalnego i rentowych oraz wypadkowego i chorobowego, to podjęcie zatrudnienia w celu objęcia tymi ubezpieczeniami i ewentualnie korzystania z przewidzianych nimi świadczeń nie jest obejściem prawa.

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 sierpnia 2010 r. w sprawie o sygn. akt (...) UK 74/10

(Lex nr (...)) stwierdzono zaś, że podstawą ubezpieczenia społecznego jest rzeczywiste zatrudnienie, a nie sama umowa o pracę (art. 22 k.p., art. 6 ust. 1 pkt 1 i art. 13 pkt 1 w/w ustawy). Umowa o pracę nie jest czynnością wyłącznie kauzalną, gdyż w zatrudnieniu pracowniczym chodzi o wykonywanie pracy. Brak pracy podważa sens istnienia umowy o pracę. Innymi słowy jej formalna strona, nawet połączona ze zgłoszeniem do ubezpieczenia społecznego, nie stanowi podstawy takiego ubezpieczenia.

Z powyższego jednoznacznie wynika, że motywacja skłaniająca do zawarcia umowy o pracę nie ma znaczenia dla jej ważności przy tym wszak założeniu, że nastąpiło rzeczywiste jej świadczenia zgodnie z warunkami określonymi w art. 22 § 1 k.p. Tym samym nie można byłoby czynić odwołującej zarzutów, że zawarła umowę o pracę jedynie w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczeń społecznych, pod tym wszakże warunkiem, że na podstawie kwestionowanej umowy realizowałaby zatrudnienie o cechach pracowniczych.

Jednocześnie należy mieć na uwadze, iż prawo nie zabrania zatrudniania kobiet w ciąży, a sama ciąża nie powoduje automatycznie niezdolności do pracy. Fakt pozostawania w ciąży w kontekście pozorności umowy może mieć znaczenie jedynie wtedy, gdyby ciąża w momencie zawarcia umowy o pracę w sposób oczywisty wykluczałaby możliwość świadczenia pracy przez pracownicę

(wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 10 lutego 2016 r. III AUa 859/15).

Zawarcie umowy o pracę w okresie ciąży, nawet jeśli głównym powodem jest chęć uzyskania zasiłku macierzyńskiego bądź odpowiednio wysokiego zasiłku, nie jest naganne ani tym bardziej sprzeczne z prawem, jeśli umowa faktycznie jest realizowana

(wyrok Sądu Okręgowego w Łodzi - VIII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 października 2022 r. VIII U 1950/21, wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 czerwca 2022 r., III AUa 62/21).

Reasumując - w odniesieniu do umowy o pracę pozorność polega na tym, że strony nie zamierzają osiągnąć skutków wynikających z tej umowy, a określonych w art. 22 k.p.. Należy przypomnieć, że pozorność umowy o pracę zachodzi także wówczas, gdy praca jest faktycznie świadczona, lecz na innej podstawie niż umowa o pracę. Znaczenie ma faktyczne niewykonywanie pracy albo jej wykonywanie jednak w realiach nie korespondujących z właściwościami pracowniczymi

(por. wyrok Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie - VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 sierpnia 2022r., VII U 323/22).

Ocena, czy praca jest wykonywana na podstawie łączącego strony stosunku pracy, zależy przy tym od okoliczności konkretnej sprawy dotyczących celu, do jakiego zmierzały strony, oraz zachowania elementów konstrukcyjnych stosunku pracy, w tym w szczególności cechy podporządkowania pracownika w procesie świadczenia pracy

(por. wyrok SN z dnia 8 lipca 2009 r, (...) UK 43/09, z dnia 12 maja 2011 r, II UK 20/11, oraz wyrok SA Łódź z dnia 17- 09-2019 III AUa 39/19).

Elementem akcentowanym w orzecznictwie Sądu Najwyższego jest też ustalenie, czy dana relacja zobowiązaniowa jest stosunkiem pracy, czy też strony łączy inny stosunek prawny, zależy nie od nazwy zawartej umowy, a od oceny cech tej umowy, nie tylko zapisanych w samej umowie, ale przed wszystkim zawartych w sposobie jej wykonywania

(por. wyrok SN z dnia 11 września 1997 roku w sprawie II UKN 232/97, OSNAP 1998/ 13/407; wyrok SN z dnia 25 kwietnia 1997 roku w sprawie II UKN 67/97, OSNAP 1998/2/57).

