Pouczenia bez decyzji w aktach. Sąd uchylił zwrot świadczenia pielęgnacyjnego

Decyzją z 27 listopada 2025 r., nr[...], wydaną m.in. na podstawie art. 17, art. 20 ust. 3, art. 25 ust. 1, art 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 oraz pkt 4, ust. 2b, ust. 8, art. 32 ust.2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 1208, dalej w skrócie "uśr") Burmistrz Miasta S. uznał za świadczenia nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne przyznane obecnie skarżącej J. O. decyzją z dnia 10 czerwca 2020 r., nr[...] , wypłacone jej w okresie od 1 października 2023 r. do 30 września 2024 r., w łącznej wysokości 34 266 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie oraz za okres od 1 października 2024 r. w łącznej wysokości 5 976 zł. Organ zobowiązał jednocześnie skarżącą do zwrotu świadczenia.

W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że decyzją z dnia 10 czerwca 2020 r. przyznał skarżącej świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad córką N. O., która legitymowała się orzeczeniem o niepełnosprawności wraz ze wskazaniami, o których mowa w art. 17 ust. 1 uśr. Świadczenie zostało przyznane na okres od 1 czerwca 2020 r. do 31 maja 2023 r. tj. do dnia ważności orzeczenia. Decyzją z dnia 17 maja 2023 r. przedłużył potem prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na okres od 1 czerwca 2023 r. do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Organ wskazał ponadto, że w dniu 19 czerwca 2023 r. został poinformowany przez skarżącą, że w dniu [...] wydano orzeczenie o zaliczeniu jej córki do osób legitymujących się orzeczeniem o niepełnosprawności. Jednak ze względu na to, że orzeczenie nie zawierało punktu 7, skarżąca złożyła od niego odwołanie do WZON.

Organ wskazał także, że w dniu 16 sierpnia 2023 r. wydał decyzję zmieniającą, przedłużającą prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na okres do 30 września 2024 r., jednak nie dłużej niż do wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Natomiast w dniu 15 października 2024 r. organ pozyskał informację z systemu Empatia z zakładki EKSMON, że orzeczenie o niepełnosprawności córki skarżącej wydane w dniu [...] zachowało ważność do 31 marca 2025r. W związku z tym w drodze decyzji z dnia 24 października 2024 r. zmienił kolejny raz decyzję z dnia 10 czerwca 2020 r. i przedłużył prawo do świadczenia pielęgnacyjnego do 31 marca 2025 r. W dniu 14 listopada 2024 r. skarżąca przedstawiła orzeczenie o niepełnosprawności córki wydane w dniu [...] przez Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania Niepełnosprawności w Województwie [...] , które utrzymało w mocy orzeczenie z dnia [...] wydane przez PZON.

Organ przypomniał także, że na jego wniosek Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 30 czerwca 2025 r. stwierdziło nieważność w/w decyzji zmieniającej z dnia 24 października 2024 r. Decyzją z dnia 14 sierpnia 2025 r. na skutek wniosku skarżącej o ponowne rozpatrzenie sprawy, Kolegium utrzymało w mocy decyzję o stwierdzeniu nieważności.

Organ przedstawił również szczegółowe wyliczenia wypłaconych świadczeń, jak i również przytoczył treść pouczeń znajdujących w decyzjach oraz wniosku o przyznanie świadczenia.

Zaakcentował, że choć we wrześniu 2023 r. skarżąca otrzymała orzeczenie wydane przez WZON, utrzymujące w mocy orzeczenie wydane przez PZON w B., to nie poinformowała o tym fakcie, jak również o fakcie złożenia do sądu odwołania od wydanego orzeczenia. Według organu skarżąca miała świadomość, że kolejne orzeczenie ma wpływ na prawo do pobieranych świadczeń i może wiązać się z koniecznością zwrotu pobranych świadczeń.

Ponadto organ przywołał notatkę urzędową sporządzoną w dniu 14 listopada 2024 r. przez pracownika zajmującego się realizacja świadczeń rodzinnych, według której sierpniu 2023 r., następnie w dniu 25 września 2023 r. oraz w grudniu 2023 r. w rozmowach telefonicznych skarżąca twierdziła, że nie posiada jeszcze orzeczenia.

Organ przytoczył także treść pouczenia zawartego w decyzji z dnia 24 października 2024 r.

Organ stwierdził także, że decyzja przedłużająca z dnia 16 sierpnia 2023 r. wygasła w dniu 18.09.2023r. tj. w dniu wydania orzeczenia przez WZON w Katowicach.

