Kredyt indeksowany do franka bez opisu kursu. Sąd uznał umowę za nieważną

Powodowie K. B. i M. B. żądali ustalenia nieważności umowy o kredyt hipoteczny nr (...) z dnia 12 października 2006 r., zawartej pomiędzy nimi a pozwanym Bankiem (...) S.A. z/s w W., ewentualnie ustalenia bezskuteczności wobec powodów postanowień § 2 ust. 2, § 7 ust. 1, § 11 pkt 3 tej umowy oraz postanowień § 3 ust. 2, § 8 ust. 3, § 9 ust. 4, § 21 ust. 1 „Regulaminu kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej w Banku (...)”, stanowiącego integralną część wskazanej umowy, a nadto zwrotu kosztów procesu.

Pozwany Bank (...) S.A. z/s w W. wnosił o oddalenie powództwa w całości.

Wyrokiem z dnia 23 lipca 2021 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie oddalił powództwo o ustalenie nieważności umowy o kredyt hipoteczny nr (...) z dnia 12 października 2006 r., zawartej pomiędzy powodami i pozwanym; ustalił, że bezskuteczne względem powodów są postanowienia § 2 ust. 2, § 7 ust. 1 tej umowy oraz § 21 ust. 1 Regulaminu kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej w Banku (...) S.A. stanowiącego część tej umowy i zasądził od pozwanego na rzecz powodów zwrot kosztów procesu w kwocie 11.817 zł z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się wyroku.

Orzeczenie to oparto o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną.

Powodowie i pozwany Bank podpisali umowę kredytu hipotecznego z dnia 12 października 2006 r. Powodowie umowę tę podpisali jako konsumenci. Umowa została podpisana na podstawie wniosku kredytowego, w którym kwotę kredytu (wraz z prowizją) powodowie oznaczyli w walucie polskiej (230.000 zł i 2.300 zł), jako walutę kredytu wskazali walutę szwajcarską ( (...)), a jako okres spłaty – 300 miesięcy.

Przy składaniu wniosku powodowie podpisali oświadczenie, że są świadomi ryzyka związanego z możliwością zmiany oprocentowania w przypadku zmiany stopy referencyjnej, od której było uzależnione oprocentowanie kredytu, a nadto oświadczenie, że przedstawiono im oferty kredytów w walucie polskiej oraz indeksowanego do waluty obcej, a zdecydowali się na wybór kredytu indeksowanego do waluty, mając świadomość ryzyka związanego z możliwością niekorzystnej zmiany kursu walut, w sposób powodujący podwyższenie kwoty kredytu, odsetek i rat wyrażonych w złotych. Jednocześnie potwierdzili zapoznanie się z symulacją kosztów w przypadku niekorzystnej zmiany kursu. W umowie powodowie potwierdzili otrzymanie Regulaminu kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej w Banku (...) S.A. i zapoznanie się z nim (§ 1.1).

Zgodnie z umową, Bank udzielił powodom kredytu w kwocie 232.300 PLN na zakup domu (139.000 PLN) i jego remont (91.000 PLN) (§ 2.1. i § 2.3.). W § 2.2. wskazano, że kredyt jest indeksowany do (...), po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna (...) według tabeli kursów walut obcych obowiązującej w pozwanym Banku w dniu uruchomienia kredytu lub transzy, z zastrzeżeniem że zmiany kursów walut w okresie kredytowania mają wpływ na wysokość kwoty zaciągniętego kredytu oraz raty.

Oprocentowanie kredytu ustalono jako zmienne i stanowiące sumę stałej marży oraz stopy referencyjnej LIBOR 3M ( (...)) obowiązującej w dniu sporządzenia umowy, zaś zmiana oprocentowania miała następować w cyklu kwartalnym i przyjmować wartość z ostatniego dnia roboczego ostatniego miesiąca poprzedzającego kolejny kwartał kalendarzowy (§ 6). Okres spłaty kredytu ustalono na 300 miesięcy w ratach miesięcznych, obejmujących 9 rat odsetkowych w okresie karencji spłaty kredytu oraz 291 równych ratach miesięcznych zawierających mającą część odsetek oraz rosnącą część raty kapitałowej (§ 7.2.).

Spłata kredytu miała następować w PLN z zastosowaniem kursu sprzedaży (...) obowiązującego w dniu płatności raty kredytu, zgodnie z tabelą kursów walut obcych (§ 7.1.). W § 8.3 Regulaminu (wersja R19) wskazano, że w przypadku kredytu w walucie obcej kwota raty spłaty obliczona jest według kursu sprzedaży dewiz, obowiązującego w Banku na podstawie obowiązującej w Banku tabeli kursów walut obcych z dnia spłaty. Z kolei w § 3.1. Regulaminu wskazano, że kredyt jest udzielony w PLN. Wskazano również, że kredyt może być indeksowany kursem waluty obcej na podstawie obowiązującej w Banku tabeli kursów walut obcych (§ 3.2. Regulaminu).

W przypadku kredytu w walucie obcej, Bank w następnym dniu po upływie terminu wymagalności kredytu, dokonuje przewalutowania całego wymagalnego zadłużenia na PLN, z zastosowaniem aktualnego kursu sprzedaży dewiz, określonego przez Bank w tabeli kursów walut obcych. Od wymagalnego kapitału wyrażonego w PLN Bank nalicza dalsze odsetki w wysokości dwukrotności odsetek ustawowych (§ 9.4.).

Bank zastrzegł sobie prawo do zmiany Regulaminu z ważnych przyczyn. Za ważne uznał w szczególności wprowadzenie nowych i nowelizacje ogólnych przepisów prawnych i dostosowanie ich do zmian wprowadzonych w obowiązującym w Banku systemie informatycznym (§ 21.1.).

Aneksem nr (...) z dnia 10 września 2007 r. kwota kredytu została powiększona o 17.700 PLN i na dzień podpisania aneksu wynosiła 250.000 PLN.

W okresie od dnia 30 października 2006 r. do dnia 30 maja 2020 r. na poczet rat kapitałowo-odsetkowych powodowie wpłacili na rzecz Banku 245.576,87 PLN i nadal kontynuują spłatę kredytu.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że powodowie posiadają interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie nieważności umowy stron, ewentualnie bezskuteczności niektórych jej postanowień (art. 189 k.p.c.), który przejawia się tym, że domagali się oni definitywnego usunięcia niepewności prawnej co do istnienia nawiązanego na podstawie tej umowy stosunku prawnego lub jego treści w przypadku wyeliminowania niektórych jej postanowień z uwagi na ich niedozwolony charakter. Stwierdził także, że zasadnicze postanowienia umowy stron spełniają przesłanki z art. 69 Prawa bankowego (w brzmieniu obowiązującym w dacie jej zawarcia) i pozwalają na uznanie jej za umowę kredytu bankowego. Oceny tej, zdaniem Sądu, nie zmienia okoliczność, że kwota udzielonego kredytu miała być indeksowana kursem waluty obcej przez przeliczenie wysokości sumy kredytowej wypłaconej w walucie polskiej na walutę obcą, ustalenie rat spłaty w walucie obcej i następnie przeliczanie wartości konkretnych spłat dokonywanych w walucie polskiej na walutę obcą i odpowiednie do tego określanie wysokości pozostałego do spłaty zadłużenia w tej właśnie walucie ( (...)). Sąd zauważył bowiem, że art. 358

1 § 2 k.c. wprost przewiduje możliwość zastrzeżenia w umowie, że wysokość zobowiązania, którego przedmiotem od początku jest suma pieniężna, zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości. Umowa ta jest także dopuszczalna na gruncie art. 353

1 k.c.