Sąd Najwyższy wielokrotnie w swoich orzeczeniach podkreślał, że nie nazwa umowy, ale jej treść i sposób wykonywania decydują o zakwalifikowaniu danej umowy jako umowy o pracę

(vide wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11.09.1997 r., OSNAPiUS z 1998 r., nr 13, poz. 407; z dnia 11.04.1997 r., OSNAPiUS z 1998 r., nr 2, poz. 35).

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13.04.2000 r.

((...) PKN 594/99 niepubl.) stwierdził, iż o wyborze rodzaju podstawy prawnej zatrudnienia decydują zainteresowane osoby (art. 353 k.c. w zw. z art. 300 k.p.), kierując się nie tyle przesłanką przedmiotu zobowiązania, ile sposobu jej realizacji. Dla oceny prawidłowości dokonanego wyboru istotny jest sposób wykonywania tej pracy. Ocena charakteru świadczonej pracy dokonywana jest zarówno przez pryzmat zawartej umowy jak i pod kątem faktycznego sposobu jej wykonywania. O przyjęciu istnienia stosunku pracy decyduje więc sposób wykonywania pracy, a szczególnie realizowanie przez strony, nawet wbrew postanowieniom zwartej umowy – tych cech, które charakteryzują umowę o pracę i odróżniają tę umowę od innych umów o świadczenie usług

(Komentarz do art. 22 kp w. U. Jackowiak, M. Piankowski, J. Stalina, W. Uziak, A. Wypych-Żywicka, M. Zieleniecki, Kodeks Pracy w komentarzem, Fundacja Gospodarcza 2004 r.).

Decydujące znaczenie w procesie rozróżniania charakteru stosunku prawnego łączącego strony ma sposób wykonywania umowy, a w szczególności realizowanie przez kontrahentów – nawet wbrew postanowieniom umownym cech typowych dla danego stosunku

(T. Romer, Prawo pracy. Komentarz, Warszawa 2000, s.101, postanowienie Sądu Najwyższego z 13 listopada 2008 r., II UK 209/08, Lex nr 737398).

Zasada ta jest powszechnie uznawana i akceptowana w doktrynie oraz praktyce i w konsekwencji dla oceny zobowiązania pracowniczego drugoplanowe znaczenie ma nazwa umowy oraz deklarowana w chwili jej zawarcia treść. Ważne jest, w jaki sposób strony kształtują więź prawną w trakcie jej trwania. Strony mogą dowolnie ustalać wzajemne stosunki prawne i układać relacje, jednak zasada swobody zawieranych umów doznaje ograniczenia w sytuacji, w której zawarcie postanowień umownych prowadzi do obejścia obowiązujących przepisów prawa, do nadużycia prawa, jego naruszenia, czy wreszcie naruszenia zasad sprawiedliwości społecznej. O tym, czy strony prawidłowo układają i realizują stosunek pracy, stanowiący tytuł ubezpieczeń społecznych, nie decyduje formalne zawarcie umowy o pracę, wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do ubezpieczenia i opłacenie składki, ale faktyczna realizacja umowy, zgodnie z jej treścią i w warunkach charakterystycznych dla tego stosunku prawnego

(por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 8 czerwca 2022 r., III AUa 444/21).

Bezwzględnie bowiem ani treść lub cel stosunku prawnego nie mogą sprzeciwiać się właściwości (naturze) tego stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego

(por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 kwietnia 2021 r. III AUa 15/21).

Mając na uwadze dotychczas poczynione rozważania prawne należy podkreślić, że w realiach niniejszej sprawy Sąd Okręgowy w celu dokonania kontroli prawidłowości zaskarżonej decyzji organu rentowego zbadał czy pomiędzy ubezpieczoną a płatnikiem składek w spornym okresie istotnie doszło do nawiązania i realizacji stosunku pracy w warunkach określonych w art. 22 § 1 k.p.

Przesądzenie rzeczywistego charakteru pracowniczego zatrudnienia wymaga przekonującej oceny, że zostały spełnione formalne i realne warunki do podjęcia zatrudnienia, a następnie czy miało miejsce rzeczywiste wykonywanie przez osobę zainteresowaną obowiązków o cechach kreujących zobowiązanie pracownicze

(por. postanowienie SN - Izba Pracy z dnia 24-03-2021 III USK 117/21).

