Sąd uchylił wyrok w sporze o bramę na działce i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 20 maja 2025 roku Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi, XII Wydział Gospodarczy w sprawie o sygn. akt XII GC 1036/24 z powództwa (...) spółki z ograniczoną (...) spółki komandytowej z siedzibąŁ. przeciwko (...) spółce z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Ł. o nakazanie pozwanej zaniechania naruszeń w zakresie przysługującej powódce służebności polegającej na prawie nieodpłatnego przejazdu przez nieruchomość położoną w Ł. stanowiącą działkę o nr ewidencyjnym 60/54 (obręb G-5), objętej księgą wieczystą o nr 00357081/2, prowadzoną przez Sąd Rejonowy dla Łodzi- Śródmieścia w Łodzi XVI Wydział Ksiąg Wieczystych poprzez:

1a) nakazanie pozwanej udostępnienia powódce dla stałej liczby 8 numerów telefonów nieodpłatnej aplikacji działającej za pomocą łącza GSM, umożliwiającej automatyczne zamykanie i otwieranie bramy zainstalowanej przez pozwaną na w/w działce, przy czym powódka będzie uprawniona do każdorazowego wskazania pozwanej numerów telefonów, za pomocą których możliwe będzie otwieranie i zamykanie bramy,

ewentualnie, w przypadku oddalenia roszczenia opisanego powyżej,

1b) wyposażenie powódkę w 8 sztuk pilotów umożliwiających otwieranie i zamykanie bramy zainstalowanej na opisanej działce oraz nakazanie pozwanej utrzymywanie bramy otwartej w godzinach od 6:00 do 22:00 w dniach od poniedziałku do piątku oraz od 6:00 do 20:00 w soboty i niedziele,

2) zakazanie pozwanej uniemożliwiania lub utrudniania powódce oraz osobom korzystającym za zgodą powódki z w/w nieruchomości przez utrudnianie lub uniemożliwianie wjazdu na teren nieruchomości, a także wyjazdu z terenu nieruchomości pojazdów należących do powódki albo osób korzystających z nieruchomości powódki za jej zgodą – oddalił powództwo oraz zasądził od (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością spółki komandytowej z siedzibą Ł. na rzecz (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Ł. kwotę 367 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty a także nakazał zwrócić na rzecz (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Ł. ze środków Skarbu Państwa- Sądu Rejonowego dla Łodzi- Śródmieścia w Łodzi kwotę 70,00 zł tytułem różnicy pomiędzy uiszczonymi a należnymi opłatami.

W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji wskazał, że wobec nieskorzystania z prawa pierwokupu przez Prezydenta Miasta Ł.i w wykonaniu warunkowej umowy sprzedaży z dnia 10 stycznia 2025 roku, w dniu 14 lutego 2025 roku (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Ł. przeniosła na rzecz (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Ł. prawo użytkowania wieczystego niezabudowanej nieruchomości gruntowej stanowiącej (...) o powierzchni 0,0980 ha, położonej w Ł. przy ul. (...), dla której to nieruchomości Sąd Rejonowy dla Łodzi - Śródmieścia w Łodzi XVI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą LD1M/00357081/2. (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Ł. nie ma już dostępu do sterowania bramą. Login i hasło do aplikacji, w której funkcjonują sterowniki, zostały przekazane (...) spółce z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Ł.

Zdaniem Sądu, co zostało wyjaśnione w uzasadnieniu -fakty powołane w pozwie dały podstawę do zakwalifikowania roszczenia powódki jako mającego swą podstawę w art. 342 k.c., zgodnie z którym nie wolno naruszać samowolnie posiadania, chociażby posiadacz był w złej wierze. W myśl normy art. 344 § k.c. przeciwko temu, kto samowolnie naruszył posiadanie, jak również przeciwko temu, na czyją korzyść naruszenie nastąpiło, przysługuje posiadaczowi roszczenie o przywrócenie stanu poprzedniego i o zaniechanie naruszeń. Roszczenie to nie jest zależne od dobrej wiary posiadacza ani od zgodności posiadania ze stanem prawnym, chyba że prawomocne orzeczenie sądu lub innego powołanego do rozpoznawania spraw tego rodzaju organu państwowego stwierdziło, że stan posiadania powstały na skutek naruszenia jest zgodny z prawem.