Sąd Okręgowy wskazał kolejno, że powodowie zostali jasno poinformowani o ryzykach zmian, wynikających z możliwości zmiany oprocentowania i kursu waluty, nie przystali na propozycję kredytu w złotówkach i wybrali kredyt indeksowany do waluty szwajcarskiej. Powodowie nie zapoznali się szczegółowo z tymi dokumentami, mimo że mieli taką możliwość. Powyższe nie oznacza jednak, zdaniem Sądu, że wszystkie postanowienia, zawarte w umowie stron zostały z nimi indywidualnie uzgodnione. Zauważył, że zarówno wniosek kredytowy, jak i umowa stron stanowiły wzorce stosowane w Banku, a kredytobiorcy mogli określić potrzebną im kwotę w PLN, wybrać inną walutę kredytu, określić przeznaczenie kredytu, uzgodnić okres kredytowania, sposób zabezpieczenia, wskazać rachunki do wypłaty i spłaty kredytu, ewentualnie próbować negocjować marżę, jako składnik oprocentowania, lub wysokość prowizji. Sąd wywiódł jednocześnie, że kredyt udzielony powodom nie był kredytem walutowym, gdyż przedmiotem zobowiązań obu stron od początku była waluta polska. Zauważył przy tym, że konstrukcja umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej nie jest sprzeczna z prawem, ani z zasadami współżycia społecznego, skoro ryzyko takiego ukształtowania stosunku prawnego obciąża co do zasady obie strony.

Sąd Okręgowy uznał jednak, że § 2.2 i § 7.1 umowy, a także § 3.2, § 8.3, § 9.4 i § 2.19 Regulaminu stanowią niedozwolone klauzule umowne (art. 385

1 k.c.). Podkreślił, że powodowie zawierali umowę jako konsumenci, a zapisy te przewidywały, że wysokość zobowiązania z umowy będzie wielokrotnie przeliczana z zastosowaniem dwóch rodzajów kursu waluty indeksacyjnej, przy czym mechanizm (konkretny sposób) ustalania kursu nie został opisany w żaden sposób ani w umowie, ani w Regulaminie. Oznacza to, że Bank miał swobodę w zakresie ustalania kursu waluty indeksacyjnej.

Sąd Okręgowy przyjął równocześnie, że analizowane postanowienia, dotyczące głównego przedmiotu umowy, są nietransparentne, pozostawiają pole do arbitralnego działania Banku i w ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem. Naruszają także równorzędność stron, skoro wysokość kredytu do wypłaty w walucie polskiej, a następnie wysokość, w jakiej spłaty w walucie polskiej, będą zaliczane na spłatę kredytu wyrażonego w walucie obcej oraz rozliczeń innych opłat, zależą wyłącznie od jednej ze stron umowy. Po zawarciu umowy kredytobiorcy (powodowie) mieli więc ograniczoną możliwość przewidzenia wysokości zadłużenia w (...) po wypłacie kredytu w PLN, a pozwany w sposób niemal dowolny i niezależny od kredytobiorców mógł kształtować wysokość zobowiązania w walucie, w jakiej powodowie spłacali kredyt. Tym samym uzyskał też narzędzie do potencjalnego zminimalizowania niekorzystnych dla siebie skutków zmiany kursów na rynku międzybankowym lub zmian w zakresie oprocentowania (obniżka stopy bazowej), gdyż teoretycznie mógł je rekompensować podwyższeniem kursu sprzedaży przyjętego do rozliczenia spłat kredytu. To wszystko sprawia, że postanowienia te były sprzeczne z dobrymi obyczajami i naruszały rażąco interesy powodów w rozumieniu art. 385

1 § 1 k.c. Bez znaczenia pozostawał przy tym, zdaniem Sądu, sposób wykonania umowy stron, skoro oceny abuzywności dokonuje się na datę zawarcia umowy. Stąd też za zbędne Sąd Okręgowy uznał prowadzenie postępowania dowodowego, zmierzającego do poczynienia takich ustaleń, a wnioski pozwanego w tym zakresie pominął.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Okręgowy uznał, że niniejsze, niedozwolone postanowienia umowne, nie wiążą powodów. Zauważył, że ich eliminacja, przy zachowaniu postanowień dotyczących indeksacji oznaczałaby, że kwota kredytu powinna zostać przeliczona na walutę szwajcarską, a powodowie w terminach płatności kolejnych rat powinni je spłacać w walucie polskiej, przy czym żadne postanowienie nie precyzowałoby kursu, według którego miałyby nastąpić takie rozliczenia. Sąd ten przyjął także, że nie ma możliwości zastosowania w miejsce wyeliminowanych postanowień żadnego innego kursu waluty, ani norm o charakterze ogólnym. To z kolei nie pozwala na sięgnięcie do domniemanej woli stron lub utrwalonych zwyczajów (art. 65 k.c. i art. 56 k.c.), które w odniesieniu do innych stosunków prawnych pozwalałyby na ustalenie wartości świadczenia określonego w walucie obcej np. przez odniesienie się do tej waluty według kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski lub innych kursów wskazywanych przez strony w umowie. Brak też możliwości sięgnięcia po art. 358 § 2 k.c., albowiem świadczenie obu stron było wyrażone w walucie polskiej, a ponadto przepis ten nie obowiązywał w dacie zawarcia umowy kredytowej. W efekcie Sąd uznał, że zachodzi potrzeba wyeliminowania z umowy całego mechanizmu indeksacji i przeliczeń na walutę szwajcarską.

W ocenie Sądu Okręgowego, po wyeliminowaniu ww. postanowień umowa stron może być jednak nadal wykonywana, bez zmiany charakteru jej głównego przedmiotu. Podkreślił, że nadal znana jest kwota i waluta kredytu (232.300 PLN), jego cel, okres i termin spłaty (300 rat miesięcznych), wysokość prowizji (2.300) oraz oprocentowanie (suma marży i stopy referencyjnej LIBOR 3M dla (...)). Taka umowa w pełni odpowiada cechom umowy kredytu wskazanym w art. 69 Prawa bankowego, jest zgodna z zasadą swobodnego kształtowania stosunków umownych i nie narusza zasad współżycia społecznego. Zdaniem Sądu, w ten sposób osiągnięty jest także cel art. 385

1 k.c. i Dyrektywy 93/13/EWG, wyłożony przez (...) i zakładający wyeliminowanie z umowy wyłącznie postanowień niedozwolonych z zachowaniem umowy, o ile nie zmienia to jej głównego charakteru w rozumieniu przepisów krajowych, a więc de facto art. 69 Prawa bankowego.

