Zarzut zatrzymania kapitału kredytu w apelacji wstrzymał odsetki od zwrotu rat

Powódka L. D. (obecnie G.), w pozwie skierowanym przeciwko (...) Bank (...) Spółka Akcyjna Oddział w (...) z siedzibą w W., wniosła ostatecznie o ustalenie, że umowa o kredyt hipoteczny nr (...) z dnia 16 października 2009 r. zawarta pomiędzy L. D., M. R., A. R., a (...) S.A. Oddział w (...) (obecnie R. Bank (...) prowadzący w (...)działalność za pośrednictwem oddziału (...) Bank (...) Spółka Akcyjna Oddział w (...)) z późniejszymi zmianami jest nieważna i o zasądzenie od pozwanego solidarnie na rzecz L. D., M. R., A. R. kwoty 36.140,59 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 8 października 2019 r do dnia zapłaty; ewentualnie wniosła o zasądzenie od pozwanego solidarnie na rzecz L. D., M. R., A. R. kwoty 36.361,58 zł i kwoty 36.140,59 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 8 października 2019 r. do dnia zapłaty. Domagała się nadto zasądzenia od pozwanego na swą rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm przepisanych oraz zawiadomienia o toczącym się postępowaniu M. R. i A. R. (obecnie (...)) z uwagi na współuczestnictwo konieczne, zachodzące po stronie kredytobiorców. Wyżej wymienieni przystąpili do sprawy w charakterze powodów.

Pozwany wniósł o oddalenie tego powództwa na koszt strony powodowej.

Wyrokiem z dnia 15 listopada 2021 r. Sąd Okręgowy w Białymstoku ustalił, że umowa o kredyt hipoteczny nr (...) z dnia 16 października 2009 r. zawarta pomiędzy L. D., M. R., A. R. a (...) (obecnie R. Bank (...) prowadzący w(...) działalność za pośrednictwem oddziału (...) Bank (...) Spółka Akcyjna Oddział w (...)) jest nieważna (pkt I), zasądził od pozwanego solidarnie na rzecz powodów kwotę 36.361,58 zł i kwotę 36.140,59 CHF wraz z odsetkami ustawowymi od uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty (pkt II) i zasądził od pozwanego na rzecz każdego z powodów koszty zastępstwa procesowego w kwotach po 5.417 zł oraz solidarnie na rzecz powodów kwotę 1.000 zł tytułem zwrotu kosztów sądowych (pkt III).

Orzeczenie to oparto o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną.

W dniu 16 października 2009 r. L. D., M. R. i A. R. zawarli umowę o kredyt hipoteczny nr (...) z (...) S.A. Spółka Akcyjna Oddział w (...) z siedzibą w W., którego następcą prawnym jest pozwany (...) Bank (...) Spółka Akcyjna Oddział w (...).

Zgodnie z § 2 umowy, Bank zobowiązał się oddać do dyspozycji Kredytobiorcy kwotę w wysokości 191.280 zł. Kredyt był indeksowany do waluty obcej (...) i był przeznaczony na zakup lokalu mieszkalnego na rynku pierwotnym, opisanym w ust. 5.

Zgodnie z § 3 umowy, kredyt oprocentowany był według zmiennej stopy procentowej, która na dzień sporządzenia umowy wynosiła 4,16867% w stosunku rocznym, z zastrzeżeniem postanowień Regulaminu w zakresie ustalania wysokości oprocentowania. Wskazano, iż zmienna stopa procentowa ustalana jest jako suma stopy referencyjnej LIBOR 3M ( (...)) oraz stałej marży Banku w wysokości 3,90 punktów procentowych (p.p.), z zastrzeżeniem postanowień ust. 4 poniżej. Szczegółowe zasady naliczania odsetek, ustalania wysokości oprocentowania oraz zasady zmiany oprocentowania zostały określone w Regulaminie. Marża Banku uwzględniała także obniżenie o 1 p.p. zgodnie z decyzją kredytową przekazaną Kredytobiorcy, wobec dobrowolnego zadeklarowania przez Kredytobiorcę w oświadczeniu złożonym w Banku, że rachunek prowadzony przez Bank na rzecz oznaczonego Kredytobiorcy będzie regularnie zasilany środkami pochodzącymi i całości wynagrodzenia/świadczenia/przychodu/działalności gospodarczej. W przypadku zaprzestania zasilania, o którym mowa powyżej, marża Banku, o której mowa w ust. 2 ulegała podwyższeniu o 1 p.p.. W takiej sytuacji Bank uprawniony był do naliczania, począwszy od dnia bezpośrednio następującego po miesiącu kalendarzowym, w którym ww. rachunek prowadzony przez Bank nie został zasilony, wynagrodzeniem/świadczeniem/przychodem z działalności gospodarczej. Ponowne rozpoczęcie przez Kredytobiorcę zasilania rachunku wynagrodzeniem/świadczeniem/przychodem z działalności gospodarczej nie skutkowało obniżeniem marży do wysokości wskazanej w ust. 2 powyżej.

Zgodnie z § 7 umowy, zabezpieczeniem spłaty kredytu wraz z odsetkami i innymi należnościami wynikającymi z umowy była hipoteka kaucyjna do kwoty 382.560 zł oraz cesja praw na rzecz Banku/polisy ubezpieczenia ww. nieruchomości/budowy od ognia i innych zdarzeń losowych.

Częścią integralną umowy był Regulamin kredytu hipotecznego udzielanego przez (...). W jego § 2 zostały zawarte istotne definicje, w tym w: pkt 2) kredyt indeksowany do waluty obcej jest to kredyt, oprocentowany według stopy procentowej, opartej na stopie referencyjnej, dotyczącej waluty innej niż złote, którego wypłata oraz spłata odbywa się w złotych w oparciu o kurs waluty obcej do złotych, według Tabeli; pkt 12) Tabela – Tabela kursów walut obcych obowiązująca w Banku; pkt 16) zmienna stopa procentowa – stopa, według której oprocentowany jest kredyt, ustalana jako suma stopy referencyjnej oraz marży Banku; 17) b) LIBOR – (L. I. R.) – stopa procentowa, według której banki gotowe są udzielać pożyczek w walutach wymienialnych (np. we frankach szwajcarskich – (...), w dolarach amerykańskich – USD, innym bankom na londyńskim rynku bankowym, przy czym indeks przy nazwie stopy oznacza okres jakiego dotyczy stopa np.: 1M - jeden miesiąc, 3M - trzy miesiące, 6M - sześć miesięcy, 1Y - jeden rok. Stopa LIBOR ustalana jest w dni robocze na podstawie stóp zgłaszanych przez uczestników fixingu organizowanego przez (...) ( (...)) i podawana jest ok. godz. 11 czasu londyńskiego przez serwis (...).