Ochroną z art. 344 k.c. objęte jest posiadanie rzeczy. Oznacza to, że chronione jest jedynie faktyczne władztwo, na którego przedmiotem jest rzecz. Sądową ochroną wynikającą z art. 344 § 1 objęte jest każde posiadanie (tak samoistne, jak zależne). Sąd przyjął, że powódka jest posiadaczem zależnym służebności. Pozwana podniosła zarzut braku legitymacji procesowej biernej z uwagi na zbycie w toku procesu prawa użytkowania wieczystego nieruchomości położonej w Ł. przy (...), oznaczonej jako działka ewidencyjna 60/54.

Analizując ten zarzut, Sąd I instancji

trafnie wyjaśnił, że rolą Sądu w procesie jest dokonanie oceny istnienia legitymacji procesowej strony w chwili orzekania, co do istoty sprawy, a w wypadku stwierdzenia braku legitymacji procesowej (zarówno czynnej, jak i biernej) na Sądzie spoczywa obowiązek wydania wyroku oddalającego powództwo, brak legitymacji biernej jest wystarczającą podstawą do oddalenia powództwa, stąd też nie jest konieczne, ani też zasadne wskazywanie, czy w przypadku pozwania właściwego podmiotu roszczenie powoda zostałoby uwzględnione. w ocenie Sądu pozwana utraciła w toku procesu legitymację procesową bierną do występowania w niniejszej sprawie.

Przenosząc ten sylogizm na grunt rozpoznawanej sprawy Sąd Rejonowy uznał, że o ile nie budzi wątpliwości, że w chwili wniesienia pozwu w przedmiotowej sprawie użytkownikiem wieczystym gruntu obejmującego działkę ewidencyjną o nr 60/54 (obręb G-5), dla której Sąd Rejonowy dla Łodzi- Śródmieścia w Łodzi XVI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą o numerze LD1M/000357081/2- względem której przysługiwała powódce służebność gruntowa polegająca na prawie nieodpłatnego przez nią przejazdu - była pozwana, to jednak z przedstawionego w toku procesu wypisu aktu notarialnego jednoznacznie wynika, iż w dniu 14 lutego 2025 roku pozwana przeniosła na rzecz (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Ł. prawo użytkowania wieczystego nieruchomości.

Ustalenie to doprowadziło Sąd do wniosku, w oparciu o treść uchwały z dnia 29 czerwca 2016 roku, III CZP 25/16, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że powództwo o przywrócenie posiadania rzeczy nie może być skutecznie dochodzone przeciwko osobie, która naruszyła posiadanie rzeczy, jeżeli w toku sprawy przeniosła posiadanie tej rzeczy na inną osobę. Jak stwierdził SN: art. 478 k.p.c. ograniczający badanie w sprawach o naruszenia posiadania obowiązku respektowania ostatniego stanu posiadania, wyłącza w tym postępowaniu zastosowanie konsekwencji przewidzianych w art. 192 pkt 3 k.p.c. wobec zmiany użytkownika wieczystego powództwo podlegało więc oddaleniu z uwagi na utratę legitymacji biernej przez pozwanego.

/uzasadnienie, k. 235-239/

Apelację od opisanego rozstrzygnięcia wywiódł powód, zaskarżając wyrok w całości i wnosząc o uchylenie wyroku do ponownego rozpoznania i orzeczenie o kosztach postępowania apelacyjnego.