Kierując się powyższym, Sąd Okręgowy oddalił powództwo o ustalenie nieważności przedmiotowej umowy.

Jako uzasadnione ocenił natomiast żądanie ustalenia wobec powodów bezskuteczności: § 2 ust. 2 i § 7 ust. 1 umowy, a także § 21 ust. 1 Regulaminu.

Rozstrzygnięcie o kosztach procesu zapadło w oparciu o art. 98 k.p.c.

Apelacje od wyroku Sądu Okręgowego w Olsztynie z dnia 23 lipca 2021 roku wywiodły obie strony.

Pozwany zaskarżył go w części uwzględniającej żądanie ewentualne powodów oraz rozstrzygającej o kosztach procesu i zarzucił Sądowi Okręgowemu:

- ustalenie niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy, że:

a) przedmiotowy kredyt nie był kredytem walutowym;

b) klauzule indeksacyjne nie byty indywidualnie negocjowane między stronami, a powodowie nie mieli możliwości negocjacji treści umowy, mimo że klauzule te stanowiły konsekwencję dokonania przez powodów wyboru waluty, a nadto powodowie mieli możliwość spłaty bezpośrednio w walucie kredytu (§ 8 ust. 4 obowiązującego w dacie zawierania umowy Regulaminu Kredytowania Osób Fizycznych w Ramach Usług (...) w Banku (...) S.A.);

c) pozwany dysponował całkowitą, nieograniczoną swobodą w zakresie ustalania kursu kupna i sprzedaży waluty (...), w sytuacji gdy wartość waluty szwajcarskiej nie jest stała, lecz podlega zmianom i wahaniom niezależnym od pozwanego, a kurs stosowany przez Bank odzwierciedlał sytuację rynkową;

d) powodowie nie zostali w dostateczny, wystarczający sposób poinformowani o ryzyku walutowym;

e) pozwany przerzucił na powodów całość ryzyka wynikającego ze zmiany kursu waluty kredytu, w sytuacji gdy pozwany zabezpieczył swoją pozycję walutową i poniósł z tego tytułu koszty, do czego był zobowiązany z uwagi na nakaz organów nadzoru finansowego oraz konieczność zabezpieczenia depozytów wszystkich swoich klientów i zapewnienia płynności całego sektora finansowego;

- obrazę przepisów postępowania, tj.:

1) art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dowolną, sprzeczną za zasadami logiki i doświadczenia życiowego, ocenę zgromadzonego materiału dowodowego, przejawiającą się w:

a) błędnym przyjęciu, że postanowienia w zakresie mechanizmu indeksacji w tym kursów wymiany stosowanych w rozliczeniu umowy nie były indywidualnie uzgadniane, podczas gdy klauzule indeksacyjne stanowiły konsekwencję dokonania przez powodów wyboru waluty, a nadto powodowie mieli możliwość negocjowania warunków umowy;

b) błędnym przyjęciu, że klauzule indeksacyjne kształtowały prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy;

c) błędnym przyjęciu, że pozwany miał swobodę w zakresie ustalania kursu walut publikowanych przez Bank w Tabeli Kursów Walut Obcych, w sytuacji gdy Sąd powziął taki wniosek z pominięciem: pochodzącej od Narodowego Banku Polskiego listy banków pełniących funkcję dilerów pieniężnych w poszczególnych latach, dokumentu prywatnego w postaci „Raportu dotyczącego spreadów” z 2009 r. przygotowanego przez UOKiK;

Gdyby Sąd ocenił te dowody w sposób swobodny ustaliłby, że:

• kursy kupna i sprzedaży walut obcych publikowane w Tabeli Kursów Walut Obcych ustalane były na podstawie średnich kursów notowanych na rynku międzybankowym z uwzględnieniem marży, której wysokość była przedmiotem decyzji organu pozwanego odpowiedzialnego za zarządzanie płynnością;

• metodyka ustalania kursów walut przez pozwanego była analogiczna do tej stosowanej przez Narodowy Bank Polski aż do czerwca 2017 r.;

• kursy walut obcych publikowane przez pozwanego w Tabeli Kursów Walut Obcych stosowane były nie tylko do rozliczeń umów kredytów indeksowanych do walut obcych, ale są stosowane globalnie w ramach szerokiej działalności Banku, a zatem nie mogą cechować się dowolnością, lecz rynkowością;

a w konsekwencji doszedłby do wniosku, że celem pozwanego przy zawieraniu umowy kredytu nigdy nie było uzyskanie nadrzędnej pozycji względem powodów i pozyskanie nieograniczonego dodatkowego wynagrodzenia z tytułu umowy kredytu;

2) art. 227 k.p.c. w zw. z art. 235

2 § 2 k.p.c. pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. poprzez pominięcie wniosków dowodowych z zeznań świadków: K. G., J. C. oraz K. M., a także dowodu z opinii biegłych sądowych, co doprowadziło do poczynienia ustaleń faktycznych w oparciu o niepełny materiał dowodowy, uniemożliwiający odtworzenie rzeczywistego stanu faktycznego sprawy oraz charakteru stosunku prawnego łączącego strony (w tym m.in. w zakresie waluty kredytu, sposobu ustalania kursów w Tabeli i ich obiektywnego, rynkowego charakteru, możliwości/braku możliwości dalszego wykonywania umowy kredytu po ustaleniu bezskuteczności klauzuli indeksacyjnej, sposobu wykonywania umów kredytu przez strony, przyczyn kwalifikowania kredytów indeksowanych do waluty obcej jako kredytów walutowych, skutków ustalenia częściowej bezskuteczności postanowień umowy kredytu);

3) art. 98 k.p.c. poprzez przyznanie kosztów sądowych stronie powodowej w całości, podczas gdy wynik procesu, w szczególności oddalenie części roszczeń powodów wskazuje, że koszty winny zostać rozdzielone proporcjonalnie do wyniku sprawy, w konsekwencji stronie powodowej koszty te winny być przyznane co najwyżej w części;

- obrazę przepisów prawa materialnego, tj.:

1) art. 385

1 § 1 k.c. w zw. z art. 3 oraz art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich w zw. z art. § 2 ust. 2 oraz § 7 ust. 1 umowy kredytu oraz § 21 ust. 1 Regulaminu kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej w Banku (...) S.A. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 października 2011 r. poprzez ich błędną wykładnię, przejawiającą się w pominięciu, że postanowienia umowne dotyczące ryzyka kursowego określają główny przedmiot umowy, a w konsekwencji podlegają badaniu pod kątem abuzywności dopiero po wykazaniu przez stronę roszczącą ich niejednoznaczności, którego to warunku powodowie w sprawie niniejszej nie wypełnili;

2) art. 385

1 § 1 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w zw. art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przejawiające się w uznaniu, że § 2 ust. 2 oraz § 7 ust. 1 umowy kredytu oraz § 21 ust. 1 Regulaminu kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej w Banku (...) S.A. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 października 2011 r. kwalifikują się jako niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 385

1 § 1 k.c., w sytuacji gdy nie kształtują praw i obowiązków powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i nie naruszają rażąco ich interesu;

