Brak przyjęcia mniejszego lokalu a zasiłek na czynsz. NSA oddalił skargę kasacyjną R. O.

Wyrokiem z 4 lipca 2025 r. I SA/Wa 250/25 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę R. O. (Skarżący) decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie (Kolegium) z [...] grudnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego.

Skarżący zaskarżył wyrok Sądu pierwszej instancji skargą kasacyjną w całości i zarzucając naruszenie :

1. art 8 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2024 r. poz. 1283 z późn. zm., dalej u.p.s.) poprzez jego błędną interpretację polegającą na przyjęciu, że jedynie część bieżąca alimentów podlega odliczeniu od przychodu uzyskiwanego przez wnioskującego o udzielenie świadczeń z pomocy społecznej przy ocenie kryterium dochodowego i w konsekwencji błędne przyjęcie, że Skarżący przekroczył kryterium dochodowe;

2. art. 41 u.p.s. poprzez brak jego zastosowania wynikający z błędnego przyjęcia, że prawidłowo na podstawie akt sprawy ustalona sytuacja finansowa Skarżącego nie stanowi szczególnego przypadku, o którym mowa w tym przypisie, umożliwiającego otrzymanie świadczenia nawet przy przekroczeniu kryterium dochodowego;

3. art. 133 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej p.p.s.a.) poprzez pominięcie wynikającego z akt sprawy faktu, że Skarżący zabiega w dalszym ciągu o kontakty z dziećmi, w związku z czym ma racjonalny powód, by pozostawać w większym mieszkaniu, w którym kontakty te będą mogły się odbywać, mimo iż w treści skargi Skarżący wskazał sygnaturę oraz Sąd, przed którym toczy się sprawa w przedmiocie kontaktów (Sąd Rejonowy w W., sygn. akt III Nsm 435/21).

Na podstawie ww. zarzutów Skarżący wniósł o:

1. zmianę zaskarżonego orzeczenia w całości, uwzględnienie skargi z 24 stycznia 2025 roku i w konsekwencji uchylenie decyzji Kolegium z [...] grudnia 2024 roku, nr [...];

2. przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Kolegium;

3. nieprzeprowadzanie rozprawy;

4. zasądzenie od organu na rzecz Skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego;

5. przyznanie pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu.

Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje :

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.

Przed przystąpieniem do ustosunkowania się do zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej przypomnieć należy istotę sprawy poddanej pod rozstrzygnięcie sądu kasacyjnego.

Decyzją z [...] października 2024 r. Prezydent m.st. Warszawy (Prezydent) odmówił Skarżącemu przyznania świadczenia w formie zasiłku celowego na opłacenie czynszu za październik 2024 r. w wysokości 1091,85 zł. W uzasadnieniu decyzji wskazano m.in., że dochód Skarżącego (po odliczeniu obciążenia komorniczego z tytułu bieżących alimentów) wynosi łącznie 1.700,36 zł i przekracza kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej ustalone ustawą z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, tj. 776 zł dlatego też nie było podstaw do przyznania Skarżącemu zasiłku celowego. Prezydent, mając na względzie przekroczenie kryterium dochodowego, dokonał także oceny czy zachodzą przesłanki do udzielenia zasiłku celowego specjalnego w oparciu o art. 41 u.p.s. i uznał, że w niniejszej sprawie taki szczególny przypadek nie zachodzi. W uzasadnieniu Prezydent podkreślił, że mimo, iż Skarżący został zakwalifikowany do pomocy mieszkaniowej i umieszczony na liście uprawnionych osób do wynajmu mniejszego lokalu, z propozycji tej, po wielokrotnych pismach, nie skorzystał i w ogóle się w tej sprawie nie skontaktował. W ocenie Prezydenta Skarżący nie wykorzystał wszystkich możliwości w celu przezwyciężenia swojej trudnej sytuacji życiowej, w tym przypadku przyjęcia mniejszego lokalu, co zmniejszyłoby koszty utrzymania mieszkania. Prezydent podkreślił także, że to w pierwszej kolejności Skarżący winien dążyć do przezwyciężenia swych problemów osobiście, a dopiero gdy nie jest w stanie tego uczynić, może liczyć na przyznanie pomocy w postaci zasiłku.

Po rozpatrzeniu wniesionego przez Skarżącego odwołania, decyzją z [...] grudnia 2024 r. nr [...] Kolegium utrzymało w mocy decyzję Prezydenta.

Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu przywołanego na wstępie wyroku podzielił stanowisko organów w niniejszej sprawie.

Skarga kasacyjna nie zawiera uzasadnionych podstaw.

Pomimo podniesienia w skardze kasacyjnej zarówno zarzutów naruszenia przepisów postępowania jak i prawa materialnego, w realiach rozpoznawanej sprawy konieczne jest odniesienie się w pierwszej kolejności do zarzutów naruszenia prawa materialnego, gdyż jak wynika zarówno ze sformułowania zarzutów jak i ich uzasadnienia, kwestionując ustalenia faktyczne dotyczące wysokości dochodu, Skarżący kwestionuje w istocie wykładnię art. 8 ust. 3 pkt 3 u.p.s. Dlatego też w pierwszej kolejności odnieść się należy do tego zarzutu.