Przy tym bezwzględnie należy mieć na uwadze, iż nawet krótkotrwałe świadczenie pracy przed skorzystaniem ze świadczeń z ubezpieczenia chorobowego nie jest wystarczającą przesłanką do stwierdzenia nieważności umowy o pracę w sytuacji, gdy zamiarem stron tej umowy było nawiązanie stosunku pracy, a zgodna wola stron znalazła odzwierciedlenie w faktycznej realizacji pracowniczego zatrudnienia, czyli wówczas, gdy został wdrożony proces świadczenia pracy, a pracodawca z tejże pracy korzystał

(wyrok SA Kraków z dnia 07 - 04-2021 III AUa 38/18).

Każde postanowienie umowy o pracę, zmierzające do wyłudzenia świadczeń z ubezpieczenia społecznego, należy ocenić jako nieważne wobec istnienia zamiaru obejścia prawa albo przez swą sprzeczność z zasadami współżycia społecznego, wyrażającą się np. niegodziwością celu albo zderzeniem się z prawem innych ubezpieczonych.

Z dotychczasowego orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika dopuszczalność stosowania przez ZUS art. 58 k.c. oraz art. 83 § 1 k.c. do oceny ważności czynności prawnych w sferze prawa ubezpieczeń społecznych

(postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 stycznia 2022 r., II USK 557/21).

Stosunek pracy wyróżnia się koniecznością osobistego wykonywania pracy, podporządkowaniem pracownika pracodawcy, stałym wykonywaniem pracy na rzecz pracodawcy na jego ryzyko oraz odpłatnością pracy. Zasada osobistego świadczenia oznacza, iż pracownik ma obowiązek wykonywać pracę samodzielnie, osobiście i nie może samowolnie, bez zgody pracodawcy powierzyć pracy innej osobie. Wymóg osobistego świadczenia pracy wiąże się z osobistymi przymiotami pracownika takimi jak kwalifikacje, wiek, doświadczenie itp. Przy czym w świetle art. 22 § 1

1 oceny charakteru umowy należy dokonywać nie tylko na podstawie przyjętych przez jej strony postanowień, które mogą mieć na celu stworzenie pozoru innej umowy, lecz także na podstawie faktycznych warunków jej wykonywania. Dlatego zastrzeżenie w umowie możliwości zastępowania się w pracy przez wykonawcę inną osobą nie odbiera jej cech umowy o pracę, zwłaszcza gdy faktycznie takie zastępstwa nie nastąpiły, a inne cechy badanej umowy wskazują na przewagę cech charakterystycznych dla stosunku pracy

(SN w wyroku z dnia 5 maja 2010 r., (...) PK 8/10, LEX nr 602668).

Zasada ciągłości świadczenia pracy polega na tym, iż pracownik ma obowiązek wykonać określone czynności w powtarzających się odstępach czasu, w okresie istnienia trwałej więzi łączącej go z pracodawcą. Nie chodzi tutaj zatem o sytuację jednorazowego wykonania pewnej czynności lub ich zespołu składającego się na określony rezultat. Właściwym przedmiotem umowy o pracę jest świadczenie pracy w sposób ciągły, powtarzający się i polegający na oddaniu swojej zdolności do pracy do dyspozycji innego podmiotu

(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 1999 r. (...) PKN 451/99 OSNP 2001/10/337, M. Prawn. 2001/11/575 Dz.U.2014.1502).

Przy tym podstawową zasadą odróżniającą stosunek pracy od wykonywania pracy na innej podstawie jest podporządkowanie pracownika. Szerzej na ten temat sąd wypowie się w dalszej części uzasadnienia, niemniej jednak w tym miejscu chciałby zasygnalizować, że ustawodawca zastrzegł w przepisie art. 22 § 1 k.p., że pracownik wykonuje pracę pod kierownictwem pracodawcy, przy czym nie zdefiniował tej cechy zatrudnienia.

Nadto podkreślenia wymaga, iż to na pracodawcy spoczywa ryzyko ekonomiczne gospodarcze i osobowe związane z zatrudnieniem pracownika i powierzeniem mu określonej pracy. Należy też zauważyć, że w przypadku każdej umowy o pracę, podstawą jej zawarcia może być jedynie uzasadniona potrzeba o charakterze ekonomicznym, znajdująca oparcie w charakterze prowadzonej działalności. To potrzeba gospodarcza pracodawcy determinuje zatrudnienie. Z ugruntowanego

[…]