Zgodnie z § 9 Regulaminu, raty spłaty kredytu pobierane były z rachunku bankowego kredytobiorcy, prowadzonego w złotych, wskazanego w umowie. W związku z wyznaczeniem ww. rachunku bankowego do obsługi kredytu Bank nie pobierał opłaty za jego otwarcie, prowadzenie oraz zamknięcie w okresie, w którym prowadzone jest za jego pośrednictwem obsługa kredytu. W zakresie niezwiązanym z obsługą kredytu do wskazanego rachunku bankowego stosował postanowienia Regulaminu Konta.

W przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej raty kredytu podlegające spłacie wyrażone są w walucie obcej i w dniu wymagalności raty kredytu pobierane są z rachunku bankowego, według kursu sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu. Jeśli dzień wymagalności raty kredytu przypada na dzień wolny od pracy, Bank stosował kurs sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku na koniec ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu.

Zgodnie z § 13 zarówno w przypadku kredytów złotowych, jak i kredytów indeksowanych do waluty obcej, kwota wcześniejszej częściowej spłaty wymaga określenia przez kredytobiorcę w złotych. W przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej, wcześniejsza spłata dokonywana jest w oparciu o kurs sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku w momencie realizacji dyspozycji.

W dniu 4 października 2011 r. kredytobiorcy podpisali aneks do umowy, zgodnie z którym spłata kredytu indeksowanego do waluty obcej miała następować w walucie (...) (§ 1 aneksu). W związku z powyższym w okresie od 21 października 2009 r. do 21 października 2011 r. powodowie spłacili kwotę 36.951,58 zł tytułem rat kapitałowo-odsetkowych oraz prowizji, a następnie w okresie od 22 listopada 2011 r. do 19 lipca 2019 r. spłacili kwotę 36.140,59 CHF.

W dniu 24 września 2019 r. strona powodowa zaproponowała Bankowi pozasądowe rozwiązanie sporu i wezwała Bank do dobrowolnego spełnienia świadczenia w postaci zwrotu całości zapłaconych kwot, wyznaczając pozwanemu 7 dniowy termin do zapłaty. Termin upłynął w dniu 7 października 2019 r. bezskutecznie.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd uznał, że powództwo zasługiwało na uwzględnienie w części dotyczącej ustalenia nieważności umowy, jak i zapłaty żądanej kwoty. Oddaleniu podlegało powództwo jedynie w zakresie części odsetek.

Sąd nie podzielił podniesionego przez Bank zarzutu braku legitymacji i stwierdził, że strona powodowa posiadała interes prawny w ustaleniu nieważności umowy. Wskazał bowiem, że tylko uwzględnienie powództwa o ustalenie nieważności umowy pozwoli na definitywne uchylenie stanu niepewności odnośnie istnienia umowy ze wszystkimi jej konsekwencjami.

Według Sądu, umowa stron nie jest bezwzględnie nieważna na podstawie art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 353

1 k.c. i art. 69 Prawa bankowego, gdyż zawiera wszystkie elementy z art. 69 ust. 1 Prawa bankowego. Umowa kredytu indeksowanego (złotowego) mieści się też w konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego i stanowi jej możliwy wariant. Zawarte w tej umowie, zakwestionowane przez stronę powodową, postanowienia stanowią jednak klauzule abuzywne (art. 385

1 k.c.). Klauzule te nie odwołują się bowiem do obiektywnych wskaźników, a pozostawiają po stronie Banku wyłączne uprawnienie do określania miernika wartości należności z umowy wedle jego woli. Umowa nie określa szczegółowego sposobu ustalania kursu (...), przez co kredytobiorca zdany jest na arbitralne decyzje pozwanego. Wykorzystywanie przez Bank innego kursu przy przeliczaniu wartości wypłaconego kredytu (kurs kupna) i innego przy obliczaniu wartości raty spłaty kredytu (kurs sprzedaży) zakłóca równowagę pomiędzy stronami umowy. Sporne zapisy są więc sprzeczne z dobrymi obyczajami oraz w sposób rażący naruszają interesy kredytobiorców. Powodowie, posiadający status konsumentów (art. 22

1 k.c.), nie zostali przy tym w należyty sposób poinformowani przez Bank o ryzyku walutowym związanym z wprowadzeniem do umowy mechanizmu przeliczenia; nie wiedzieli na czym ono polega. Nie udzielono im też rzetelnej informacji w zakresie kosztów kredytu i całej inwestycji. Sposób zawarcia takiego kontraktu jest sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, tj. zasadą uczciwości, lojalności oraz zasadą równości stron. Kwestionowane zapisy umowne nie zostały nadto indywidualnie uzgodnione z powodami. Umowę kredytu zawarto bowiem z wykorzystaniem wzorca Banku, a sporne klauzule nie były nawet przedmiotem negocjacji stron. W konsekwencji niniejsze, nietransparentne i niejednoznaczne postanowienia, dotyczące głównego przedmiotu umowy, nie wiążą powodów. Nie mogą przy tym zostać zastąpione innymi normami, co pozbawiało umowę jej koniecznych składników (essentialia negotii). Na skutek abuzywności umowa jest więc nieważna. Wszystkie świadczenia spełnione w wykonaniu tej umowy przez powodów na rzecz Banku, są zatem świadczeniami nienależnymi i podlegają zwrotowi na podstawie art. 410 § 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c. Żądane z tego tytułu kwoty 36.361,58 zł i 36.140,59 CHF zasługiwały więc na uwzględnienie. Odsetki od tych kwot należne są jednak od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty (art. 481 k.c.), gdyż zobowiązania zwrotu świadczeń obu stron powstają i stają się wymagalne dopiero z momentem orzeczenia o nieważności umowy.

