Egzekucja z faktur jedynego dochodu przedsiębiorcy. Sąd uchylił postanowienia organów

Naczelnik Urzędu Skarbowego w Tczewie wszczął postępowanie egzekucyjne do majątku M. Z. (dalej: Zobowiązany lub Skarżący) m.in. na podstawie jednolitego tytułu wykonawczego nr DK_240256488_20240123_UIPE_1 z 23 stycznia 2024 r., wystosowanego przez administrację duńską, obejmującego należności z tytułu podatku dochodowego. Odpis tytułu wykonawczego doręczono Zobowiązanemu 14 marca 2024 roku, w trybie art. 44 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2025 r., poz. 1691 ze zm.) – dalej: "k.p.a."

W związku ze zmianą miejsca zamieszkania Zobowiązanego, akta sprawy przekazano Naczelnikowi Pierwszego Urzędu Skarbowego w Gdyni (dalej: Naczelnik) jako organowi właściwemu miejscowo, celem kontynuowania egzekucji.

W toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego, zawiadomieniem z 8 kwietnia 2026 r. organ egzekucyjny dokonał zajęcia innej wierzytelności pieniężnej w firmie L.sp. z o.o. (dalej: Spółka), z którą Zobowiązany zawarł kontrakt B2B. Zawiadomienie doręczono Zobowiązanemu i Spółce 8 kwietnia 2026 r. Spółka w odpowiedzi uznała zajęcie oraz poinformowała, że będzie je realizowała.

Pismem z 8 kwietnia 2026 r. Zobowiązany wniósł skargę na czynność egzekucyjną dotyczącą powyższego zajęcia, żądając natychmiastowego wstrzymania czynności, wstrzymania postępowania egzekucyjnego do czasu wydania prawomocnej decyzji przez duński sąd podatkowy oraz umorzenia postępowania egzekucyjnego z uwagi na prowadzenie aktywnego postępowania odwoławczego oraz inicjowanie procedury MAP na podstawie art. 25 Umowy polsko-duńskiej o unikaniu podwójnego opodatkowania. Zobowiązany wskazał, że jest polskim rezydentem podatkowym, a w latach 2014-2020 był zatrudniony przez duńskiego przewoźnika i przez cały ten okres rozliczał podatki w Polsce. Należność duńska nie jest wobec tego wymagana. Na poparcie argumentów przedstawił dowody (w języku duńskim), w postaci pism z 1 grudnia 2025 r., 9 z marca 2025 r. i z 7 kwietnia 2026 r. W uzupełnieniu skargi, pismami z 8 oraz 11 kwietnia 2026 r. dodał, że złożył do Ministerstwa Finansów RP wniosek o wszczęcie procedury wzajemnego porozumiewania się (MAP), co ma istotne znaczenie proceduralne z punktu widzenia podwójnego opodatkowania. W piśmie z 20 kwietnia 2026 r. Zobowiązany poinformował organ egzekucyjny, że Spółka zamierza przekazać organowi 100% kwoty z wystawionej przez niego faktury, nie pozostawiając mu żadnych środków na utrzymanie i opłacenie zobowiązań publicznoprawnych (w tym ZUS i podatku ryczałtowego) w sytuacji, gdy do należności tej zastosowanie ma kwota wolna od potrąceń (zgodnie z art. 871 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy).

W piśmie z 29 kwietnia 2026 r. Zobowiązany sprecyzował, że zarzuca zastosowanie zbyt uciążliwego środka egzekucyjnego. Wskazał, że opisana wierzytelność jest jego jedynym źródłem dochodu i zajęcie jej w 100% jest tożsame z całkowitym pozbawieniem go środków do życia. Mniej uciążliwym środkiem byłoby zajęcie wierzytelności ograniczone do 50% kwoty netto (po odliczeniu składek ZUS i podatku) z zachowaniem kwoty wolnej. Dolegliwość zastosowanego środka egzekucyjnego jest tym bardziej rażąca, że zasadność oraz wysokość egzekwowanego zobowiązania pozostaje przedmiotem toczącej się procedury wzajemnego porozumiewania się (MAP), której wynik może doprowadzić do całkowitego umorzenia długu, a zastosowanie egzekucji w maksymalnym zakresie w stosunku do długu o niepewnej podstawie narusza zasadę proporcjonalności.

Pismem z 22 kwietnia 2026 roku Minister Finansów poinformował, że pismo Zobowiązanego o wszczęcie procedury wzajemnego porozumiewania się jest na etapie analizy formalnej.