Skarżący podniósł szereg zarzutów, z których analiza części jest przedwczesna na obecnym etapie postępowania, natomiast szerszej uwagi wymagają zarzuty naruszenia:

a) art. 156

2 k.p.c. w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP przez ich niezastosowanie i mimo wskazania przez powoda w pozwie, odpowiedzi na zażalenie, piśmie z dnia 4 lutego 2025 roku oraz na rozprawie 8 maja 2025 roku, iż roszczenie ma charakter petytoryjny a nie posesoryjny przyjął inną podstawę prawną, nie informując o tym strony powodowej, czym naruszył prawo do sprawiedliwego procesu,

b) art. 192 pkt 3 k.p.c. poprzez niezastosowanie co doprowadziło do wydania wadliwego orzeczenia, ponieważ zbycie prawa nie powinno wpływać na tok postępowania przed Sądem I instancji. Rozpoznanie sprawy na podstawie petytoryjnej umożliwiłoby uzyskanie klauzuli wykonalności wobec nabywcy,

c) art. 222 § 2 k.c. poprzez brak dokonania wykładni przepisu, co doprowadziło do pominięcia podstawy prawnej roszczenia powódki o przywrócenie stanu zgodnego z prawem,

d) art. 344 § 1 k.c. poprzez jego zastosowanie mimo oparcia pozwu na faktach wskazujących na ochronę służebności a nie posiadania.

/apelacja, k. 241-247/

W odpowiedzi na apelację strona pozwana wniosła o jej oddalenie.

/odpowiedź, k. 265-267/

Powód złożył obszerną polemikę ze stanowiskiem zawartym w odpowiedzi na apelację.

/pismo, k. 268/271/

W toku rozprawy apelacyjnej pełnomocnik powoda podtrzymał apelację, pełnomocnik pozwanego wniósł o jej oddalenie, argumentując, że istotnie podstawa prawna została wskazana we wniosku o zabezpieczenie zawartym w pozwie Sąd istotnie nie rozpoznał żądania pozwu lecz powództwo posesoryjne, niemniej wyrok odpowiada prawu skoro wjazd na nieruchomość powoda przez bramę jest niezakłócony.

Pełnomocnicy po wyrażeniu poglądu przez Sąd w trybie art. 156

1 k.p.c. podjęli rozmowy ugodowe, które nie zakończyły się powodzeniem.

Sąd Okręgowy w Łodzi, Sąd Gospodarczy zważył co następuje:

apelacja okazała się zasadna.

Na wstępie, wobec trafnie postawionego zarzutu nierozpoznania istoty sprawy przez Sąd I instancji sprawozdanie i analiza pozostałych zarzutów apelacji byłaby przedwczesna. Sąd apelacyjny nie może ingerować w swobodę oceny stanu faktycznego, jaką będzie przeprowadzać Sąd Rejonowy w kontekście dochodzonej pozwem ochrony petytoryjnej. Rozważania należy ograniczyć zatem do kwestii podstawy dochodzonego roszczenia i podstawy, na jakiej rozstrzygał Sąd I instancji spór. Rozbieżność tych podstaw, odmienne przesłanki ochrony a także tryb z art. 192 pkt 3 k.p.c. uzasadniający możliwość dokonania zmiany podmiotowej w razie dochodzenia ochrony dla prawa własności są wystarczającymi argumentami za uchyleniem orzeczenia do ponownego rozpoznania.

Zacząć należy zatem od zdekodowania podstawy prawnej roszczenia powoda.