Końcowo Sąd wskazał, że podniesiony przez pozwanego zarzut przedawnienia był niezasadny.

Rozstrzygnięcie o kosztach zapadło na podstawie art. 98 k.p.c.

Apelację od tego wyroku złożył pozwany, który zaskarżył go w całości i zarzucił Sądowi Okręgowemu naruszenie:

1. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej oceny materiału dowodowego oraz ustaleń sprzecznych z treścią tego materiału, tj.:

- ustalenie, że kwestionowane postanowienia umowne nie zostały indywidualnie uzgodnione ze stroną powodową, podczas gdy z dowodów przeprowadzonych w sprawie, w tym w szczególności dowodów z dokumentów, wynikają okoliczności przeciwne;

- brak uwzględnienia okoliczności: zapoznania się przez stronę powodową z postanowieniami umowy i regulaminu; zapoznania strony powodowej z kwestią ryzyka kursowego, świadomości strony powodowej w zakresie ryzyka kursowego związanego z wahaniem kursów waluty obcej (...), świadomego i swobodnego wyboru przez stronę powodową kredytu w walucie obcej (...) oraz świadomej rezygnacji z zaciągnięcia kredytu w złotych – wynikających z dowodów w postaci dokumentów złożonych w sprawie;

- ustalenie, że pozwanemu została przyznana dowolność i swoboda w zakresie kształtowania kursów wymiany walut mających zastosowanie do umowy, podczas gdy okoliczność taka nie wynika z żadnych przeprowadzonych w sprawie dowodów, zaś z

dostarczonych przez pozwanego informacji i dokumentów wynika, że Bank nie posiadał uprawnienia do arbitralnego lub dowolnego ustalania kursów walut; ponadto pozwany zaoferował w tym zakresie dowód z zeznań świadka;

- nieustalenie istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy faktu, jakie procedury obowiązywały w Banku w dacie zawarcia umowy w zakresie informowania klientów o charakterystyce przedmiotowego kredytu oraz o ryzyku kursowym z nim związanym i czy były one stosowane do wszystkich klientów, w tym do strony powodowej w dacie trwania procesu kredytowego i czy strona powodowa została o tej charakterystyce kredytu poinformowana, pomimo że zaoferowane przez pozwanego dowody, w szczególności zeznania świadka A. S., wykazały powyższe okoliczności;

- ustalenie, że pozwany nieprawidłowo pouczył stronę powodową o ryzyku kursowym, podczas gdy brak jest wskazań prawnych co do zakresu informacyjnego, jaki powinien zostać spełniony przez Bank w tym zakresie, jak również Sąd nie wypowiada się, jaki zakres powinna mieć „modelowa” informacja o ryzyku kursowym;

2. art. 189 k.p.c. poprzez przyjęcie, że stronie powodowej przysługuje interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy kredytu;

3. art. 385

1 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich poprzez niewyodrębnienie w umowie stron klauzul ryzyka walutowego oraz klauzul spreadów walutowych, podczas gdy w świetle aktualnego na dzień orzekania orzecznictwa (...), klauzule ryzyka walutowego są postanowieniami określającymi główne świadczenia stron, zaś klauzule spreadowe są takiego charakteru pozbawione;

4. art. 65 k.c. i art. 69 Prawa bankowego poprzez przyjęcie, że postanowienia indeksacyjne dotyczące wyłącznie odesłania do stosowanych przez Bank kursów walutowych (klauzule spreadowe) określają główne świadczenia stron umowy kredytu;

5. art. 385

1 § 1 zd. 2 k.c. poprzez przyjęcie, że postanowienia indeksacyjne zawarte w umowie nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny i zrozumiały;

6. art. 385

1 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. poprzez przyjęcie, że postanowienia umowne dotyczące przeliczania walut przy wypłacie i spłacie kredytu stanowią niedozwolone postanowienia umowne oraz poprzez przyjęcie, że postanowienia sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym przepisem ustawy mogą być jednocześnie uznane za niedozwolone postanowienia umowne;

7. art. 56 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG poprzez: brak dokonania obowiązkowej oceny skutków dla strony powodowej potencjalnego uznania umów za nieważną; błędne przyjęcie, że brak jest odpowiednich przepisów dyspozytywnych określających zasady waloryzacji walutowej w umowach kredytu bankowego i w konsekwencji brak odwołania się do art. 358 § 2 k.c. wykładanej łącznie z art. 69 ust. 3 Prawa bankowego w miejsce uznanych za niedozwolone klauzul przeliczeniowych w zakresie, w jakim klauzule te zawierają odesłanie do tabel kursowych Banku;

8. art. 385

1 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 oraz w związku z motywem dwudziestym pierwszym Dyrektywy 93/13, poprzez brak przyjęcia, że w sytuacji stwierdzenia niedozwolonego (nieuczciwego) charakteru całego mechanizmu indeksacji i konieczności wyeliminowania z umowy postanowień indeksacyjnych dotyczących zasad wypłaty oraz spłaty kredytu, możliwe jest zastosowanie stawki referencyjnej WIBOR;

9. art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy – prawo Bankowe oraz niektórych innych ustaw w zw. z art. 69 ust. 3 i art. 75b Prawa bankowego poprzez pominięcie skutków aneksu z dnia 17 października 2011 r. zawartego do umowy;

10. art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c. poprzez przejęcie, że roszczenie strony powodowej znajduje oparcie w przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu;

11. art. 411 pkt 2 i 4 k.c. poprzez uznanie, że stronie powodowej przysługuje prawo do żądania zwrotu rat kredytu, mimo że świadczenia te czyniły zadość zasadom współżycia społecznego, a także miały charakter spełnienia świadczenia przed nadejściem terminu wymagalności.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od strony powodowej na jego rzecz kosztów procesu za obie instancje.

W odpowiedzi na tę apelację powodowie wnieśli o jej oddalenie na koszt skarżącego.