Postanowieniem z 6 maja 2026 r. organ egzekucyjny zwolnił spod egzekucji, na czas nieoznaczony, 65% wskazanej wierzytelności przysługujących Zobowiązanemu od Spółki, wynikających z każdej wystawionej przez niego faktury.

Postanowieniem z 8 maja 2026 r. nr 2208-SEE.7113.2.71.2026.19 Naczelnik oddalił skargę Zobowiązanego na czynność egzekucyjną oraz odmówił zwrotu pobranej kwoty.

Postanowieniem z 8 czerwca 2026 r. nr 2201-1EE.7191.1.29.2026.WK Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku (dalej: Dyrektor) odmówił wstrzymania postępowania egzekucyjnego.

Pismem z 15 maja 2026 r. (wniesionym z zachowaniem ustawowego terminu), Zobowiązany wniósł zażalenie na postanowienie organu egzekucyjnego z 8 maja 2026 r., wnosząc o jego uchylenie, a także uchylenie czynności egzekucyjnej z dnia 20 kwietnia 2026 r. (tj. przekazania całości wierzytelności przez dłużnika zajętej wierzytelności), jako nadmiernie uciążliwej w rozumieniu art. 54 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 roku o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j.: Dz. U. z 2026 roku, poz. 268 ze zm.) - dalej : "u.p.e.a.", orzeczenie o konieczności usunięcia skutków wadliwej czynności egzekucyjnej, w tym rozważenie zwrotu kwoty 8 411,36 zł pobranej ponad poziom uznany przez organ za niezbędny do utrzymania wraz z odsetkami ustawowymi od dnia przekazania środków. Alternatywnie wniósł o przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia z wytyczną dotyczącą oceny proporcjonalności czynności z 20 kwietnia 2026 r. w świetle art. 7 § 2 u.p.e.a. w związku z art. 54 § 1 pkt 2 u.p.e.a.

Zobowiązany wskazał, że 6 maja 2026 r. organ zwolnił wierzytelność w 65%, jako niezbędną do utrzymania, a postanowieniem z 8 maja 2026 r. oddalił skargę twierdząc, że przekazanie całości świadczenia nie stanowiło zbyt uciążliwego środka egzekucyjnego. Skarżący zarzucił organowi brak wyjaśnienia przyczyn odmiennej oceny tego samego stanu faktycznego. W jego ocenie brak wyjaśnienia przyczyn tego stanu rzeczy uniemożliwia zrozumienie podstaw rozstrzygnięcia, jak również kontrolę instancyjną prawidłowości zastosowania zasady proporcjonalności.

Dyrektor postanowieniem z 22 czerwca 2026 r., nr 2201-IEE.7192.2.206.2026.JM utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie Naczelnika.

Dyrektor nie dopatrzył się w zaskarżonym ostanowieniu naruszeń przepisów prawa. Zauważył, że Zobowiązany nie wskazał innego środka egzekucyjnego (w tym mniej uciążliwego), a jedynie wniósł o ograniczenie obecnie zastosowanego. Organ egzekucyjny nie miał zatem możliwości wyboru spośród co najmniej dwóch różnych środków egzekucyjnych, więc zastosował jedyny dostępny. Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie przewiduje natomiast możliwości zastosowania przez organ egzekucyjny z urzędu zwolnienia do konkretnego środka, a wskazanie przez Zobowiązanego jako środka mniej uciążliwego, nadal tego samego środka, jednak ograniczonego w ujęciu procentowym, nie upoważniało organu do zastosowania z urzędu takiego zwolnienia. Organ wyjaśnił, że w przypadku dokonania zajęcia innej wierzytelności pieniężnej nie wskazuje się wysokości potrąceń, jakie mają być dokonywane przez zleceniodawcę, a zasadą jest dokonywanie potrąceń w pełnej wysokości, natomiast zastosowanie ograniczeń (tj. na zasadzie art. 871 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy) spoczywa na dłużniku, bowiem tylko on posiada pełną wiedzę w zakresie wiążącej strony umowy.

Wobec powyższego Dyrektor uznał, że zastosowany środek egzekucyjny w postaci zajęcia innej wierzytelności pieniężnej, przysługującej Zobowiązanemu od Spółki (ograniczony obecnie do 35% wpływów z zajęcia), nie może być uznany za zbyt uciążliwy. Nie było podstaw by uchylić dokonane zajęcie oraz zwrócić wyegzekwowaną kwotę.