Sąd Wojewódzki słusznie wskazał, że sposób wyliczenia dochodu Skarżącego znajduje swoje uzasadnienie w treści uchwały z 8 listopada 2021 r. o sygn. akt I OPS 2/21, w której to skład poszerzony stwierdził, iż alimenty, o których mowa w art. 8 ust. 3 pkt 3 u.p.s. nie stanowią należności uiszczanych przez dłużnika alimentacyjnego czy to dobrowolnie, czy też podlegających ściągnięciu w drodze egzekucji sądowej, na rzecz funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu uchwały wyjaśniono, że skoro obowiązek alimentacyjny realizowany jest w ramach nawiązanego stosunku alimentacyjnego, powstałego z mocy prawa, niezależnie od woli stron, wskutek istnienia określonych relacji rodzinnych, takich jak: pokrewieństwo, powinowactwo czy przysposobienie, to zapłaty alimentów świadczonych przez zobowiązanego na rzecz tych osób uprawnionych nie można utożsamiać z kwotami należności wyegzekwowanych lub zwróconych przez dłużnika na rzecz funduszu alimentacyjnego w ramach nie prywatnoprawnego lecz przecież, co istotne, publicznoprawnego zobowiązania.

Sąd kasacyjny wskazuje, że Sąd Wojewódzki słusznie powołał się na wynikające z art. 269 § 1 p.p.s.a. związanie wszystkich składów orzekających sądów administracyjnych uchwałą powiększonego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sąd kasacyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela stanowisko wyrażone w cytowanej uchwale i nie znajduje podstaw do przedstawienia wyjaśnionego w niej zagadnienia prawnego odpowiedniemu składowi NSA.

Prawidłowo zatem Sąd Wojewódzki przyjął, że odliczeniu od dochodu Skarżącego podlega wyłączenie kwota 540 złotych z tytułu bieżących alimentów. Słusznie również Sąd Wojewódzki zwrócił wagę, że nie jest możliwe odliczenie od dochodu należności na rzecz Funduszu Alimentacyjnego, jak błędnie przyjęło Kolegium.

Odnosząc się do przywołanych w uzasadnieniu skargi kasacyjnej wyroków wyjaśnić należy że wyrok NSA z 15 września 2009 r. I OSK 94/09 wydany został przed datą podjęcia cytowanej uchwały, natomiast wyrok WSA w Warszawie z 7 sierpnia 2024 r. I SA/Wa 2525/23 nie podlegał kontroli sądu kasacyjnego.

W konsekwencji za niezasadny należało uznać zarzut naruszenia art 8 ust 3 pkt 3 u.p.s.

Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia art. 41 u.p.s. poprzez brak jego zastosowania podkreślić należy, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na stronie 6 uzasadnienia wskazał, że " organy prawidłowo uznały, że taki przypadek o szczególnym charakterze nie miał w tej sprawie miejsca, Organy właściwie oceniły sytuację osobistą, rodzinną i finansową Skarżącego, trafnie przyjmując, że zasiłek celowy specjalny nie może być przyznany, gdyż bieżące opłaty czynszowe nie są zdarzeniem nagłym, niemożliwym do przewidzenia i do przezwyciężenia własnymi środkami. Sytuacja Skarżącego, chociaż trudna, to jednak nie wyczerpuje w ww. kwestii znamion art. 41 u.p.s., a wobec tego nie mogła skutkować wydaniem korzystnego dla niego rozstrzygnięcia na wskazane cele. Szczególne znaczenie miały tu przywołane przez Prezydenta okoliczności związane z kilkukrotnym zaproponowaniem Skarżącemu mniejszego lokalu mieszkalnego, co spowodowałoby zmniejszenie kosztów utrzymania mieszkania (w tym czynszu, którego dotyczy rozpoznawana sprawa)".

Oceniając zatem powyższe stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie podnieść należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że przesłanka "szczególnie uzasadnionego przypadku", o którym mowa w art. 41 u.p.s. występuje wówczas, gdy sytuacja życiowa osoby [...], ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych istniejącego stanu rzeczy, pozwala stwierdzić, że tak drastyczne, tak dotkliwe w skutkach i ingerujące w plany życiowe zdarzenia nie należą do zdarzeń codziennych ani do zdarzeń nadzwyczajnych. Należą do nich zdarzenia występujące okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów okoliczności, wykraczające poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości (wyroki NSA z: 28 sierpnia 2008 r. I OSK 1416/07; 12 maja 2011 r. I OSK 164/11). Odstępstwo od konieczności spełnienia kryterium dochodowego powoduje zatem, że przyznanie pomocy takim osobom, w sytuacji ograniczonych środków finansowych i dużej liczby uprawnionych oraz osób oczekujących na wsparcie, wymaga zaistnienia wyjątkowych okoliczności.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji prawidłowo ocenił jego sytuację Skarżącego przez pryzmat art. 41 pkt 1 u.p.s. i zasadnie stwierdził, że sytuacja życiowa Skarżącego nie stanowi szczególnie uzasadnionego przypadku warunkującego przyznanie specjalnego zasiłku celowego.