Powódka L. G. wniosła nadto zażalenie na rozstrzygnięcie zawarte w punkcie III wyroku Sądu Okręgowego w zakresie w jakim Sąd ten nie zasądził od pozwanego na jej rzecz kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu zażaleniowym, związanym w wywiedzionym przez powódkę zażaleniem na postanowienie tego Sądu z dnia 17 grudnia 2019 r. Zarzuciła Sądowi I instancji naruszenie art. 98 § 1 k.p.c. i wniosła o zmianę przedmiotowego orzeczenia poprzez zasądzenie na jej rzecz od pozwanego dodatkowej kwoty 2.700 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu zażaleniowym.

W piśmie procesowym z dnia 6 lutego 2023 r. pozwany podniósł nadto zarzut zatrzymania świadczenia przysługującego powodom w razie uwzględnienia ich roszczenia, do czasu zaofiarowania pozwanemu zwrotu świadczenia w postaci kwoty kredytu w wysokości 191.280 zł, wypłaconego stronie powodowej albo zabezpieczenia roszczenia o jego zwrot.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja pozwanego zasługiwała na uwzględnienie tylko w zakresie zgłoszonego zarzutu zatrzymania. W pozostałej części była niezasadna i jako taka podlegała oddaleniu. Zasadne okazało się natomiast zażalenie strony powodowej.

Sąd Okręgowy, wbrew temu co podnosi apelujący, poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne, które zasługują na akceptację. Ustalenia te znalazły bowiem należyte oparcie w zgromadzonym w niniejszej sprawie materiale dowodowym, rozważonym i ocenionym zgodnie ze wskazaniami, wynikającymi z art. 233 § 1 k.p.c.

Podzielając więc poczynione przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne, zauważyć należy – i okoliczność ta nie budziła sporu w sprawie – że powodowie w relacji z kredytującym Bankiem posiadają status konsumentów (art. 22

1 k.c.). Źródła sporu zasadniczo nie budziło także i to, że zakwestionowane przez nich klauzule przeliczeniowe nie zostały zamieszczone w umowie kredytu z dnia 16 października 2009 r., lecz w stanowiącym załącznik „Regulaminie Kredytu Hipotecznego Udzielanego przez (...). Z Regulaminu tego wynikało natomiast, że zarówno wypłata, jak i spłata kredytu odbywa się w złotych w oparciu o kurs waluty obcej do złotych, według Tabeli (§ 2 pkt 2), przy czym kwota do wypłaty podlega uprzedniemu przeliczeniu według kursu kupna (§ 7 ust. 4), zaś raty kredytu – według kursu sprzedaży waluty z „Tabeli obowiązującej w Banku” (§ 9 ust. 2 pkt 1). Nie ma też wątpliwości, że ani umowa o kredyt hipoteczny nr (...), ani obowiązujący w dacie jej podpisania (...), ani żaden inny dokument udostępniony powodom, nie określały (regulowały) sposobu ustalania kursów kupna/sprzedaży waluty i tworzenia ww. (...) kursów.

W świetle powyższego zgodzić się więc należało z Sądem I instancji, że postanowienia regulujące zasady wypłaty i spłaty kredytu, tj. § 2 pkt 2, § 7 ust. 4 i § 9 ust. 2 pkt 1 Regulaminu, stanowią niedozwolone (abuzywne) postanowienia umowne w rozumieniu art. 385

1 k.c. Ich treść nie pozwalała bowiem na ustalenie w sposób przejrzysty (jednoznaczny) mechanizmu wymiany waluty obcej ( (...)), tak aby powodowie mogli samodzielnie oszacować, wypływające dla nich konsekwencje ekonomiczne.

Z uwagi na ukształtowane już orzecznictwo sądów powszechnych, Sądu Najwyższego oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej jako: (...)) nie ma również potrzeby szerszego ustosunkowywania się do kwestii samej abuzywności klauzul waloryzacyjnych w tzw. kredytach indeksowanych, w zakresie dokonywania przeliczeń odsyłających do tabel banku. Dodać jedynie można, że choć tego typu klauzule są czytelne i zrozumiałe w warstwie gramatycznej, ich treść nie daje jednak odpowiedzi na podstawowe pytanie, tj. w jaki konkretnie sposób Bank ustala swoje kursy kupna/sprzedaży walut. Zgodnie z utrwalonymi poglądami orzecznictwa – postanowienia, które uprawniają Bank do jednostronnego ustalania kursów walut, w oparciu o stosowane u siebie tabele kursowe, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania instytucji finansowej. Klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną Banku, jest klauzulą niedozwoloną w rozumieniu art. 385

1 § 1 k.c., jako że pozostaje ona w sprzeczności z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 24 czerwca 2021 r., I ACa 35/21 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18 i z dnia 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z dnia 15 lutego 2013 r., I CSK 313/12, a także uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22). Jak zaznaczył Sąd Najwyższy, odrzucając postanowieniem z dnia 30 sierpnia 2022 r. w sprawie I CSK 3177/22, skargę kasacyjną Banku – sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszanie interesów konsumenta polega na uzależnieniu wysokości świadczenia Banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji Banku. Takie postanowienia obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron umowy.

W orzecznictwie nie ma też aktualnie sporu zarówno co do tego, że klauzule waloryzacyjne określają główny przedmiot umowy kredytu (zob. orzeczenia (...) w sprawach C-186/16, C-51/17, C-118/17, C-260/18 czy też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2020 r., I CSK 556/18), jak również, że dotyczy to nie tylko tzw. klauzuli ryzyka walutowego. Zdaje się, że uszło uwagi autora apelacji, że choć (...) w swych rozstrzygnięciach posługuje się określeniami „klauzuli dotyczącej spreadu walutowego”, „klauzuli dotyczącej ryzyka kursowego”, jak też „klauzuli walutowej”, to jednak nie rozdziela tych klauzul, lecz ocenia je całościowo (np. wyrok z dnia 14 marca 2019 r., wydany w sprawie C-118/17), a tych określeń używa zamiennie. Również w polskim porządku prawnym, w taki właśnie tj. całościowy sposób były zawsze postrzegane klauzule waloryzacyjne. Za potrzebą takiej kompleksowej oceny wypowiedział się Sąd Najwyższy m.in. w wyroku z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/12, odrzucając odróżnienie części kursowej i części przeliczeniowej klauzuli waloryzacyjnej. Podobnie w wyroku z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, Sąd Najwyższy wskazał, że eliminacja klauzuli waloryzacyjnej obejmuje wszystkie postanowienia umowy, które się na nią składają, bowiem mogą one funkcjonować tylko łącznie.