Odnosząc się do zarzutów zażalenia Dyrektor wyjaśnił, że wydanie przez organ egzekucyjny rozstrzygnięcia w zakresie art. 13 u.p.e.a. nie determinuje uznania skargi na zastosowanie zbyt uciążliwego środka. Zwolnienie nastąpiło przed kolejną wypłatą środków na rzecz Zobowiązanego, a postanowienie to charakter konstytutywny, co oznacza, że nie obejmuje swoim zakresem już wyegzekwowanych kwot, zatem brak jest podstaw do zwrotu 8 297,03 zł, wydanej wierzycielowi. W wyniku zastosowanej przez organ egzekucyjny czynności egzekucyjnej Dyrektor nie dopatrzył się uchybień ani złamania przepisów prawa.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Skarżący zaskarżył wyżej opisane postanowienie w całości wnosząc o jego uchylenie oraz uchylenie postanowienia Naczelnika, zasądzenie na rzecz Skarżącego zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych, przeprowadzenie postępowania również w przypadku nieobecności Skarżącego. Alternatywni wniósł o stwierdzenie, że zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem prawa.

Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie:

I. prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 9 § 2 u.p.e.a. poprzez jego niezastosowanie, polegające na nieobjęciu ustawową ochroną wynagrodzeniową wierzytelności Skarżącego od Spółki, stanowiącej świadczenie powtarzające się służące zapewnieniu utrzymania, mimo że NSA w wyroku z dnia 5 maja 2023 r. (sygn. III FSK 2034/21) potwierdził wprost, że "wyłącznym warunkiem skorzystania z ochrony ustanowionej tym przepisem jest, aby świadczenie było powtarzające się i służyło zapewnieniu utrzymania. Bez znaczenia pozostaje źródło dochodów. Ani omawiane przepisy, ani inne nie wykluczają spod działania art. 9 § 2 do dochodów z działalności gospodarczej, których celem jest zapewnienie utrzymania." Organ był zobowiązany do zastosowania tej ochrony z urzędu, bez potrzeby wnioskowania przez Skarżącego, czego zaniechał.

2. art. 7 § 2 u.p.e.a. poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji niezastosowanie, polegające na przyjęciu, że zasada stosowania środka najmniej uciążliwego dla zobowiązanego odnosi się wyłącznie do wyboru rodzaju środka egzekucyjnego, a nie obejmuje jego intensywności i sposobu zastosowania, co doprowadziło do zaaprobowania czynności polegającej na zajęciu 100% wierzytelności stanowiącej jedyne źródło utrzymania Skarżącego, mimo że organ posiadał wiedzę o tej okoliczności i mógł zastosować środek w sposób mniej dolegliwy - w szczególności poprzez wydanie dyspozycji ograniczającej dla Spółki jeszcze przed przekazaniem środków w dniu 20 kwietnia 2026 r.

3. art. 833 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1550) - dalej: "k.c." - jako przepis pomocniczo określający zakres ochrony świadczeń powtarzających się (kwota wolna, limit 50% netto) - wskazujący na minimalny standard ochrony, którego organ nie zachował. Przepis ten został powołany pomocniczo; NSA w wyroku III FSK 2034/21 potwierdził, że materia ta normowana jest przez art. 9 u.p.e.a. jako przepis szczególny egzekucji administracyjnej, w zw. z art. 9 § 2 u.p.e.a., poprzez ich niezastosowanie, polegające na zaaprobowaniu zajęcia 100% wierzytelności Skarżącego przysługującej mu od Spółki, mimo że stanowiła ona świadczenie powtarzające się, którego celem było zapewnienie utrzymania Skarżącego i które stanowiło jego jedyne źródło dochodu - a zatem objęte było ochroną taką samą jak wynagrodzenie z umowy o pracę, w tym kwotą wolną od potrąceń i limitem 50% netto. Organ był świadomy charakteru wierzytelności, co potwierdza pismo z dnia 14 kwietnia 2026 r., w którym sam przywołał definicję "wynagrodzenia" z art. 1a pkt 17 u.p.e.a., obejmującą świadczenia będące jedynym źródłem utrzymania.

II. przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 w zw. z art. 124 § 2 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a., poprzez zaniechanie wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego, co wyraża się w:

- niewyjaśnieniu rażącej sprzeczności między postanowieniem z 6 maja 2026 r., którym zwolniono spod egzekucji 65% wierzytelności jako niezbędnej do utrzymania Skarżącego, a postanowieniem z 8 maja 2026 r., którym stwierdzono, że zajęcie 100% tej samej wierzytelności nie było środkiem nadmiernie uciążliwym;

- braku wskazania w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia jakiejkolwiek nowej okoliczności faktycznej, która uzasadniałaby odmienne oceny tych samych faktów, co uniemożliwia kontrolę instancyjną i sądową;

2. art. 8 § 1, art. 9 i art. 12 § 1 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a., poprzez prowadzenie postępowania w sposób naruszający zasadę zaufania do organów władzy publicznej, co wyrażało się w:

- nienadaniu przez Organ I instancji należytego znaczenia wielokrotnym, w szczególności w pismach z 8 i 9 kwietnia 2026 r., pisemnym informacjom Skarżącego, że zajęta wierzytelność stanowi jego jedyne źródło utrzymania;

- niepodjęciu w okresie od 8 do 20 kwietnia 2026 r. jakichkolwiek działań zmierzających do ochrony wierzytelności przed nadmiernym zajęciem - pomimo posiadania kompletnych informacji o jej charakterze jako jedynego źródła utrzymania Skarżącego -co narusza art. 12 § 1 k.p.a.;

- według informacji przekazanej skarżącemu przez Spółkę w dniu 21 kwietnia 2026 r., przekazaniu temu podmiotowi informacji, iż Organ nie dysponuje wiedzą o charakterze zajętej wierzytelności, mimo że w aktach sprawy znajdowały się liczne pisma Skarżącego zawierające tę informację.

3. art. 15 k.p.a. (zasada dwuinstancyjności) oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. i art. 140 k.p.a., poprzez zaniechanie ponownego, merytorycznego rozpatrzenia sprawy i uczynienie kontroli instancyjnej iluzoryczną, co wyrażało się w braku odniesienia się do: sprzeczności postanowień z 6 i 8 maja 2026 r.; faktu posiadania przez organ kompletnych informacji o sytuacji Skarżącego na wiele dni przed zajęciem; 12-dniowej bezczynności organu i przesłanek art. 13 § 1 u.p.e.a.

W odpowiedzi na skargę Dyrektor podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie i wniósł o oddalenie skargi.

25 sierpnia 2026 r. Skarżący wniósł replikę na odpowiedź na skargę. Podtrzymał wniesioną skargę, wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, choć nie wszystkie jej zarzuty były trafne.

Przedmiotem kontroli jest skarga na czynność egzekucyjną polegająca na zajęciu innej wierzytelności pieniężnej u kontrahenta Zobowiązanego dokonaną zawiadomieniem z 8 kwietnia 2026 r.

Zgodnie z art. 54 § 1 u.p.e.a., zobowiązanemu przysługuje skarga na czynność egzekucyjną organu egzekucyjnego. Podstawą skargi jest dokonanie czynności egzekucyjnej z naruszeniem ustawy (pkt 1) lub zastosowanie zbyt uciążliwego środka egzekucyjnego, w ramach którego dokonano czynności egzekucyjnej (pkt 2).

W judykaturze podkreśla się, że środek ochrony prawnej zobowiązanego, jakim jest skarga na czynności egzekucyjne, stanowi samoistną i subsydiarną instytucję postępowania egzekucyjnego. Nie stosuje się jej, gdy ustawodawca przewidział inne środki zaskarżenia, np. zarzuty, zażalenie czy żądanie wyłączenia rzeczy spod egzekucji (zob. wyroki NSA: z 25 sierpnia 2020 r., sygn. akt II FSK 1324/18; z 17 maja 2022 r., sygn. akt III FSK 583/21; wszystkie przywołane w uzasadnieniu orzeczenia dostępne na stronie: orzeczenia.nsa.gov.pl). W konsekwencji w postępowaniu tym dopuszcza się badanie jedynie tych czynności, które należą do kompetencji organu egzekucyjnego, a nie są objęte zakresem innego środka prawnego, zaś sam proces badania obejmuje wyłącznie zgodność z prawem i prawidłowość dokonanych przez organ egzekucyjny czynności egzekucyjnych (por. wyroki NSA: z 24 kwietnia 2019 r., sygn. akt II FSK 1370/17; z 18 sierpnia 2015 r. sygn. akt II FSK 1688/13; z 2 kwietnia 2015 r., sygn. akt II FSK 778/13; z 24 października 2014 r., sygn. akt II GSK 1377/13). Również w piśmiennictwie akcentuje się, że w ramach skargi na czynności egzekucyjne można podnosić kwestie formalnoprawne, które odnoszą się jedynie do prawidłowego przebiegu postępowania organu egzekucyjnego w oparciu o przepisy regulujące sposób i formę dokonania tych czynności. Nie jest natomiast możliwe podnoszenie zarzutów, które są podstawą do wniesienia innego środka zaskarżenia służącego ochronie praw zobowiązanego, w tym zarzutów na podstawie art. 33 u.p.e.a. (por. P. Przybysz, Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, Wolters Kluwer 2015, wydanie VII, komentarz do art. 54). Rozpatrzenie zarzutów w postępowaniu skargowym byłoby obejściem prawa i naruszałoby zasadę niekonkurencyjności środków zaskarżenia (tak np. NSA w wyrokach z: 18 sierpnia 2015 r. sygn. akt II FSK 1688/13; 14 sierpnia 2019 r., sygn. akt II FSK 2966/17, 27 marca 2019 r., sygn. akt I GSK 1098/18). W postępowaniu wszczętym skargą na czynności egzekucyjne ocenie podlegają tylko zastrzeżenia odnoszące się do konkretnej czynności egzekucyjnej. W postępowaniu tym nie orzeka się o zasadności wszczęcia postępowania egzekucyjnego, ani też nie ocenia się prawidłowości jego prowadzenia (por. wyrok NSA z 17 maja 2022 r., sygn. akt III FSK 583/21).