Wskazując na powyższe okoliczności organ stwierdził, że doszło do nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu art.30 ust.2 pkt. 1 uśr.

Skarżąca złożyła odwołanie od powyższej decyzji.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z dnia 26 stycznia 2026 r. utrzymało jednak w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu Kolegium przedstawiło szczegółowy przebieg dotychczasowego postępowania oraz przytoczyło uzasadnienie decyzji organu I instancji. Przytoczone i omówione zostały także przepisy uśr, stanowiące podstawę rozstrzygnięcia. Dokonano także rozróżnienia pomiędzy pojęciem "nienależnego świadczenia" a pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego". Zaakcentowano przy tym kluczowe znaczenie pouczenia adresata decyzji o okolicznościach, których wystąpienie w przyszłości spowoduje brak prawa do świadczeń.

Kolegium wskazało, że w dniu 14 listopada 2024 roku strona przedstawiła w organie orzeczenie o niepełnosprawności córki wydane w dniu [...] roku przez WZON, które utrzymało w mocy orzeczenie wydane przez PZON w dniu [...] roku. Wydanie tego nowego orzeczenia, powodowało utratę uprawnień do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego skarżącej decyzją z 10 czerwca 2020 roku i przedłużonego decyzją z 17 maja 2023 roku, 16 sierpnia 2023 r. oraz kolejną decyzją przedłużającą prawo do świadczenia pielęgnacyjnego do 31 marca 2025 r.

Kolegium przypomniało przy tym, że organ I wydał swoją decyzji po uchyleniu przez organ odwoławczy jego wcześniejszej decyzji. Obecnie zaś stosując się do zaleceń zawartych w decyzji kasatoryjnej ocenił, poddając analizie treść otrzymanych przez stronę pouczeń, że skarżąca miała wiedzę o tym, że wydanie nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności córki kwalifikuje się jako zmiana mająca wpływ na przysługujące prawo do pobieranego świadczenia pielęgnacyjnego. Według zaś Kolegium analiza treści decyzji przyznających świadczenie pozwala stwierdzić, że w sentencji decyzji jak w pouczeniu precyzyjnie poinformowano skarżącą o dacie granicznej, do której zostaje przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Zatem skarżąca miała świadomość co do prawa do ww. świadczenia.

W skardze na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie art. 30 ust 1 i ust 2 pkt 1 uśr poprzez jego błędne zastosowanie tj. uznanie, że była ona należycie pouczona o braku prawa do pobierania świadczenia rodzinnego na skutek zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń rodzinnych i miała świadomość braku prawa do świadczenia.

W związku z tym skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację przedstawią w zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie skarżąca podtrzymała skargę. Podniosła m.in. że była przekonana o tym, że świadczenie jest jej należne, gdyż jej córka wymagała ciągłej rehabilitacji, a decyzja przyznająca świadczenie nadal pozostawała w obrocie prawnym. Wyjaśniła również, że od niekorzystnego orzeczenia WZON wniosła odwołanie do Sądu Rejonowego w S. Nie pamięta jednak daty, w której wydano wyrok. Nie pamięta też dokładnie treści tego wyroku.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 143, dalej p.p.s.a.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej, a stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1208, dalej w skrócie jak dotychczas "uśr") do zwrotu obowiązana jest osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne. Jednocześnie w art. 30 ust. 2 uśr ustawodawca wskazuje przypadki, w których świadczenia rodzinne uznaje się za nienależnie pobrane. W orzecznictwie sądów administracyjnych akcentuje się przy tym, że kwalifikowanie stanów faktycznych jako spełniających kryteria z art. 30 ust. 2 uśr powinno odbywać się z rygorystycznym uwzględnieniem wszystkich przewidzianych w przepisach warunków, zaś same przepisy określające przesłanki uznania świadczenia za nienależnie pobrane powinny być intepretowane w sposób ścisły (zob. np. wyrok NSA z dnia 22 grudnia 2025 r. I OSK 2397/24).

W realiach rozpoznawanej sprawy organy przyjęły, że w odniesieniu do skarżącej zachodzi m.in. sytuacja, o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr. (organ I instancji wskazał także na art. 30 ust. 2 pkt 4 uśr). Według art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W sytuacji, o której mowa w tym przepisie obowiązek zwrotu wypłaconego świadczenia rodzinnego został zatem uzależniony od zaistnienia dwóch przesłanek.