3) art. 353

1 k.c. w zw. z art. 385

1 § 2 k.c. poprzez przyjęcie, że umowa kredytu, po ustaleniu bezskuteczności klauzuli indeksacyjnej (waloryzacyjnej), może nadal funkcjonować w obrocie jako umowa o kredyt złotowy z dotychczasowym oprocentowaniem, odnoszącym się do innej waluty, w sytuacji gdy Sąd pominął, że takie ustalenie nie doprowadziło do związania stron umową kredytu w pozostałym zakresie, co przewiduje art. 385

1 § 2 k.c., lecz jej przekształcenia w inny rodzaj umowy kredytu, która nie była objęta konsensusem stron;

4) art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 385

1 § 1 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w zw. art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w zw. z § 2 ust. 2 oraz § 7 ust. 1 umowy kredytu oraz § 8 ust. 3 Regulaminu kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej w Banku (...) S.A. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 października 2011 r. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące dokonaniem wadliwej wykładni oświadczeń woli stron umowy kredytu, ograniczającej się wyłącznie do analizy literalnego brzmienia spornych zapisów, bez dokonania oceny treści umowy i Regulaminu w kontekście celu, w którym została zawarta umowa, jak również z pominięciem okoliczności, w których doszło do jej zawarcia, zasad współżycia społecznego oraz zgodnego zamiaru stron w chwili zawierania umowy, co doprowadziło do wniosku o nieważności umowy kredytu wobec stwierdzenia abuzywności klauzuli indeksacyjnej, w sytuacji gdy Sąd, bazując na przekonaniu o racjonalności stron umowy kredytu winien dojść do przekonania, iż w braku ustalenia w umowie kursu wymiany, strony uznałyby za odpowiedni kurs średni NBP, jako kurs sankcjonowany przez ustawodawcę do rozliczeń walutowych i uznany przez ustawodawcę za obiektywny, co urzeczywistniałoby cel art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 oraz stanowiłoby środek stosowny i skuteczny, realizujący interesy konkurentów i konsumentów w rozumieniu art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13;

5) art. 69 ust. 3 Prawa Bankowego poprzez jego niezastosowanie, w sytuacji stwierdzenia abuzywności klauzuli przeliczeniowej;

6) art. 24 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim w zw. z art. 32 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim, względnie art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe poprzez ich niezastosowanie, w sytuacji gdy wobec braku określenia w umowie sposobu przeliczenia waluty polskiej na walutę kredytu, przy jednoczesnym udzieleniu przez powodów pozwanemu (pełnomocnictwa) zgody do obciążania rachunku złotówkowego z tytułu zobowiązania wyrażonego w walucie obcej, winny znaleźć zasady przeliczania określone przez NBP;

6. art. 118 k.c. w zw. z art. 120 k.c. poprzez uznanie, że świadczenie uiszczone przez powodów nie jest świadczeniem okresowym i podlega ono 10 - letniemu terminowi przedawnienia, podczas gdy zastosowanie winien mieć termin co najwyżej 3 - letni, co z kolei czyniło podniesiony przez pozwanego zarzut przedawnienia zasadnym, co najmniej w zakresie odsetkowej części raty.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty, pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości oraz rozstrzygnięcie o kosztach postępowania. Ponadto wniósł o zasądzenie od powodów na jego rzecz kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Domagał się także przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków na fakty określone w pkt VI odpowiedzi na pozew oraz dowodu z opinii biegłego sądowego z zakresu bankowości, finansów i rachunkowości (lub ekonomii) i biegłego sądowego z zakresu terminowych operacji finansowych na fakty określone w pkt VI odpowiedzi na pozew. Wnosił nadto o przeprowadzenie dowodu z dokumentu w postaci opinii prof. dr hab. Ł. B. z dnia 25 maja 2021 r. celem wykazania zakresu i sposobu realizacji przez sąd krajowy obowiązku informacyjnego wynikającego z orzecznictwa (...) dotyczącego konieczności przekazania konsumentowi przez sąd krajowy pełnej i rzetelnej informacji dotyczącej konsekwencji, jakie niesie za sobą stwierdzenie nieważności umowy kredytu.

Powodowie zaskarżyli natomiast wyrok Sądu Okręgowego w zakresie oddalającym ich powództwo główne i zarzucili mu:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego tj.:

a) art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego (w brzmieniu na dzień zawarcia umowy kredytu) w zw. z art. 353

1 k.c. i art. 65 § 1 k.c. w zw. z art. 358

1 k.c. poprzez uznanie, iż umowa stron jest ważna w sytuacji, gdy jest sprzeczna z powołanymi przepisami,

b) art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego (w brzmieniu na dzień zawarcia umowy kredytu) poprzez uznanie, iż umowa stron jest zgodna z definicją kredytu i zawiera elementy przedmiotowo istotne dla zachowania ważności wskazanej czynności prawnej w sytuacji, gdy umowa ta nie określała kwoty zobowiązania wzajemnego kredytobiorcy wobec kredytodawcy, tj. kwoty wykorzystanego kredytu różniącej się od kwoty oddanej kredytobiorcy, określonej nominalnie w umowie w złotych polskich, bowiem ustalonej już po uruchomieniu kredytu, po dokonanym dowolnym przeliczeniu do waluty (...) przez kredytodawcę, co jest sprzeczne z definicją z ust. 1,

c) art. 353

1 k.c. poprzez uznanie, iż umowa o konstrukcji jak ta, zawarta między stronami procesu, nie przekracza swobody zawierania umów, podczas gdy przedmiotowa umowa rażąco narusza swobodę umów i jest sprzeczna z ogólnymi zasadami dotyczącymi zobowiązań, bowiem zakłada ułożenie zobowiązania w taki sposób, iż jedna strona kontraktu, w dniu podpisania umowy, nie zna swojego świadczenia wzajemnego, którego określenie pozostawia sobie druga strona kontraktu, bez wskazanych umownie ograniczeń wobec zastosowanego mechanizmu ustalania dowolnego kursu do przeliczenia salda kredytu do waluty (...) i każdej kolejnej raty, co jest także sprzeczne z zasadami współżycia społecznego,

d) art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego (w brzmieniu na dzień zawarcia umowy) w zw. z art. 385

1 § 1 i 2 k.c. poprzez uznanie, iż umowa kredytu, po wyeliminowaniu abuzywnych postanowień, może być w pozostałym zakresie wykonywana w sytuacji, gdy nie posiada ona chociażby zapisów dotyczących zasad spłaty kredytu; ponadto wobec uznania, iż klauzule indeksacyjne dotyczą świadczeń głównych stron ich wyeliminowanie nie pozwala na utrzymanie umowy w mocy, bowiem zmienia się charakter zobowiązania,

e) art. 69 ust. 1 pkt 4a i ust. 3 Prawa bankowego poprzez uznanie, iż wprowadzona nowelizacja potwierdza, co do zasady dopuszczalność kredytów indeksowanych, co ma przełożenie na uznanie ważności przedmiotowej umowy, podczas gdy warunki ważności umowy kredytu indeksowanego/denominowanego wprowadzone wspomnianą nowelizacją zostały rozszerzone o konieczność wskazania w niej jednoznacznego sposobu ustalania kursu przy wypłacie i spłacie kredytu, których nie spełnia przedmiotowa umowa, a umowa zawarta między stronami oparta jest na wadliwym mechanizmie waloryzacji,

2. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 233 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej oceny materiału dowodowego, przede wszystkim dokumentu umowy kredytu, co doprowadziło do niewłaściwego uznania, iż umowa stron jest ważna i oddalenia roszczenia głównego powodów.