W postępowaniu tym dopuszczalna jest więc ocena jedynie prawidłowości zastosowania konkretnego środka egzekucyjnego – zajęcia innej wierzytelności pieniężnej, dokonanego zawiadomieniem z 8 kwietnia 2026 r. Wobec tego w ramach tej sprawy nie można wypowiadać się co do zasadności wszczęcia postępowania egzekucyjnego, w tym wymagalności dochodzonej kwoty. W konsekwencji kwestie odnoszące się do wszczęcia procedury MAP dotyczące podwójnego opodatkowania oraz postępowania toczącego się przed duńskim sądem podatkowym nie mogły być rozstrzygane w tym postępowaniu.

Analizując dokonaną czynność egzekucyjną, Sąd wskazuje, że organ egzekucyjny zastosował jeden ze środków egzekucyjnych, wymienionych w art. 1a pkt 12 lit. a) u.p.e.a., tj. egzekucję z innych wierzytelności pieniężnych.

Zgodnie z art. 89 § 1 u.p.e.a., organ egzekucyjny dokonuje zajęcia wierzytelności pieniężnej innej, niż określona w art. 72-85, przez przesłanie do dłużnika zobowiązanego zawiadomienia o zajęciu wierzytelności pieniężnej zobowiązanego i jednocześnie wzywa dłużnika zajętej wierzytelności, aby należnej od niego kwoty do wysokości egzekwowanej należności wraz z odsetkami z tytułu niezapłacenia należności w terminie i kosztami egzekucyjnymi bez zgody organu egzekucyjnego nie uiszczał zobowiązanemu, lecz należną kwotę przekazał organowi egzekucyjnemu na pokrycie należności (§ 1). Zajęcie wierzytelności jest dokonane z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu, o którym mowa w § 1. Zajęcie wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług dotyczy również wierzytelności, które nie istniały w chwili zajęcia, a powstaną po dokonaniu zajęcia z tytułu tych dostaw, robót i usług (§ 2).

Stosownie natomiast do art. 89 § 3 u.p.e.a. jednocześnie z przesłaniem zawiadomienia, o którym mowa w § 1, organ egzekucyjny:

1) wzywa dłużnika zajętej wierzytelności, aby w terminie 7 dni od dnia doręczenia zawiadomienia złożył oświadczenie dotyczące tego, czy: a) uznaje zajętą wierzytelność zobowiązanego, b) przekaże organowi egzekucyjnemu z zajętej wierzytelności kwoty na pokrycie należności lub z jakiego powodu odmawia tego przekazania, c) - i w jakim sądzie lub przed jakim organem toczy się albo toczyła się sprawa o zajętą wierzytelność;

2) zawiadamia zobowiązanego, że nie wolno mu zajętej kwoty odebrać ani też rozporządzać nią lub ustanowionym dla niej zabezpieczeniem;

3) doręcza zobowiązanemu odpis tytułu wykonawczego, o ile nie został wcześniej doręczony, a także odpis wniosku, o którym mowa w art. 90 § 1.

Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy potwierdza, że w ramach zastosowanego środka egzekucyjnego zostały wykonane wszystkie wymienione w art. 89 u.p.e.a. czynności.