Sąd Apelacyjny nie podziela także twierdzeń skarżącego co do tego, że będące przedmiotem oceny w niniejszej sprawie zapisy przeliczeniowe, zostały z powodami indywidualnie uzgodnione. Sytuacja taka, zgodnie z wypracowanym stanowiskiem judykatury, miałaby bowiem miejsce wówczas, gdyby powodowie mieli rzeczywisty, realny wpływ na ukształtowanie postanowień umownych, co stanowiłoby wynik porozumienia stron, względnie – świadomej zgody konsumentów w zakresie ich zastosowania, poprzedzonej negocjacjami (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 2019 r., I CSK 462/18 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16). W sprawie niniejszej jest zaś niespornym, że przy zawieraniu wspomnianej umowy kredytowej z powodami, Bank posłużył się przygotowanym z wyprzedzeniem egzemplarzem umowy, opartym na wzorcu umownym. Z kolei nic – poza samymi tylko deklaracjami pozwanego – nie wskazuje na to, aby rzeczone zapisy umowne, stanowiły efekt negocjacji kredytobiorców z Bankiem, którego obciążał ciężar dowodu w tym zakresie (art. 385

1 § 4 k.c.). Z ciężaru tego pozwany nie mógł się jednak skutecznie wywiązać stwierdzeniem, że powodowie dokonali wyboru kredytu powiązanego z walutą szwajcarską, przez co warunki umowy kredytowej zostały z nimi indywidualnie uzgodnione. Oczywistym jest bowiem, że pozostawienie kredytobiorcom wyboru jednego z kilku dostępnych w danym Banku wariantów kredytu nie oznacza jeszcze, że mieli oni realny wpływ na treść postanowień, zawartych w samej umowie kredytowej. Jak bowiem wyjaśniono w literaturze, przez „rzeczywisty wpływ” należy rozumieć realną możliwość oddziaływania na treść postanowień umownych. Z tego względu okoliczność, że konsument znał treść danego postanowienia i rozumiał je, nie przesądza o tym, że zostało ono indywidualnie uzgodnione. Za uzgodnione indywidualnie należy bowiem uznawać te tylko klauzule umowne, na których treść istotnie mógł on w praktyce oddziaływać. Chodzi zatem o postanowienia negocjowane rzeczywiście, a nie w sposób fingowany bądź o klauzule włączone do umowy wskutek propozycji zgłoszonej przez konsumenta. Trzeba zatem badać, czy konsument miał realny wpływ na ewentualną zmianę klauzul proponowanych przez przedsiębiorcę i czy z możliwości tej zdawał sobie sprawę. W efekcie, dla skutecznego wykazania faktu indywidualnego uzgodnienia klauzuli z konsumentem, nie wystarcza opatrzenie kontrolowanego postanowienia wzmiankami typu: „wyrażam zgodę”, „przyjmuję własnoręcznym podpisem”. Za realny wpływ konsumenta na treść umowy nie uważa się również postanowień zawierających propozycje wariantowe, które są przedstawiane konsumentowi tylko do jego wyboru. Także uzupełnienie przez samego adherenta tzw. pustych miejsc na formularzu umowy nie przesądza o charakterze takich klauzul, tj. nie wyklucza możliwości uznania ich za postanowienia jednostronnie narzucone przez proferenta (zob. Prawo zobowiązań – część ogólna, wyd. 3, 2020 pod red. K. Osajdy, dostęp Legalis).

Analiza zgromadzonego w niniejszej sprawie materiału dowodowego nie pozwala także na przyjęcie za skarżącym Bankiem, że zawarcie przez powodów z jego poprzednikiem prawnym, objętej niniejszym sporem umowy kredytowej, poprzedzone zostało właściwym przedstawieniem kredytobiorcom konstrukcji kredytu indeksowanego walutą obcą oraz ryzyka, wiążącego się z uzyskaniem takiego finansowania. Z akt niniejszej sprawy nie wynika bowiem chociażby, aby pracownicy Banku pouczyli powodów o niestabilności waluty polskiej w stosunku do waluty szwajcarskiej czy też o możliwości znacznych wahań tej ostatniej waluty. Z całą pewnością nie dowodzi tego treść uwypuklanego w apelacji pozwanego „Oświadczenia wnioskodawców związanego z ubieganiem się o kredyt hipoteczny indeksowany do waluty obcej” (k. 134). Abstrahując już nawet od tego, że oświadczenie to ma charakter blankietowy, zauważyć należy, że jego treść pozostaje w opozycji do zeznań powodów, którzy zgodnie podawali, że pracownik kredytującego Banku, przed podpisaniem umowy kredytu, nie wyjaśnił im sposobu działania mechanizmu przeliczeniowego, stosowanego przez Bank. Argumentował on natomiast, że frank szwajcarski stanowi jedynie konieczny przelicznik Banku, który nie powinien interesować powodów (zob. protokół rozprawy z dnia 25 października 2021 r., k. 453v-454v). Sąd Apelacyjny nie znalazł przy tym podstaw, aby zeznaniom tym odmówić waloru wiarygodności, zgodnie z oczekiwaniami apelującego, zwłaszcza jeśli zważyć, że są one logiczne, jasne oraz spójne. Pozwany nie zaoferował też dowodów, które wiarygodność tę mogłyby podważyć. Podnieść bowiem trzeba, że świadek A. S. nie uczestniczył w procesie zawierania z powodami spornej umowy kredytowej, ani też w czynnościach proces ten poprzedzających (k. 345). Jego zeznania, wbrew temu co wskazuje apelujący, nie mogły więc stanowić podstawy do czynienia wiążących ustaleń na tym polu.