Na tej podstawie powodowie wnieśli o zmianę wyroku Sądu Okręgowego poprzez ustalenie nieważności umowy stron. Domagali się także zasądzenia na ich rzecz od pozwanego zwrotu kosztów procesu za drugą instancję, według norm przepisanych.

SĄD APELACYJNY USTALIŁ I ZWAŻYŁ, CO NASTĘPUJE:

Apelacja powodów zasługiwała na uwzględnienie. Niezasadna okazała się natomiast apelacja pozwanego.

Sąd Okręgowy poczynił właściwe ustalenia faktyczne. Ustalenia te odpowiadają bowiem zgromadzonemu w niniejszej sprawie materiałowi dowodowemu. Dlatego też, Sąd Apelacyjny ustalenia te podzielił i przyjął również za podstawę własnego rozstrzygnięcia. Zaakceptował także ocenę tego Sądu, wskazującą na abuzywny charakter zapisów § 2 ust. 2 i § 7 ust. 1 umowy o kredyt hipoteczny nr (...)z dnia 12 października 2006 r., zawartej pomiędzy powodami i pozwanym, a także § 3 ust. 2, § 8 ust. 3, § 9 ust. 4 i § 2 ust. 19 Regulaminu kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej w Banku (...), do którego odsyła niniejsza umowa kredytowa (dalej jako: Regulamin).

W pełni zasadnie wywiódł bowiem Sąd I instancji, że postanowienia te spełniają przesłanki niedozwolonych postanowień umownych z art. 385

1 § 1 k.c., do których ustawodawca zaliczył: zawarcie umowy z konsumentem, brak indywidualnego uzgodnienia postanowień umownych, a także kształtowanie przez te postanowienia praw i obowiązków konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.

Wątpliwości Sądu Apelacyjnego nie budzi bowiem – i okoliczność ta nie stanowiła również źródła sporu w sprawie – że zawierając z pozwanym Bankiem wspomnianą umowę kredytową, powodowie działali w charakterze konsumentów w rozumieniu art. 22

1 k.c.

Równie niewątpliwym jest, że zakwestionowane przez nich, wskazane wyżej zapisy, nie zostały z powodami indywidualnie uzgodnione. Powyższe wynika już z samego sposobu zawarcia przedmiotowej umowy, opartej na wykorzystywanym przez Bank wzorcu umownym. Taki sposób zawierania umowy w zasadzie wyklucza możliwość indywidualnego wpływania przez konsumenta na treść powstałego stosunku prawnego. Tymczasem wpływ konsumenta na treść umowy musi być rzeczywisty. Przy czym, dla zrealizowania przesłanki rzeczywistego wpływu konsumenta na treść postanowień umownych nie wystarczy wykazanie, że konsument dowiedział się o treści klauzuli w odpowiednim czasie, a strony prowadziły w tym przedmiocie negocjacje. Konieczne jest bowiem udowodnienie wspólnego ustalenia ostatecznego brzmienia klauzuli, w wyniku rzetelnych negocjacji, w ramach których konsument miał realny wpływ na treść określonego postanowienia umownego, chyba że zostało ono sformułowane przez konsumenta i włączone do umowy na jego żądanie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 2019 r., I CSK 462/18). Pozwany natomiast – mimo spoczywającego na nim ciężaru dowodu w tym zakresie (art. 385

1 § 4 k.c.) – nie wykazał, aby powodowie w jakikolwiek sposób realnie wpływali (lub mieli taką możliwość) na postanowienia dotyczące indeksacji. Oczywistym jest bowiem, że – akcentowane przez apelującego – dokonanie przez powodów wyboru waluty, z którą powiązany został zaciągnięty przez nich kredyt, nie oznacza jeszcze, że powodowie mieli faktyczny, rzeczywisty wpływ na kształt rzeczonych postanowień, określających główne świadczenia stron (por. również wyroki (...): z dnia 10 czerwca 2021 r., C 609/19, pkt 33; z dnia 3 października 2019 r., C 260/18, pkt 44 i z dnia 14 marca 2019 r., C 118/17, pkt 48, 52), a które – wbrew temu co podnosi pozwany – zostały sformułowane w sposób niejednoznaczny.

Zauważyć należy, że postanowienia te nie zawierają jakiegokolwiek opisu mechanizmu w zakresie wyznaczanych przez Bank kursów wymiany waluty franka szwajcarskiego, mimo że kursy te bezpośrednio decydowały o wysokości zobowiązania powodów. W § 2 ust. 2 zdaniu pierwszym umowy kredytu wskazano bowiem jedynie, że udzielony powodom kredyt indeksowany jest do (...), po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna (...) według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującego w Banku (...) w dniu uruchomienia kredytu lub transzy. W zdaniu drugim tego zapisu umownego przewidziano natomiast, że po uruchomieniu kredytu lub pierwszej transzy kredytu wypłacanego w transzach Bank wysyła do kredytobiorcy pismo, informujące o wysokości pierwszej raty kredytu, kwocie kredytu w (...) oraz jego równowartości w PLN zgodnie z kursem kupna (...) według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w Banku (...) w dniu uruchomienia kredytu/transzy, zaznaczając przy tym, że zmiany kursów walut w trakcie okresu kredytowania mają wpływ na wysokość kwoty zaciągniętego kredytu oraz raty kapitałowo-odsetkowej. Z kolei w § 7 ust. 1 umowy stron podano, że kredytobiorca zobowiązuje się spłacić kwotę kredytu w (...), ustaloną zgodnie z § 2 w złotych polskich, z zastosowaniem kursu sprzedaży (...) obowiązującego w dniu płatności raty kredytu, zgodnie z (...) Banku (...) S.A. W § 3 ust. 2 Regulaminu przewidziano zaś, że kredyt może być indeksowany kursem waluty obcej na podstawie obowiązującej w Banku (...). Do niniejszej Tabeli odsyła także § 8 ust. 3 oraz § 9 ust. 4 Regulaminu. I tak, w pierwszym z tych zapisów wskazano, że w przypadku kredytu w walucie obcej kwota raty spłaty obliczona jest według kursu sprzedaży dewiz, obowiązującego w Banku na podstawie wspomnianej Tabeli. Drugi z nich stanowi natomiast, że w przypadku kredytu w walucie obcej, Bank w następnym dniu po upływie terminu wymagalności kredytu, dokonuje przewalutowania całego wymagalnego zadłużenia na PLN, z zastosowaniem aktualnego kursu sprzedaży dewiz, określonego przez Bank w Tabeli Kursów Walut Obcych. Od wymagalnego kapitału, wyrażonego w PLN Bank nalicza dalsze odsetki w wysokości dwukrotności odsetek ustawowych.