Sąd wskazuje, że podstawą zastosowania środka egzekucyjnego zgodnie z art. 67 § 1 u.p.e.a. było zawiadomienie z 8 kwietnia 2026 r. o zajęciu prawa majątkowego Zobowiązanego u dłużnika zajętej wierzytelności i spełniało ono wszystkie warunki formalne z art. 67 u.p.e.a. Wobec powyższego zbadania wymagało, czy zastosowanie wskazanego środka egzekucyjnego nie wiązało się z naruszeniem innych postanowień ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Sporne między stronami jest, czy środki pieniężne przekazywane Skarżącemu z tytułu wykonania usługi można zaliczyć do wskazanych w art. 9 § 2 u.p.e.a. świadczeń powtarzających się, których celem jest zapewnienie utrzymania, a w konsekwencji – czy świadczenie to podlega ochronie na zasadach określonych w Kodeksie pracy. W rezultacie ocenie podlega to, czy dokonana czynność nie narusza przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz czy wobec zobowiązanego nie zastosowano zbyt uciążliwego środka egzekucyjnego.

Zgodnie z art. 7 § 2 u.p.e.a., organ egzekucyjny stosuje środki egzekucyjne, które prowadzą bezpośrednio do wykonania obowiązku, a spośród kilku takich środków - środki najmniej uciążliwe dla zobowiązanego, co jednak możliwe jest w przypadku możliwości wyboru w tym zakresie.

Z ww. przepisu wynika zasada wyboru środka egzekucyjnego najmniej uciążliwego, która ma zastosowanie wyłącznie w sytuacji możliwości wyboru spośród kilku środków. Natomiast Skarżący nie wskazał jednak alternatywnego, mniej uciążliwego środka egzekucyjnego. W sprawie brak było zatem podstaw do rozpatrywania zajęcia wierzytelności jako zbyt uciążliwego środka egzekucji w sytuacji, gdy Skarżący nie wskazał innego środka spełniającego cele egzekucji. W konsekwencji należy uznać, że organ zastosował dostępny środek egzekucyjny, który jest jednym ze środków ocenianych jako mniej uciążliwe dla zobowiązanego. Za prawidłowe należało więc uznać stanowisko organów, że zajęcie innej wierzytelności pieniężnej nie miało charakteru zbyt uciążliwego środka egzekucyjnego. Okoliczność ewentualnego zajęcia wierzytelności ponad kwotę wolną od potrąceń nie może być rozpatrywana jako naruszająca art. 7 § 2 u.p.e.a., skoro przepis ten ma zastosowanie jedynie w sytuacji możliwości wyboru spośród kilku środków egzekucyjnych. Tym samym zarzuty skargi w tej części są chybione.

Zasadne natomiast okazały się zarzuty odnoszące się do naruszenia art. 9 § 2 u.p.e.a.

Zgodnie z art. 9 § 1 u.p.e.a. wynagrodzenie ze stosunku pracy podlega egzekucji w zakresie określonym w przepisach Kodeksu pracy. Stosownie do art. 9 § 2 u.p.e.a. przepis § 1 stosuje się odpowiednio do należności członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i członków ich rodzin z tytułu pracy w spółdzielni oraz wszystkich świadczeń powtarzających się, których celem jest zapewnienie utrzymania.

W sprawie należało zatem rozstrzygnąć, czy otrzymana przez Skarżącego należność na podstawie wystawionej przez niego faktury ma charakter świadczenia, o którym mowa w art. 9 § 2 u.p.e.a., a zatem czy zgodnie z art. 9 § 1 u.p.e.a. będzie do niej miała zastosowanie kwota wolna od potrąceń na zasadach wynikających z Kodeksu pracy. Nie budzi przy tym najmniejszych wątpliwości, że należność z tytułu wystawionej faktury nie stanowi wynagrodzenia ze stosunku pracy. Niemniej jednak art. 9 § 2 u.p.e.a. nakazuje odpowiednie stosowanie art. 9 § 1 u.p.e.a. do wszystkich świadczeń powtarzających się, których celem jest zapewnienie utrzymania. Przychody pochodzące z działalności gospodarczej mogą zatem wchodzić w zakres art. 9 § 2 u.p.e.a., jeżeli spełniają warunki wymienione w tym przepisie. Każde świadczenie spełniające warunki z art. 9 § 2 u.p.e.a. będzie zasadniczo korzystało z ochrony przed całkowitym zajęciem, niezależnie od rodzaju umowy łączącej strony oraz formalnej kwalifikacji tego świadczenia do określonego źródła przychodu.