W samym pozwie podstawa żądania udzielenia ochrony prawnej zawarta była dopiero w uzasadnieniu wniosku o zabezpieczenie powództwa. Sąd I instancji trafnie ten wniosek uwzględnił. Następnie postanowienie podlegało uzasadnieniu. W treści uzasadnienia Sąd wskazał, że zaistniało naruszenie służebności przejazdu. W uzasadnieniu nie wskazano podstaw materialnoprawnych z których wynika uprawdopodobnione roszczenie, a jedynie przesłanki samego udzielenia zabezpieczenia. Niemniej, postanowienie podlegało zaskarżeniu. Sąd Okręgowy w Łodzi, postanowieniem z dnia 30 października 2024 roku oddalił zażalenie pozwanego w sprawie pod sygn. akt XIII Gz 351/24, ale z braku wniosku z którejkolwiek ze stron uzasadnienie postanowienia SO nie zostało sporządzone. Byłaby to jednak pierwsza możliwość dla dokonania oceny prawnej roszczenia powoda, który w uzasadnieniu wniosku o zabezpieczenie wskazał art. 222 § 2 k.c. w zw. z art. 251 k.c. i wydane w podobnej sprawie orzeczenie SN z dnia 30 marca 2017 roku, sygn. akt V CSK 617/16 (k.8).

Jednakże na charakter żądania wskazywała również uiszczona i uzasadniona w pozwie wysokość opłaty w oparciu o art. 13 ust. 1 pkt 3 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Na dalszym etapie zaś intencję powoda potwierdziło pismo procesowe z dnia 4 lutego 2025 roku (k.175), w którym wyraźnie sprecyzowano żądanie. Wynika z powyższego, że powód dochodził ochrony petytoryjnej i na żadnym etapie postępowania nie wskazywał alternatywnej podstawy posesoryjnej. Przeciwnie, powód nie negował prawa pozwanego do montażu bramy, a jedynie domagał się możliwości swobodnego przejazdu. Ochrona posesoryjna co do zasady służy przywróceniu ostatniego stanu poprzedniego, w którym posiadanie było nienaruszone, tymczasem powód dąży do utrzymania stanu po montażu bramy ale z możliwością swobodnego dostępu do swojej posesji.

Zgodnie z art. 222 § 2 k.c. przeciwko osobie, która narusza własność w inny sposób aniżeli przez pozbawienie właściciela faktycznego władztwa nad rzeczą, przysługuje właścicielowi roszczenie o przywrócenie stanu zgodnego z prawem i o zaniechanie naruszeń. Jak wskazuje art. 251 k.c. do ochrony praw rzeczowych ograniczonych stosuje się odpowiednio przepisy o ochronie własności. Powód zatem prawidłowo sformułował i uzasadnił żądanie udzielenia ochrony prawa (ograniczonego prawa rzeczowego w postaci służebności gruntowej) a nie ochrony posesoryjnej. Sąd rozpoznał zatem sprawę w oparciu o nie te przepisy, bowiem odwołał się do art. 344 § 1 k.c. i ochrony posesoryjnej, która nie była przedmiotem sporu i przesłanki tej ochrony nie były przedmiotem dowodzenia.

Na tę podstawę uwagę Sądu zwrócił pozwany informując o zbyciu prawa. Jednakże z niewielkimi wyjątkami (proces wekslowy) o kwalifikacji roszczenia procesowego decyduje wyłącznie powód i jego twierdzenia o faktach. Powód wybrał ochronę ograniczonego prawa rzeczowego w oparciu o roszczenie negatoryjne zastrzeżone dla ochrony własności i o tej podstawie winien orzekać Sąd.

Odnośnie naruszenia art. 192 pkt 3 k.p.c. jest ono następstwem błędnej kwalifikacji roszczenia powoda, bowiem Sąd był świadomy konieczności rozważenia ewentualnej zmiany podmiotowej lub kontynuowania procesu z udziałem pozwanego mimo zbycia, skoro rozważał w uzasadnieniu wpływ zbycia na legitymację bierną. Nie negując poprawności stanowiska Sądu I instancji odnośnie zastosowania art. 192 pkt 3 k.p.c. w toku szybkiego procesu posesoryjnego, nie ulega wątpliwości, że na gruncie ochrony prawa własności (i praw pokrewnych) te wnioski są przeciwne. Oczywiście, mimo prekluzji w niniejszym procesie oraz wyłączenia zmian podmiotowych zgodnie z art. 458

8 §2 k.p.c. nie została w postępowaniu gospodarczym wyłączona możliwość przekształcenia podmiotowego wynikająca tak z sukcesji generalnej jak i singularnej. Wobec zawiadomienia o zbyciu prawa przez pozwanego, Sąd miał obowiązek zainicjować tryb określony w art. 192 pkt 3 k.p.c. albo wyciągnąć konsekwencje procesowe z braku zmiany podmiotowej i orzekać wobec dotychczasowego pozwanego tak, aby zbycie nie miało wpływu na wynik zainicjowanego wcześniej procesu.