Zasadniczego znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy nie miały także argumenty pozwanego, traktujące o tym, że wykorzystywane przez Bank, w trakcie wykonywania umowy kredytowej, kursy walut pozostawały w ścisłej korelacji do kursów ustalanych przez Narodowy Bank Polski, a nadto odpowiadały one kursom stosowanym przez inne banki komercyjne. Po pierwsze zauważyć należy, że okoliczności te – nawet jeśli zaistniały – nie znalazły oparcia w treści kontraktu. Po wtóre, ocenę nieuczciwego charakteru warunków umowy przeprowadza się w odniesieniu do chwili zawarcia umowy, a nie na datę późniejszą, co akcentuje Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17. W uchwale tej wskazano bowiem, że okoliczności, które zaistniały po zawarciu umowy, nie mają znaczenia dla oceny abuzywności ujętych w niej postanowień (zob. również wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2022 r., (...) 40/22). A skoro tak wątpliwości budzić nie może, że zawarcie przez strony w dniu 4 października 2011 r. aneksu do umowy kredytowej nie mogło stać na przeszkodzie w stwierdzeniu abuzywności, zakwestionowanych przez powodów zapisów umownych. Tym bardziej, że celem tego aneksu była zmiana dotychczasowych warunków spłaty przez powodów zadłużenia. Aneks ten nie służył natomiast sanowaniu wadliwej czynności prawnej, jak zdaje się to wywodzić pozwany, zwłaszcza, że powodowie w dacie jego zawierania nie mieli jeszcze nawet świadomości, iż w umowie stron ujęto postanowienia abuzywne.

Takie zaś niedozwolone (nieuczciwe) postanowienia umowne nie wiążą konsumenta (art. 385

1 § 1 zd. 1 k.c.), a zatem nie wywołują one skutków prawnych od samego początku i z mocy samego prawa, co sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę z urzędu, chyba że konsument następczo udzieli świadomej, wyraźnej i wolnej zgody na te postanowienia i w ten sposób jednostronnie przywróci im skuteczność (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 28 września 2021 r., I (...) 74/21, z dnia 3 lutego 2022, (...) 459/22, z dnia 3 lutego 2022 r., (...) 975/22, z dnia 17 marca 2022 r., (...) 474/22, z dnia 23 marca 2022 r., (...) 532/22, z dnia 18 maja 2022., (...), z dnia 26 kwietnia 2022 r., (...) 550/22, postanowienia Sądu Najwyższego odmawiające przyjęcia skarg kasacyjnych banków do rozpoznania – z dnia 23 czerwca 2022 r., I CSK 2815/22 i z dnia 30 sierpnia 2022 r., I CSK 3177/22 oraz uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17 i wyrok (...) z dnia 3 października 2019 r., C-260/18).

W realiach niniejszej sprawy o powyższym mowy być nie może, skoro powodowie konsekwentnie powoływali się na nieważność umowy kredytowej, oświadczając jednocześnie, że znane są im ewentualne skutki takiej decyzji (zob. protokół rozprawy z dnia 25 października 2021 r., k. 453v-454).

W świetle aktualnego orzecznictwa sądów powszechnych, Sądu Najwyższego oraz (...) nie jest także dopuszczalne wypełnianie luk w umowie po stwierdzeniu bezskuteczności zawartych w niej postanowień abuzywnych (zob. ww. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2022 r., (...) 532/22, wyrok (...) z dnia 30 kwietnia 2014 r., C 26/13, postanowienie (...) z dnia 4 lutego 2021 r., C-321/20). W wyroku z dnia 29 kwietnia 2021 r., w sprawie C-19/20, Trybunał podtrzymał dotychczasowe stanowisko, że sąd krajowy nie jest uprawniony do dokonywania jakichkolwiek modyfikacji abuzywnych postanowień, w tym do redukcji utrzymującej skuteczność lub zastąpienia innymi zapisami (tak też (...) w sprawach: C-618/10 J. C., pkt 65; C-488/11 D. A. B., pkt 57). Wyjątkiem jest możliwość zastąpienia postanowienia abuzywnego przepisem dyspozytywnym, za zgodą konsumenta, w celu uchronienia go przed negatywnymi skutkami nieważności umowy (tak też (...) we ww. sprawie C-260/18 D., pkt. 48 i 55). Konsument, wyrażając zgodę na uzupełnienie umowy przepisem dyspozytywnym, może więc zapobiec jej nieważności. Natomiast w przypadku braku takiej zgody – sąd stwierdza nieważność umowy.

Zważywszy na fakt, że polskie prawo cywilne nie przewiduje możliwości zastępowania niedozwolonych klauzul umownych innymi postanowieniami, a sami kredytobiorcy nie wyrazili zgody na uzupełnienie umowy przepisem dyspozytywnym, apelacja pozwanego, w której domagał się on zastosowania w sprawie art. 358 § 2 k.c., nie mogła odnieść oczekiwanego rezultatu. Zastosowanie tego przepisu nie było możliwe także z tej przyczyny, że umowy o tzw. kredyty indeksowane (podobnie zresztą jak i umowy o tzw. kredyty denominowane) są w istocie umowami o kredyt złotowy, do którego – z oczywistych względów – przepis ten normujący sytuację, gdy dłużnik w walucie polskiej otrzymuje kredyt i spłaca zobowiązanie, nie może mieć zastosowania.

Stosunek prawny nie mógł również podlegać uzupełnieniu w oparciu o art. 56 k.c. czy też art. 65 k.c. W sygnalizowanym już wyroku z dnia 3 października 2019 r., zapadłym w sprawie C-260/18 (zob. pkt 8-11 i 59-62) (...) wyraził bowiem negatywną ocenę co do możliwości uzupełnienia luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, przez rozwiązania oparte na normach ogólnych, odzwierciedlonych w przepisach art. 56 k.c., 65 k.c., a także art. 354 k.c. Również w wyroku z dnia 18 listopada 2021 r., w sprawie C-212/20, (...) stwierdził, że art. 5 i art. 6 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron (zob. pkt 79 oraz pkt 2 sentencji). Zaznaczył przy tym, że do „naprawienia” nieuczciwego postanowienia nie może służyć art. 65 k.c.