Pierwszym z koniecznych warunków zakwalifikowania świadczenia jako podlegającego ograniczeniu egzekucji do kwoty wolnej od potrąceń jest jego powtarzalność, czyli wykonywane go w regularnych odstępach czasu przez okres trwania stosunku prawnego. Drugą przesłanką jest zapewnienie zobowiązanemu utrzymania. Odnosi się ona do zasady poszanowania minimum egzystencji. W praktyce oznacza to, że środki przymusu egzekucyjnego nie mogą doprowadzić do pozbawienia go środków do życia.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt tej sprawy należy przypomnieć, że z akt sprawy wynika, że Skarżący nie jest związany ze Spółką stosunkiem pracy. Niemniej jednak wskazywał, że środki otrzymywane za usługi, udokumentowane fakturami stanowią jego jedyne źródło utrzymania.

W kontekście brzmienia art. 9 § 2 w zw. z art. 9 § 1 u.p.e.a. organy były zobowiązane do oceny charakteru otrzymywanego przez Skarżącego świadczenia. W tym zakresie nie można opierać się jedynie na informacji dłużnika zajętej wierzytelności, który poinformował, że Zobowiązany nie jest zatrudniony na umowę o pracę i że nie otrzymywał wynagrodzenia ani innych świadczeń pieniężnych związanych z pracą. Treść tej odpowiedzi nie wyjaśnia bowiem, czy przekazywane Skarżącemu świadczenie spełnia przesłanki z art. 9 § 2 u.p.e.a. W celu odpowiedzi na to pytanie należało odnieść się do twierdzeń Skarżącego. Skarżący już w skardze na czynność egzekucyjną wskazywał, że zajęcie omawianego świadczenia pozbawia go podstawowego źródła utrzymania, zaś piśmie z 8 kwietnia 2026 r. oraz kolejnych wskazywał, że prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą i od 2022 r. świadczy usługi wyłącznie na rzecz L.sp. z o.o. na podstawie umowy B2B, przy czym nie jest zatrudniony u żadnego innego podmiotu, nie osiąga dochodów z żadnego innego źródła.

Wobec powyższego organ miał obowiązek ocenić powyższe okoliczności, a w przypadku wątpliwości przeprowadzić, w niezbędnym zakresie postępowanie wyjaśniające. Organ natomiast zaniechał dokonania oceny, czy przedstawione okoliczności potwierdzają, że omawiane świadczenie jest powtarzalne i zapewnia jedyne źródło utrzymania. Taka ocena mogłaby stanowić podstawę uwzględnienia bądź oddalenia skargi na czynność egzekucyjną. Tymczasem organ bez analizy czy świadczenie wypłacane Skarżącemu spełnia warunki z art. 9 § 2 u.p.e.a. oddalił wniesioną skargę.

Zasada dokonywania potrąceń w pełnej wysokości oraz obowiązek przestrzegania wobec dłużnika ograniczeń wynikających z Kodeksu pracy nie mogą skutkować niewypełnieniem przez organ egzekucyjny jego ustawowego obowiązku czuwania nad legalnością egzekucji administracyjnej, który wynika z art. 54 § 1 pkt 1 u.p.e.a. Organ egzekucyjny nie może więc prowadzić egzekucji w sposób, który doprowadzi do całkowitego pozbawienia zobowiązanego środków do życia z pominięciem katalogu zwolnień i ograniczeń egzekucyjnych wynikających z u.p.e.a. Jeśli sporna wierzytelność ma charakter powtarzający się i stanowi jedyne źródło utrzymania zobowiązanego, organ ma obowiązek zastosować odpowiednie przepisy ochronne dotyczące kwot niezbędnych do utrzymania (w tym przypadku art. 9 § 1 i 2 u.p.e.a w zw. z art. 87 i 87¹ Kodeksu pracy). Obowiązek działania na podstawie i w granicach prawa ciąży na organie egzekucyjnym, a nie na podmiocie prywatnym realizującym zajęcie. Skoro organ powziął informację o charakterze tego świadczenia, to jego obowiązkiem było czuwanie nad prawidłową realizacją zajęcia.