Po pierwsze, jego wypłata musi nastąpić pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych.

Po drugie, osoba pobierająca świadczenia powinna zostać należycie pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Pouczenie zaś spełnia wymogi prawidłowego wówczas, gdy jest zredagowane w sposób zrozumiały dla konkretnej osoby i w taki sposób, aby z uwzględnieniem realiów danej sprawy osoba ta mogła jego treść odnieść do swojej sytuacji; tak, aby następnie wiedzieć, że określona okoliczność w jej sytuacji ma znaczenie dla przyznania jej uprawnienia, a zaistnienie tej okoliczności rodzi po jej stronie obowiązek poinformowania organu o tym fakcie.

Prawidłowe pouczenie jest tu zatem kluczowe dla odróżnienia "świadczenia nienależnie pobranego" użytego w art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr od "świadczenia nienależnego", gdyż wiąże się z istnieniem po stronie świadczeniobiorcy świadomości, że pobierane świadczenie w zaistniałych okolicznościach faktycznych danej osobie się nie należy. W judykaturze utrwalił się pogląd, wedle którego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Oznacza to, że dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być zatem świadoma, że wystąpiła okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia (por.m.in. wyrok NSA z 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1392/21, wyrok WSA w Gliwicach z 28 października 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 764/21).

W realiach rozpoznawanej sprawy organ odwoławczy zwrócił uwagę na kwestię prawidłowego pouczenia. W ostatnim akapicie uzasadnienia przedstawił stanowisko organu I dotyczące pouczeń. Zaakcentował przy tym, że analiza treści decyzji przyznających świadczenie pozwala stwierdzić, że organ I instancji w sentencji decyzji jak w pouczeniu precyzyjnie poinformował stronę o dacie granicznej, do której zostaje przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Zatem według Kolegium strona miała świadomość co do prawa do świadczenia. Sąd nie może jednak uznać takiego stanowiska za przekonujące. W aktach sprawy nadesłanych przez Kolegium brak jest bowiem jakiejkolwiek decyzji dotyczącej przyznania skarżącej świadczenia. Sąd nie ma przy tym podstaw do tego, aby zakładać, że Kolegium w ramach kontrolowanego obecnie postępowania dysponowało jeszcze innym materiałem dowodowym niż ten znajdujący się w aktach administracyjnych nadesłanych wraz z odpowiedzią na skargę. Dlatego przyjąć należy, że Kolegium dokonało oceny skuteczności pouczeń udzielonych skarżącej bez zapoznania się z ich treścią w tekście poszczególnych decyzji przyznających świadczenia. Co prawda organ I instancji w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcie przytacza treść pouczeń, ale bez dostępu do decyzji, w których miały się one znajdować nie sposób przejść do oceny ich skuteczności i spełnienia przedstawionych powyżej wymagań koniecznych do uznania, że strona została należycie pouczona o braku prawa do pobierania spornych świadczeń. W konsekwencji ocena dokonana w tym zakresie odbyła się z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Nie jest jednak jedyne naruszenie tych przepisów, które stwierdził Sąd w ramach kontroli zaskarżonej decyzji.

W podstawie prawnej decyzji organu I instancji wskazano m.in. art. 30 ust. 2 pkt 4 uśr. W uzasadnieniu zaś organ I instancji wskazał, że decyzja z dnia 24 października 2024 r., w oparciu o którą skarżącej wypłacono świadczenie za okres od 1 października 2024 r. do 30 listopada 2024 r. stała się przedmiotem postępowania nadzwyczajnego, w ramach którego Kolegium orzekło o stwierdzeniu jej nieważności (decyzje Kolegium z 30 czerwca 2025. oraz z dnia 14 sierpnia 2025 r.). Kolegium nie odniosło się jednak w żaden sposób do tej kwestii, pomimo że decyzja Kolegium z dnia 14 sierpnia 2025 r. została zaskarżona do tutejszego Sądu i w dacie wydania obecnie kontrolowanej decyzji Kolegium skarga oczekiwała na rozpoznanie. Zachodziła więc przesłanka do obligatoryjnego zawieszenia postępowania odwoławczego w oparciu o art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a. Dodać należy, że wyrokiem z dnia 11 lutego 2026 r. tutejszy Sąd uchylił decyzję Kolegium z dnia 14 sierpnia 2025 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Kolegium z 30 czerwca 2025 r.

Kolegium nie tylko naruszyło art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a. ale także w istocie nie dostrzegło, że decyzja organu I instancji opierała się jedynie w części na art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr.