Sąd odwoławczy podziela w tym zakresie w całości pogląd wyrażony w komentarzu do wskazanego przepisu - pod red. nacz. P. R./red. cz. III A. O. 2026, wyd. 5

Legalis: „nawet w postępowaniach, w których wyłączone są zmiany podmiotowe, możliwe jest od chwili jego doręczenia wstąpienie nabywcy w prawa zbywcy do toczącego się postępowania. Wyłączenie takiej możliwości naruszałoby bowiem zasadę zbywalności praw. Reguła ta ma też istotne uzasadnienie pragmatyczne, bowiem nabywca, mając tytuł własności rzeczy lub prawa, może skuteczniej prowadzić obronę w sprawie. Nadto, gdyby nie szerokie zastosowanie wskazanego uprawnienia, zmiany podmiotowe dochodziłyby częściej w postępowaniu klauzulowym lub egzekucyjnym, co nie sprzyjałoby sprawności i szybkości tych postępowań (por. Uchwała SN(7) - zasada prawna z 5.5.1951 r., C 689/50, niepubl; wyr. SN z 3.9.1964 r., I CR 570/63,

Legalis; wyr. SN z 30.9.2004 r., IV CK 30/04,

Legalis, post. SN z 28.3.2007 r., II CZ 20/07,

Legalis). Zgodnie natomiast z art. 788 § 1 k.p.c., jeżeli uprawnienie lub obowiązek po powstaniu tytułu egzekucyjnego lub w toku sprawy przed wydaniem tytułu przeszły na inną osobę, sąd nada klauzulę wykonalności na rzecz tej osoby lub przeciwko niej, gdy przejście to będzie wykazane dokumentem urzędowym lub prywatnym z podpisem urzędowo poświadczonym. Rolą sądu zatem jest przeprowadzenie zmiany podmiotowej wynikające z sukcesji prawa”. Wskazany przepis jako jedyny

pozwala na zmiany podmiotowe w postępowaniach odrębnych, mimo że celem tych postępowań jest dążenie do szybkiego i sprawnego procedowania, a każda ze zmian podmiotowych postępowanie spowalnia o dodatkową fazę poinformowania o zmianie.

Jak podkreślił SN, przepis art. 192 pkt 3 k.p.c. traktuje stronę zbywającą rzecz lub prawo za nadal legitymowaną procesowo, mimo że jej uprawnienia lub obowiązki wynikające ze spornego stosunku materialno-prawnego przeszły na inny podmiot. W konsekwencji, w sytuacji stron dochodzi do swoistego rozdźwięku między sferą materialnoprawną a sferą postępowania, lecz pozostaje to bez wpływu na pozycję przeciwnika procesowego podmiotu dokonującego zbycia (wyr. SN z 28.2.2003 r., V CKN 1698/00,

Legalis)”.

Ostatnią kwestią, chociaż marginalną w świetle wcześniejszych rozważań jest kwestia naruszenia art. 156