Jak z tego wynika, zarówno kurs kupna, jak i kurs sprzedaży waluty szwajcarskiej, służącej do przeliczania kwoty kredytu, udostępnionej powodom oraz obciążających ich rat, określane były w Tabelach kursowych pozwanego Banku. Przy czym żaden z zapisów umowy kredytowej, ani wspomnianego Regulaminu, nie precyzował mechanizmu ustalania tych kursów, który pozwoliłby powodom na samodzielnie oszacowanie, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla nich z tych postanowień konsekwencje ekonomiczne. W szczególności ich lektura nie pozwala na zidentyfikowanie sposobu, w jaki Bank kształtował kurs franka szwajcarskiego, zwiększając go bądź zmniejszając, wedle swego uznania, nie dając przy tym powodom żadnego w istocie instrumentu, pozwalającego bronić się przed decyzjami kredytodawcy, w zakresie wyznaczonego kursu waluty.

I nic w tym zakresie nie zmienia, uwypuklana w apelacji pozwanego, okoliczność wykorzystywania przez niego, w trakcie wykonywania umowy stron, kursów waluty szwajcarskiej, nieodbiegających od kursów rynkowych. Znamiennym jest bowiem – na co uwagę zwracał również Sąd Okręgowy – że przy ocenie niedozwolonych postanowień umownych zasadniczo nie ma znaczenia sposób, w jaki pozwany ustalał (czy też nadal ustala) swe kursy po zawarciu umowy kredytowej. Abuzywność postanowień umowy ocenia się bowiem według stanu z chwili jej zawarcia, nie zaś na datę późniejszą, o czym stanowi art. 385

2 k.c. i co akcentował również Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17. W uchwale tej wskazano bowiem, że okoliczności, które zaistniały po zawarciu umowy, nie mają znaczenia dla oceny abuzywności ujętych w niej postanowień.

A skoro tak, w sprawie zbytecznym było sięganie po postulowany przez skarżącego (również na etapie instancji odwoławczej) dowód z opinii biegłego sądowego z zakresu bankowości, finansów i rachunkowości, przy pomocy którego pozwany Bank zmierzał do wykazania powyższej kwestii. To samo dotyczy dowodu z opinii biegłego sądowego z zakresu terminowych operacji finansowych oraz załączonego do apelacji dowodu z dokumentu w postaci opinii prof. dr hab. Ł. B. z dnia 25 maja 2021 r. (k. 321 i nast.), dlatego też niniejsze wnioski dowodowe Sąd Apelacyjny oddalił, jako nieistotne dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 235

2 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.). W ocenie Sądu Apelacyjnego, w sprawie nie było bowiem potrzeby dopuszczania tych dowodów, zwłaszcza jeśli się uwzględni, że nie zostało wyjaśnione, jakie właściwie znaczenie miałyby one mieć dla treści niniejszego rozstrzygnięcia. Ich analiza nie prowadzi zaś do wniosków przeciwnych, wyprowadzonych przez Sąd I instancji co do tego, że umowa o kredyt hipoteczny nr KH/ (...), zawiera zapisy abuzywne, uniemożliwiające utrzymanie tej umowy w mocy.

W ocenie Sądu Odwoławczego, w sprawie nie było także potrzeby poszerzania postępowania dowodowego o dowody z przesłuchania wnioskowanych przez pozwanego świadków. Wprawdzie świadek K. G., zgodnie z intencją skarżącego Banku, miała zeznawać na okoliczność informowania kredytobiorców o warunkach kredytu, ryzyku kursowym oraz ryzyku zmiany stóp procentowych, z pola widzenia nie można jednak tracić, że wyżej wymieniona nie uczestniczyła w procesie zawarcia objętej niniejszym sporem umowy kredytowej (por. pismo procesowe pozwanego z dnia 8 lutego 2021 r., k. 252). W tej sytuacji oczywistym jest, że jej zeznania nie mogły stanowić podstawy do czynienia wiążących ustaleń w sprawie. Podobnie, jak i zeznania świadka K. M. oraz świadka J. C., którzy mieli zreferować zasady funkcjonowania kredytów indeksowanych do (...) czy też przybliżyć Sądowi koszty, jakie pozwany ponosi w związku z finansowaniem akcji kredytowej dla kredytów indeksowanych do (...), obowiązkami domknięcia pozycji walutowej oraz ryzykiem stóp procentowych – a więc okoliczności irrelewantne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.

Podniesiony przez skarżącego zarzut naruszenia art. 227 k.p.c. w zw. z art. 235

2 § 2 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. uznać więc należało za chybiony.

Podobnie, jak zarzuty koncentrujące się wokół kwestii wadliwego – zdaniem skarżącego – przyjęcia przez Sąd Okręgowy, że pozwany przerzucił na powodów całość ryzyka, wynikającego ze zmiany kursu waluty kredytu, o którym nadto nie poinformował on małżonków B. we właściwy sposób. Ustosunkowując się do tych twierdzeń odwołać się należy do wypracowanego stanowiska Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej jako: (...)), wyrażanego na tle wykładni przepisów dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE. L. 95 z dnia 21 kwietnia 1993 r.; dalej jako: Dyrektywa 93/13), w którym (...) wielokrotnie podkreślał, że rzeczą Banku jest dostarczenie konsumentowi, w sposób dla niego przystępny, pełnych i rzetelnych informacji o powyższym. Przykładem niech będzie chociażby orzeczenie z dnia 30 kwietnia 2014 r., zapadłe w sprawie C-26/13, w którym (...) wskazał, że „warunek umowny musi być wyrażony prostym i zrozumiałym językiem, powinien być rozumiany jako nakazujący nie tylko, by dany warunek był zrozumiały dla konsumenta z gramatycznego punktu widzenia, ale także, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu wymiany waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek, a także związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne” (por. orzeczenie z dnia 30 kwietnia 2014 r., C-26/13). W analogicznym tonie (...) wypowiedział się również w orzeczeniu z dnia 20 września 2018 r., wydanym w sprawie C- 51/17, gdzie stwierdził, że „Artykuł 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że wymóg, zgodnie z którym warunki umowy powinny być wyrażone prostym i zrozumiałym językiem, zobowiązuje instytucje finansowe do dostarczenia kredytobiorcom informacji wystarczających do podjęcia przez nich świadomych i rozważnych decyzji. W tym względzie wymóg ów oznacza, że warunek dotyczący ryzyka kursowego musi zostać zrozumiany przez konsumenta zarówno w aspekcie formalnym i gramatycznym, jak i w odniesieniu do jego konkretnego zakresu, tak aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o możliwości spadku wartości waluty krajowej względem waluty obcej, ale również oszacować – potencjalnie istotne – konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych” (por. również wyrok (...) z dnia 18 listopada 2021 r., w sprawie C-212/20, pkt 42).