Niezależnie od powyższych nieprawidłowości wskazać należy, że organy nie wzięły pod uwagę, że od rozstrzygnięcia WZON skarżącej przysługiwał jeszcze środek zaskarżenia do sądu powszechnego. Obowiązkiem organów było więc wyjaśnienie, czy skarżąca skorzystała z możliwości zaskarżenia. Takie zaskarżenie mogło bowiem wpłynąć na ocenę przez skarżącą konieczności informowania organu o wyniku rozstrzygnięcia wydanego przez WZON. Kwestia ta wymagała wyjaśnienia przez organy. Zwłaszcza, że według wyjaśnień złożonych przez skarżącą przed tutejszym skarżąca zaskarżyła orzeczenie WZON do sądu powszechnego. Okoliczność ta nie miałaby znaczenia tylko wtedy, gdyby w pouczeniu wyraźnie wskazano, że zaskarżenie orzeczenia WZON do sądu powszechnego nie zwalnia strony z obowiązku poinformowania organu o treści tego orzeczenia. Samo operowanie pojęciem ostatecznego rozstrzygnięcia WZON wobec osoby nie posiadającej wiedzy prawniczej nie powinno stanowić przesądzającego argumentu za uznaniem świadczenia jako nienależnie pobranego.

Ponadto w realiach rozpoznawanej sprawy świadczenia, co do których organy uznały że zostały nienależnie pobrane wynikały z kliku kolejnych decyzji. Oznacza to, że badając treść pouczenia zawartego w danej decyzji jego skutki można odnosić wyłącznie do świadczeń wypłaconych po dacie jej doręczenia stronie. Treść pouczenia zawartego w decyzji później doręczonej nie może być wyznacznikiem przy ocenie świadomości strony w odniesieniu do świadczeń wcześniej wypłaconych. Okoliczność ta nie została jednak uwzględniona przez organy. Oceniając, czy dane świadczenie jest nienależnie pobrane można brać pod uwagę wyłącznie te pouczenia, które stronie zostały zakomunikowane przed datą wypłaty tego świadczenia. Nie można pouczeniom przypisywać wstecznej skuteczności. Jeżeli organ powołuje pouczenia z różnych wydawanych kolejno po sobie decyzji, to koniecznym jest wyraźne wskazanie przez organ, że cytowane przez organ pouczenie zostało wzięte pod uwagę wyłącznie w odniesieniu do świadczeń wypłaconych po dacie doręczenia decyzji, w której to pouczenie zawarto. W aktach zaś powinna znajdować się nie tylko dana decyzja ale także dowód jej doręczenia stronie, pozwalający na dokładne ustalenie daty, w której strona mogła się z tym pouczeniem zapoznać.

Niezależnie od powyższego wskazać należy, że jeżeli organ przed wydaniem decyzji w oparciu o dostępne źródła weryfikował treść aktualnego orzeczenia o niepełnosprawności i w oparciu o poczynione w ten sposób ustalenia wydał decyzję przyznającą świadczenie, to w sytuacji, w której okazałoby się, że pozyskane przez dane były błędne lub niewystarczające albo błędnie odczytane, konsekwencje takiego stanu rzeczy nie powinny być przerzucane na stronę. Pouczenia zawarte w decyzjach nie powinny być traktowane jako swego rodzaju zabezpieczenie na wypadek wydania błędnej decyzji przez organ. Z uzasadnienia decyzji organu I instancji wynika, że w dniu 15 października 2024 r. organ pozyskał informację z systemu Empatia z zakładki EKSMON, że orzeczenie o niepełnosprawności córki skarżącej wydane w dniu [...] zachowało ważność do 31 marca 2025 r. Sąd nie miał możliwości zweryfikowania tej okoliczności, ze względu na zasygnalizowane wcześniej braki w przekazanych aktach administracyjnych. Jeżeli jednak okazałoby się, że opisana sytuacja miała miejsce, to w ocenie Sądu - niezależnie od innych przedstawionych dotychczas przeszkód – wymagałoby to jej rozważenia jako samodzielnej przeszkody do uznania świadczeń wypłaconych w oparciu o tę informację jako nienależnie pobranych.

Wszystkie te uchybienia przepisom postępowania, w tym art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., jako mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a.

Wskazania co dalszego postępowania wynikają wprost z powyższych rozważań. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny mieć je na uwadze, bacząc by nie naruszono reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcia odpowiadały prawu materialnemu. Organy będą przy tym związane oceną prawną i wskazaniami Sądu.