Z art. 385

1 § 2 k.c. wynika, że na skutek uznania postanowień umownych za niedozwolone strony są związane umową w pozostałym – nie zaś w uzupełnionym przez inne unormowania – zakresie. Inne przepisy również nie przewidują takiego skutku. W konsekwencji umowa zawierająca niewiążący zapis umowny albo jest nieważna, albo funkcjonuje bez tego postanowienia.

Także orzecznictwo (...) wskazuje na to, że możliwość uzupełnienia luki w umowie powstałej na skutek abuzywności ma charakter wyjątkowy i może mieć miejsce tylko wówczas, gdy służy to interesom konsumenta i jednocześnie pozwala zachować prewencyjno-represyjny względem przedsiębiorcy, charakter mechanizmu niezwiązania konsumenta postanowieniami abuzywnymi. Trybunał konsekwentnie stoi na stanowisku, że zastąpienie przez sąd krajowy nieuczciwego postanowienia przepisem prawa krajowego o charakterze uzupełniającym, możliwe jest jedynie w przypadku, w którym rozwiązanie umowy jako całości naraziłoby konsumenta na szczególnie szkodliwe skutki (zob. wyrok z dnia 7 sierpnia 2018 r., C-96/16, pkt 74 i powołane tam orzecznictwo oraz wyrok z dnia 14 marca 2019 r., C-118/17). Takich natomiast po stronie powodów doszukać się nie sposób. Sąd Odwoławczy stoi wręcz na stanowisku, że pozostawienie objętej niniejszym sporem umowy kredytu w mocy byłoby dla powodów wysoce niekorzystne, jako że w takiej sytuacji nadal byliby oni narażeni na niczym nieograniczone ryzyko kursowe ze strony Banku, o którym ten nie pouczył ich rzetelnie przed zawarciem umowy. Trzeba też zauważyć, że (...) najczęściej utożsamia niekorzystne skutki nieważności stosunku kredytowego z tym, że cała wierzytelność kontraktowa zostaje postawiona w stan wymagalności, a związane z tym skutki finansowe przekraczają możliwości konsumenta (zob. wyroki z dnia 3 marca 2020 r., C 125/18, pkt 63 i z dnia 20 stycznia 2021 r., C 269/19, pkt 34). Pozwany nie wykazał natomiast, aby taka sytuacja mogła wystąpić po stronie powodów.

Stosując zatem, wobec wskazanych powyżej postanowień, sankcję normatywną i przyjmując, że nie wiążą one powodów ex tunc i ex lege, oczywiste jest, że po wyeliminowaniu opisanych w ww. zapisach mechanizmów przeliczeniowych, w umowie pozostałby tylko zapis, że kredyt został wypłacony w złotych polskich i ma być spłacany w tej walucie, ale po uprzednim dokonaniu indeksacji do (...) (według kursu kupna/sprzedaży waluty). Usunięcie z umowy miernika wartości, na podstawie którego miała następować indeksacja kapitału i rat kredytu (uznanych za abuzywne postanowień, dotyczących ustalenia wysokości zobowiązania na podstawie (...) obowiązującej w Banku), nie pozwala żadnej ze stron (a na pewno kredytobiorcom) na jej wykonanie. Skutki usunięcia niedozwolonych klauzul waloryzacyjnych z umowy kredytu były już przedmiotem licznych wypowiedzi zarówno sądów powszechnych (w tym tut. Sądu Apelacyjnego), Sądu Najwyższego, jak też (...) i nie ma obecnie potrzeby szczegółowego ich przytaczania. Wystarczy wskazać, że obecnie dominuje stanowisko, podzielane przez Sąd Apelacyjny w niniejszym składzie, iż abuzywność klauzul waloryzacyjnych rodzi skutek w postaci upadku całej umowy (zob. np. sygnalizowane już wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2021 r., I (...) 74/21, z dnia 3 lutego 2022, (...) 459/22, z dnia 3 lutego 2022 r., (...) 975/22, z dnia 17 marca 2022 r., (...) 474/22, z dnia 23 marca 2022 r., (...) 532/22, z dnia 18 maja 2022 r., (...)). Wyeliminowanie klauzul indeksacyjnych, kreujących ryzyko kursowe sprawia, że utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za uznaniem jej za nieważną (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2022 r., (...) 550/22). Nie chodzi przy tym o nieważność bezwzględną (art. 58 k.c.), ale o nieważność wywołaną niemożnością dalszego wykonywania umowy z uwagi na zbyt szeroki zakres niezwiązania konsumentów zapisami o istotnym znaczeniu, co pozbawia taką umowę essentialia negotii (art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego). Eliminacja z umowy kredytu indeksowanego klauzul waloryzacyjnych nie pozwala na skonkretyzowanie świadczeń głównych oraz na wykreowanie ryzyka walutowego (zob. także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2021 r., I CSK 635/20 oraz wyroki tego Sądu: z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18 i z dnia 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19). Oznacza to, że umowa nie może obowiązywać po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków, gdyż nie odpowiada minimum normatywnemu z art. 69 ustawy Prawo bankowe.

Słusznie zatem ostatecznie Sąd Okręgowy umowę stron uznał za nieważną.