Z akt postępowania administracyjnego wynika, że stan majątkowy oraz stan zdrowia Skarżącego nie ulega zmianie od dłuższego czasu. Zasadnie Sąd Wojewódzki stwierdził, że nie nastąpiło w niniejszej sprawie żadne nadzwyczajne wydarzenie, które pogorszyłoby dotychczasowe warunki Skarżącego. Okoliczności, na które się on powoływał - nie kwestionując jego trudnej sytuacji życiowej, materialnej i zdrowotnej - nie noszą znamion niecodzienności, czy nadzwyczajności, wymaganej dla przyznania specjalnego zasiłku celowego. Rację ma przy tym także Sąd I instancji twierdząc, że zaległości czynszowe Skarżącego były w tym przypadku zdarzeniem możliwym do przewidzenia. Brak przyjęcia przez niego jednego z proponowanych mu lokali z zasobu mieszkaniowego gminy skutkował brakiem możliwości obniżenia obciążających Skarżącego opłat mieszkaniowych. Zaistniała zaś sytuacja była spowodowana wyłącznie postępowaniem strony, co przy jednoczesnym uwzględnieniu wielkości dotychczas udzielanej jej przez organ pomocy finansowej w postaci zasiłków celowych oraz ograniczonych możliwościach finansowych organu pomocowego (szczegółowo opisanych w decyzji organu pierwszej instancji), uzasadniało przyjęcie poglądu, że nie zachodziła w analizowanej sprawie przesłanka szczególnie uzasadnionego przypadku, o którym mowa w art. 41 pkt 1 u.p.s.

Świadczenie pieniężne z pomocy społecznej w postaci specjalnego zasiłku celowego nie ma charakteru obligatoryjnego, lecz uznaniowy, co wynika z zawartego w art. 41 pkt 1 u.p.s. sformułowania "może być przyznany". Orzekając w przedmiocie przyznania takiego świadczenia organ ma obowiązek wziąć pod uwagę wskazania ustawodawcy co do zasad udzielania pomocy społecznej osobom potrzebującym, pamiętając nie tylko o tym, że rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy (art. 3 ust. 3 u.p.s.), ale i o tym, że potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy społecznej winny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom mieszczącym się w możliwościach pomocy społecznej (art. 3 ust. 4 u.p.s.). Wydanie decyzji w sprawie przyznania specjalnego zasiłku celowego winno być poprzedzone przeprowadzeniem postępowania wyjaśniającego, zaś przy wydawaniu rozstrzygnięcia organ winien wziąć pod uwagę wszystkie okoliczności faktyczne sprawy. Uznaniowy charakter decyzji nie pozwala organowi na dowolność w podjęciu rozstrzygnięcia w sprawie, ale też nie nakazuje mu spełnienia każdego żądania obywatela (wyrok NSA z 28.11.2017 r. I OSK 967/17).

W rozpoznawanej sprawie nie doszło do przekroczenia granic uznania administracyjnego. Oceniając zgromadzony materiał dowodowy, organ przekonująco uzasadnił, dlaczego w jego ocenie żądane świadczenie nie może zostać przyznane stronie. Sąd I instancji, dokonując kontroli legalności tej decyzji, trafnie uznał, że nie narusza ona przepisów prawa materialnego ani procesowego i oddalił skargę. Naczelny Sąd Administracyjny powyższą ocenę w całości podziela.

Wbrew zarzutom Skarżącego, brak jest w sprawie podstaw do przyjęcia, że Sąd pierwszej instancji naruszył art. 133 p.p.s.a. (podkreślenia wymaga w tym miejscu, że na autorze skargi kasacyjnej ciąży obowiązek konkretnego wskazania, które przepisy prawa zostały przez sąd naruszone zaskarżanym orzeczeniem, a art. 133 p.p.s.a. dzieli się na trzy paragrafy, czego zdaje się nie dostrzegać Skarżący) poprzez pominięcie wynikającego z akt sprawy faktu, że Skarżący zabiega w dalszym ciągu o kontakty z dziećmi. Odnosząc się bowiem do argumentacji dotyczącej założenia sprawy o przywrócenie kontaktów zwrócić należy uwagę, że 24 lutego 2021 r. to jest w dacie złożenia przez Skarżącego wniosku o przywrócenie władzy rodzicielskiej i wykonywanie kontaktów jego najstarsza córka była już pełnoletnia. Młodsze dzieci miały 16 i 14 lat. W dacie zaś wydania zaskarżonej decyzji Kolegium z 16 grudnia 2024 r. jedynie M. O. był niepełnoletni.

Mając na uwadze powyższe wywody Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Uzasadnienie zostało sporządzone stosownie do wymogów określonych w art. 193 zdanie 2 p.p.s.a., zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.

W niniejszej sprawie pełnomocnik Skarżącej – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, stąd też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi Skarżącego wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy (art. 250 § 1 p.p.s.a.), gdyż przepisy art. 209 i art. 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach w art. 254 § 1 i art. 258-261 p.p.s.a.