Aprobując w pełni powyższe poglądy, zauważyć trzeba, że z ujawnionych w sprawie danych nie wynika, aby zawarcie przez powodów z pozwanym umowy kredytowej poprzedzone miało zostać właściwym przedstawieniem powodom konstrukcji kredytu indeksowanego do waluty obcej i ryzyka, wiążącego się z uzyskaniem takiego finansowania. Z akt niniejszej sprawy nie wynika bowiem chociażby, aby pracownicy Banku pouczyli małżonków B. o niestabilności waluty polskiej w stosunku do waluty szwajcarskiej czy też o możliwości znacznych wahań tej ostatniej waluty. Również w apelacji nie przedstawiono żadnych miarodajnych dowodów, które pozwalałyby na przyjęcie, że Bank wywiązał się w sposób należyty z obciążającego go obowiązku informacyjnego na tym polu. Kryterium rzetelności z całą stanowczością nie spełnia bowiem odebranie od powodów oświadczeń o zapoznaniu się z „Informacją dla Wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej, oparte na zmiennej stopie procentowej”, w której znalazła się wzmianka o narażeniu takich kredytobiorców na ryzyko zmiany kursów walutowych, które sprawia, że zarówno rata spłaty, jak i wysokość zadłużenia tytułem zaciągniętego kredytu, przeliczona na PLN na dany dzień, podlega ciągłym wahaniom, w zależności od aktualnego kursu (k. 118). Dość wskazać, że z informacji tej (mającej skądinąd charakter blankietowy) nie wynika czy powodowie zrozumieli (i ewentualnie w jaki sposób), zagrożenia z tego wynikające.

Gdy zważyć na to wszystko nie sposób także wywieść za skarżącym Bankiem, iż skonstruowane w opisany wyżej sposób, niewątpliwie niejasne, nietransparentne, a w efekcie – trudne do zrozumienia postanowienia, nie powinny być kwalifikowane jako sprzeczne z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszające interesy konsumentów (powodów). Za sprzeczne z dobrymi obyczajami uznać bowiem należy postanowienia, które zmierzają do naruszenia równorzędności stron stosunku prawnego, nierównomiernie rozkładając uprawnienia i obowiązki między partnerami umowy (por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 października 2020 r., V CNP 7/20). Z kolei rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję – na niekorzyść konsumenta – praw i obowiązków, wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie (por. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 3 lutego 2006 r., I CK 297/05; z dnia 29 sierpnia 2013 r., I CSK 660/12; z dnia 30 września 2015 r., I CSK 800/14; z dnia 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14; z dnia 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15 oraz z dnia 2 czerwca 2021 r., I (...) 55/21).

W świetle powyższych uwag, za Sądem I instancji przyjąć więc należało, że kwestionowane przez powodów zapisy, które uprawniają Bank do jednostronnego oznaczenia kursu waluty właściwej do wyliczenia wysokości zobowiązania kredytobiorców oraz ustalenia wysokości rat kredytu, nie przedstawiając przy tym obiektywnych i weryfikowalnych kryteriów oznaczenia tego kursu, spełniają przesłanki do uznania ich za niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 385

1 k.c. (por. również uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22).

Tym samym, w myśl art. 385

1 § 1 zd. 1 k.c., niniejsze, niedozwolone postanowienia, nie wiążą powodów, a zatem nie wywołują one skutków prawnych od samego początku i z mocy samego prawa, co sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę z urzędu (por. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z dnia 8 września 2016 r., II CSK 750/15.; z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16; oraz wyrok (...) z dnia 20 września 2018 r., C-51/17), chyba że konsument następczo udzieli świadomej, wyraźnej i wolnej zgody na te postanowienia i w ten sposób jednostronnie przywróci im skuteczność (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17 oraz wyrok TSUE z dnia 3 października 2019 r., C-260/18).

W sprawie niniejszej powodowie takiej zgody nie wyrazili. Wręcz przeciwnie – konsekwentnie wskazywali na nieważność spornej umowy kredytowej, oświadczając jednocześnie, że znane są im związane z tym konsekwencje, na które się godzą (por. stanowisko powodów zaprezentowane na rozprawie z dnia 10 maja 2021 r.).

Powodowie nie wyrazili także niezbędnej zgody na zastąpienie omawianych, abuzywnych zapisów, innymi normami. Jak bowiem wskazał to (...) w przywołanym wyżej wyroku z dnia 3 października 2019 r., zapadłym w sprawie C-260/18, art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 nie stoi co prawda na przeszkodzie temu, by sąd krajowy miał możliwość zastąpienia nieuczciwego postanowienia umownego przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym, tym niemniej może mieć to miejsce tylko wtedy, gdy umowa staje się w całości nieważna i tylko za zgodą stron (por. pkt 48 przedmiotowego wyroku; podobnie wyroki (...): z dnia 30 kwietnia 2014 r., C 26/13, pkt 80-84 i z dnia 26 marca 2019 r., C 70/17 i C 179/17, pkt 64). W wyroku tym Trybunał stwierdził ponadto (por. pkt 62), że art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, które przewidują, że treść czynności prawnej jest uzupełniana przez zasady słuszności lub ustalone zwyczaje. Powyższa teza znalazła odzwierciedlenie również w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18).

Co więcej, do wniosków zbieżnych z przywołaną wyżej interpretacją prawa wspólnotowego, prowadzi wykładnia art. 56 k.c. Przepis ten daje prymat tym elementom czynności prawnej, które zostały wprost wyrażone przez strony. Wyprzedzają one skutki opisane w przepisach dyspozytywnych oraz wynikające z zasad współżycia społecznego i zwyczajów. W przypadku bezskuteczności zapisu wprowadzonego do umowy przez strony, reguły działania wynikające z innych źródeł (przepisy dyspozytywne, zwyczaje, zasady współżycia społecznego) nie wchodzą więc do stosunku zobowiązaniowego i nie zastępują klauzuli nieobowiązującej. Warto też podkreślić, że takiego skutku nie przewidują również inne niż art. 56 k.c., przepisy prawa krajowego. Przeciwnie, wynika z nich, że umowa zawierająca niewiążący zapis umowny albo jest nieważna (np. § 58 § 1 i § 2 k.c.) albo funkcjonuje bez tego postanowienia (np. art. 58 § 3 k.c., art. 385

1 § 2 k.c.).