Zastosowanie art. 9 § 2 u.p.e.a. do określonego świadczenia nie zależy od źródła jego pochodzenia, gdyż istotne jest czy jest ono otrzymywane cyklicznie i w celu zapewnienia środków utrzymania. Przepis ten stanowi gwarancję zapewnienia minimum egzystencji dla osób, które utrzymują się z innych niż stosunek pracy cyklicznych dochodów. Osoba fizyczna prowadząca jednoosobową działalność gospodarczą, spełniająca przesłanki z art. 9 § 2 u.p.e.a. nie może być wyłączona z tej ochrony. Świadczenie uzyskiwane z tytułu wykonania usługi w ramach prowadzonej działalności gospodarczej może podlegać ograniczeniom egzekucyjnym, gdyż ochrona przewidziana tym przepisem dotyczy każdego, kto utrzymuje się z powtarzalnego świadczenia, które jednocześnie stanowi jego jedyne źródło utrzymania. Dlatego też w sytuacji spełnienia wskazanych przesłanek, także i przedsiębiorca będzie miał zapewnioną ochronę w postaci gwarancji pozostawienia mu wolnych od zajęcia środków na utrzymanie. Przedsiębiorca w tym względzie nie może być dyskryminowany jedynie dlatego, że uzyskuje dochody w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Celem omawianej regulacji jest bowiem zapewnienie minimum środków na utrzymanie również osobom fizycznym prowadzącym działalność gospodarczą, o ile zajęte świadczenie stanowi jedyne źródło utrzymania i ma charakter powtarzalny.

Powyższa wykładnia art. 9 § 1 i 2 u.p.e.a. jest zgodna ze stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego zajętym w wyroku z 5 maja 2023 r., sygn. akt III FSK 2034/21, w którym wskazano, że omawiane przepisy ani też inne, nie wykluczają spod działania art. 9 § 2 u.p.e.a. dochodów z działalności gospodarczej, których celem jest zapewnienie utrzymania. Nie jest też konieczne, aby wynagrodzenie, o którym mowa w tym przepisie, było podobne do wynagrodzenia ze stosunku pracy regulowanego w Kodeksie pracy.

Istotne było zatem ustalenie, czy należności wypłacane Skarżącemu i udokumentowane fakturami są świadczeniami powtarzalnymi, których celem jest zapewnienie utrzymania. Skoro organ w toku rozpatrywania skargi na czynność egzekucyjną dowiedział się, że zajęte wierzytelności mogą stanowić jedyne źródło utrzymania Skarżącego i mają charakter powtarzalny, powinien już wówczas ustalić rodzaj tego świadczenia, i w przypadku pozytywnej weryfikacji zastosować ochronę wynikającą z przepisów prawa pracy.

Organ egzekucyjny jest gospodarzem postępowania i ponosi pełną odpowiedzialność za jego legalność. Jeżeli zatem ma wiedzę, że zajęta wierzytelność podlega ochronie analogicznej do wynagrodzenia za pracę to ma też obowiązek modyfikacji zakresu zajęcia poprzez wskazanie dłużnikowi zajętej wierzytelności granicy potrąceń. Przerzucenie odpowiedzialności decydowania o granicach ochrony prawnej na podmiot trzeci (dłużnika): stanowi niedopuszczalną próbę zwolnienia się przez Organ z funkcji kontrolnych nad bieżącym tokiem egzekucji.

Brak ustaleń w odniesieniu do tego, czy miało miejsce kwestionowane przez Skarżącego zajęcie kwoty wolnej od egzekucji i oparcie rozstrzygnięcia wyłącznie na fakcie, że formalnie przychód Skarżącego zaliczany jest do przychodów pochodzących z pozarolniczej działalności gospodarczej było niewystarczające i stanowiło o naruszeniu art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 18 oraz art. 9 ust. 2 i art. 54 § 1 ust. 1 u.p.e.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Rozpoznając ponownie sprawę organ poczyni ustalenia co do tego, czy i w jakim zakresie w ramach zajęcia innej wierzytelności pieniężnej doszło do zajęcia świadczenia z przekroczeniem regulacji zawartych w Kodeksie pracy. Organ powinien tę kwestię wyjaśnić przez wykazanie jaki charakter miały zajęte środki. Organ weźmie też pod uwagę ugruntowany w orzecznictwie pogląd (m.in. wyrok NSA z 31 stycznia 2019 r., II FSK 3034/18, że bezpodstawnie zajęte i przekazane środki pieniężne, niepodlegające egzekucji, podlegają zwrotowi zobowiązanemu.

Z uwagi na powyższe Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2026 r. poz. 143 ze zm.) uchylił postanowienia organów obu instancji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a. w związku z art. 205 § 1 p.p.s.a.