2 k.p.c. w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Analiza przebiegu postępowania i treść pisemnych motywów zaskarżonego wyroku świadczy raczej o dokonaniu wykładni twierdzeń strony powodowej pod kątem kwalifikacji roszczenia jako posesoryjnego. Dlatego zapewne nie doszło do poinformowania o możliwości rozważenia odmiennej kwalifikacji, bowiem Sąd zakładał jedną dopuszczalną kwalifikację roszczenia jako o ochronę posiadania. Niemniej, procesowo nastąpiło tu uchybienie. W protokole rozprawy spór opisany był jako „o zaniechanie naruszeń”, w komparycji wyroku już zaś „o nakazanie”. Powyższe może wprowadzać w błąd, ale nie jest kluczowe dla ustalenia w jakim przedmiocie orzeka Sąd, bowiem decyduje podstawa prawna wskazana w pozwie, a tę powód określił na k. 8 jako roszczenie petytoryjne. Rację ma zatem apelujący, że chcąc przejść na zupełnie inną kategorię żądania procesowego Sąd I instancji powinien skorzystać z art. 156

2 k.p.c. bowiem zaniechanie uprzedzenia stron o koncepcji Sądu może w skrajnych sytuacjach prowadzić do naruszenia prawa do sprawiedliwego procesu.

W świetle tych rozważań nie ulega wątpliwości, że Sąd rozpoznał powództwo w oparciu o inną podstawę prawną niż zgłoszona w pozwie, a co za tym idzie nie podjął czynności w trybie art. 192 pkt 3 k.p.c. ani nie rozpoznał sprawy z udziałem zbywcy tak aby zbycie nie miało wpływu na wynik sprawy. W orzecznictwie przyjmuje się, że nierozpoznanie istoty sprawy jest wadliwością rozstrzygnięcia polegającą na wydaniu przez sąd I instancji orzeczenia, które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź zaniechaniu zbadania przez ten sąd materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów stron z powodu bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (patrz np. wyr. SN z 12.2.2002 r., I CKN 486/00 , OSP 2003 Nr 3, poz. 36; wyr. SN z 25.11.2003 r., II CK 293/02 , Legalis; uchw. SN(7) z 9.9.2020 r., III UZP 4/18 , OSNP 2021, Nr 4, poz. 41). Oznacza to, że nierozpoznanie istoty sprawy polegać może na jednym z trzech błędów, tj. (1) rozpoznaniu sporu niebędącego przedmiotem sprawy (2) niedokonania zbadania materialnej podstawy żądania lub (3) zaniechaniu zbadania merytorycznych zarzutów stron.

W niniejszej sprawie Sąd rozpoznał spór niebędący przedmiotem sprawy (powództwo posesoryjne) a zaniechał zbadania podstawy żądania (roszczenie negatoryjne o ochronę służebności). Wobec powyższego w sprawie zaszły przesłanki do uchylenia wyroku na podstawie art. 386 § 4 k.p.c.

Rozpoznając ponownie sprawę Sąd I instancji winien skupić się na przesłankach ochrony służebności, a więc rozpoznać roszczenie petytoryjne. Część zarzutów apelacyjnych była przedwczesna, wobec nierozpoznania istoty sprawy, ale niewątpliwe należy zbadać stan faktyczny pod kątem tego, czy aktualnie występują ograniczenia w wykonywaniu prawa za służebności i czy fakt ich niewystępowania wynika jedynie z utrzymującego się zabezpieczenia na czas trwania niniejszego procesu.

Z zapobiegliwości jedynie warto przypomnieć, że w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie, Sąd powinien zawrzeć wyrzeczenie

o wszystkich kosztach postępowania, w tym o kosztach postępowania zabezpieczającego, zażaleniowego oraz apelacyjnego, niezależnie bowiem od wyniku postępowań wpadkowych, koszty związane z tymi postępowaniami należą się stronie, która finalnie wygra spór, a nie można wykluczyć, że to kwestia kosztów postępowania stanowi obecnie barierę dla polubownego zakończenia sporu, usunięcie której to bariery, choćby przez wyrażenie poglądu Sądu Rejonowego w trybie art. 156

1 k.p.c. może ponownie otworzyć drogę do ugody.

Sędzia Piotr Chańko

ZARZĄDZENIE

odpis uzasadnienia doręczyć pełnomocnikom stron przez PI

25 września 2026 roku

Sędzia Piotr Chańko