Gdy do tego dodać, że w orzecznictwie (...) podkreśla się także, iż możliwość zastąpienia przez sąd krajowy nieuczciwego postanowienia przepisem prawa krajowego o charakterze uzupełniającym, w celu dalszego istnienia umowy, ma charakter wyjątkowy i wobec tego winno to nastąpić jedynie wówczas, gdy rozwiązanie umowy jako całości naraziłoby konsumenta na szczególnie szkodliwe skutki (por. wyrok z dnia 7 sierpnia 2018 r., C-96/16, pkt 74; wyrok z dnia 21 stycznia 2015 r., w sprawach połączonych C-482/13, C-484/13, C-485/13 i C-487/13, pkt 33, 34), a których po stronie powodów doszukać się nie sposób, uznać należało, że brak było możliwości wypełnienia powstałych w powyższy sposób, w umowie stron, luk innym przepisem. Z pewnością takim przepisem nie może być wskazany w uzasadnieniu apelacji pozwanego art. 358 § 2 k.c. Podnieść bowiem trzeba – a co zdaje się uszło uwadze skarżącego – że przepis ten traktuje o możliwości określenia kursu waluty obcej, w której zostało wyrażone zobowiązanie, w przypadku spełnienia świadczenia w walucie polskiej, nie zaś o sytuacji, w której dochodzi do przeliczenia (waloryzacji) wysokości zobowiązania z waluty polskiej na walutę obcą, jak miało to miejsce w niniejszej sprawie. Na gruncie spornej umowy strony nie spełniały świadczeń w walucie obcej. Zarówno bowiem wypłata, jak i spłata kredytu następowały w walucie polskiej, po dokonaniu stosownego przeliczenia z waluty franka szwajcarskiego. Oznacza to zatem, że objęty niniejszym sporem kredyt nie mógł być kwalifikowany jako kredyt walutowy, zgodnie z oczekiwaniami strony pozwanej, a wspomniany wyżej przepis nie mógł mieć w sprawie zastosowania. Tym bardziej, że wszedł on w życie dopiero w dniu 24 stycznia 2009 r., a więc już po zawarciu analizowanej umowy kredytowej.

Również przywołany przez pozwanego przepis art. 69 ust. 3 Prawa bankowego nie obowiązywał w chwili zawarcia analizowanej umowy kredytowej, co wyklucza jego zastosowanie w miejsce klauzul abuzywnych. Objęcie jego działaniem wcześniejszych skutków stosunków prawnych, jako odstępstwo od zasady nieretroakcji i stosowania nowego prawa od chwili jego wejścia w życie (art. XXVI przepisów wprowadzających Kodeks cywilny; red. E. Gniewek, P. Machnikowski. Kodeks cywilny. Komentarz. Wydanie 10. 2021 r., art. 3, nb 9, dostęp Legalis), wymagałoby odrębnego przepisu intertemporalnego, którego jednak brak. Co więcej, nawet gdyby przyjąć tezę odmienną, należy wskazać, że omawiana norma przyznaje kredytobiorcy uprawnienie do spłaty kredytu w walucie, do której kredyt jest indeksowany. Nie można zatem przyjąć, i to już w świetle wyników uzyskanych w drodze wykładni literalnej, że narzucała ona również sposób wyliczania kursu walutowego używanego przy określeniu takiego świadczenia, a nadto odsyłała w tym zakresie do danych publikowanych przez Narodowy Bank Polski (dalej jako: NBP).

W ocenie Sądu Apelacyjnego, niesłusznie podnosi również apelujący Bank, że wyliczanie kursu waluty obcej winno nastąpić w oparciu o dane publikowane przez NBP poprzez zastosowanie art. 24 w zw. z art. 32 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim (Dz.U. Nr 140, poz. 938 z późn. zm.). Regulacja art. 24 przywołanej ustawy dotyczy realizacji polityki walutowej przez NBP, zaś zgodnie z art. 32 znaki pieniężne, emitowane przez NBP, są prawnymi środkami płatniczymi na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej. Przepisy te mają charakter ogólny i nie znajdują żadnego przełożenia na okoliczności rozpoznawanej sprawy.

Brak jest wreszcie podstaw, aby sięgać po kurs NBP na potrzeby wykonywania niniejszej umowy, po eliminacji z niej klauzul abuzywnych, korzystając z normy zawartej w art. 65 k.c. Takie działanie nie stanowiłoby bowiem interpretacji oświadczeń woli, zawartych w umowie, lecz w istocie kreowałoby odmienne od jej treści prawa i obowiązki obligacyjne, a czego nie można czynić w oparciu o przywołany przepis.

Jeśli zatem, jak już wyjaśniono, ww. postanowienia abuzywne nie obowiązywały, a powstała w wyniku tego luka nie mogła zostać uzupełniona, uznać należało, że wykonywanie umowy stron nie jest możliwe, a to z uwagi na brak koniecznych jej składników z art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. Przypomnienia w tym miejscu wymaga, że w świetle tego przepisu do essentialia negotii umowy kredytu należą: oddanie przez Bank do dyspozycji kredytobiorcy, na czas oznaczony w umowie ściśle określonej kwoty środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel oraz zobowiązanie kredytobiorcy do korzystania z oddanych do dyspozycji środków pieniężnych na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Wskutek wyeliminowania z umowy stron zapisów abuzywnych, umowa ta niniejszej definicji ustawowej nie spełni. Zabraknie w niej bowiem mechanizmu, w oparciu o który można byłoby ustalić, wedle wskaźnika umownego w postaci kursu kupna i sprzedaży (...), kwotę kapitału podlegającego spłacie, a także rozmiar ustalanych na podstawie tej wartości, poszczególnych rat kapitałowo-odsetkowych.

Poza tym, eliminacja kwestionowanych postanowień oznacza zaniknięcie ryzyka walutowego, będącego podstawowym elementem umowy kredytu waloryzowanego do innej waluty (por. wyroki (...) z dnia z 14 marca 2019 r., C-118/17 i z dnia 10 czerwca 2021 r., C- 776/19). Powyższe skutkuje z kolei tak daleko idącym przekształceniem umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej, że uznać ją należy za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą nieważnością (bezskutecznością) (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).

Mając to wszystko na względzie, odmiennie niż przyjął to Sąd I instancji, zawartą przez strony niniejszego procesu umowę kredytu uznać należało za nieważną, zgodnie z postulatem powodów. Podkreślić trzeba, że ich interes prawny w takim żądaniu jest oczywisty na gruncie art. 189 k.p.c. W ocenie Sądu Apelacyjnego, pełną ochronę interesów strony powodowej, powołującej się w niniejszej sprawie na nieważność spornej umowy kredytowej, zapewnić może jedynie wyrok rozstrzygający o powództwie o ustalenie, który z jednej strony stworzy podstawę do dokonania pomiędzy stronami wzajemnych rozliczeń, z drugiej zaś usunie po stronie powodów stan niepewności odnośnie związania ich węzłem obligacyjnym w postaci przedmiotowej umowy kredytowej.

Z tych więc przyczyn, uwzględniając apelację małżonków B., Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w sposób wskazany w punkcie I sentencji, o czym orzekł na podstawie art. 386 § 1 k.p.c., oddalając jednocześnie apelację pozwanego, na podstawie art. 385 k.p.c.

Zmiana wyroku uwzględniająca pierwszorzędne żądanie powodów skutkowała także koniecznością wyeliminowania punktu III zaskarżonego wyroku i umorzenia postępowania w tym zakresie, a także – zaaprobowaniem rozstrzygnięcia o kosztach procesu, poniesionych przez strony w toku postępowania przed Sądem I instancji.

Taki wynik sprawy pociągał za sobą również konieczność obciążenia pozwanego kosztami instancji odwoławczej, poniesionymi przez jego przeciwników procesowych, zgodnie z art. 98 k.p.c. Dlatego też, Sąd Apelacyjny zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 9.100 zł, na którą złożyła się poniesiona przez nich opłata od apelacji (1.000 zł) oraz wynagrodzenie ich pełnomocnika procesowego (8.100 zł), ustalone na podstawie § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r., poz. 1800).

(...)