Wątpliwości Sądu Apelacyjnego nie budzi bowiem, że po stronie powodów istnieje interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie nieważności spornej umowy kredytowej i to pomimo przysługującego im roszczenia o zapłatę, które jest roszczeniem dalej idącym. Przypomnieć należy, że interes prawny, unormowany w art. 189 k.p.c., istnieje wówczas, gdy występuje stan niepewności co do istnienia prawa lub stosunku prawnego, a wynik postępowania doprowadzi do usunięcia owej niepewności i zapewni stronie powodowej ochronę jej prawnie chronionych interesów (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 2 lutego 2006 r., II CK 395/05, z dnia 15 października 2002 r., II CKN 833/00, z dnia 30 listopada 2005 r., III CK 277/05, z dnia 2 sierpnia 2007 r., V CSK 163/07, z dnia 19 lutego 2002 r., IV CKN 769/00 czy też z dnia 29 marca 2012 r., I CSK 325/11). Przy czym, w orzecznictwie zarówno Sądu Najwyższego, jak i sądów powszechnych aktualnie zasadniczo nie budzi wątpliwości, że wyrok ustalający nieważność umowy kredytowej powiązanej z walutą franka szwajcarskiego, nie tylko usuwa niepewność prawną co do związania stron ważnym i skutecznym węzłem prawnym, ale i samoistnie przesądza o treści obowiązków kredytobiorcy względem kredytodawcy, wywodzonych z umowy kredytu (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 2019 r., I CSK 80/18; wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 9 czerwca 2021 r., V ACa 127/21; wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 8 lutego 2022 r., I ACa 808/21; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 13 czerwca 2019 r., VI ACa 29/19 czy też wyrok tut. Sądu Apelacyjnego z dnia 27 stycznia 2022 r., I ACa 122/21).

Również więc i zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. okazał się chybiony.

Analogicznie Sąd Apelacyjny ocenił także zarzut naruszenia art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c. Wbrew bowiem temu co twierdzi pozwany, powodowie mogli żądać zwrotu kwot, jakie świadczyli w wykonaniu nieważnej umowy, w oparciu o przywołane przepisy. Zwraca bowiem uwagę, że w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 2021 r., zapadłej w sprawie III CZP 11/20, Sąd Najwyższy podkreślił, że z art. 410 § 2 k.c. wynika, że świadczenie spełnione w wykonaniu nieważnego zobowiązania jest świadczeniem nienależnym, a zatem podlega zwrotowi jako korzyść majątkowa uzyskana bezpodstawnie kosztem świadczącego i to bez potrzeby ustalania, czy i w jakim zakresie spełnione świadczenie wzbogaciło osobę, na której rzecz świadczenie zostało spełnione, ani czy majątek spełniającego świadczenie uległ zmniejszeniu. Samo bowiem spełnienie świadczenia wypełnia przesłankę zubożenia po stronie świadczącego, a uzyskanie tego świadczenia przez odbiorcę – przesłankę jego wzbogacenia. Co więcej, w dniu 7 maja 2021 r. wydana została kolejna uchwała (7) w sprawie o sygn. akt III CZP 6/21, mająca moc zasady prawnej, w której Sąd Najwyższy ostatecznie przesądził, że właściwą metodą rozliczeń stron, które świadczyły sobie w wykonaniu nieważnej umowy kredytu, jest teoria dwóch kondykcji, według której każdej ze stron umowy przysługuje odrębne roszczenie o zwrot spełnionego świadczenia, które może być dochodzone niezależnie od roszczenia drugiej strony.

Powyższe oznacza zatem, że powodowie winni byli uzyskać od pozwanego zwrot wpłaconych przez nich na rzecz Banku (i niekwestionowanych przez tego ostatniego) kwot 36.361,58 zł i 36.140,59 CHF.

Pozwany nie mógł się bowiem bronić przeciw temu żądaniu, powołując się na art. 411 pkt 4 k.c., według którego nie można żądać zwrotu świadczenia jeżeli świadczenie zostało spełnione, zanim wierzytelność stała się wymagalna. W tej mierze odwołać się należy do poglądu Sądu Najwyższego, wyrażonego w wyroku z dnia 23 maja 1980 r. (IV PR 200/80), w którym Sąd ten wskazał, iż „hipoteza art. 411 pkt 4 k.c. dotyczy zwrotu świadczenia spełnionego przed terminem wymagalności roszczenia, co do którego podstawa prawna od chwili spełnienia świadczenia nie uległa zmianie, jednakże ze względów praktycznych nie jest celowe dopuszczenie do zwrotu tej kwoty, która z chwilą nadejścia terminu wymagalności roszczenia musiałaby być świadczona między stronami”. Sąd Apelacyjny pogląd ten podziela.

Skutki stosowania przez Bank niedozwolonych postanowień umownych nie mogą nadto podlegać ochronie prawnej z powołaniem na zasady współżycia społecznego (art. 411 pkt 2 k.c.). Spełnione przez powodów, w następstwie stosowania przez Bank klauzul abuzywnych, świadczenie nie może być kwalifikowane jako czyniące zadość zasadom współżycia społecznego, skoro to pozwany, stosując wobec konsumentów wzorzec umowny, zawierający klauzule abuzywne, dopuścił się naruszenia dobrych obyczajów i rażąco naruszył ich interesy. Nie sposób więc zaakceptować poglądu, iż mógłby on w tym przypadku wywodzić dla siebie korzystne skutki prawne.

Na etapie postępowania apelacyjnego pozwany zgłosił jednak zarzut hamujący, tj. zarzut zatrzymania (uregulowany w art. 497 k.c. w zw. z art. 496 k.c.) na kwotę stanowiącą równowartość wypłaconego powodom kapitału kredytu (tj. 191.280 zł) który, zdaniem Sądu Apelacyjnego, zasługiwał na uwzględnienie. Zauważyć należy, że najnowsze orzecznictwo przyznaje bankom takie uprawnienie z uwagi na zaklasyfikowanie umowy o kredyt jako umowy wzajemnej (zob. przywołane wyżej uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20 i z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21). Także w wyroku z dnia 31 stycznia 2002 r. (IV CKN 651/00) Sąd Najwyższy podkreślił, że skoro na podstawie art. 496 k.c. każdej ze stron przysługuje prawo zatrzymania świadczenia wzajemnego, to przysługuje ono także tej stronie, która zobowiązana jest do zwrotu świadczenia pieniężnego, uzyskanego w wyniku zawarcia umowy, od której odstąpiono. Według Sądu Najwyższego, nie można więc zasadnie negować istnienia uprawnienia Banku do skorzystania z prawa zatrzymania na podstawie art. 496 k.c. Jednakże – jak dalej wyjaśnił to Sąd Najwyższy – dopiero uprzednie jednoznaczne, pozytywne przesądzenie, że Bank skutecznie skorzystał z tego prawa pozwala na przyjęcie, iż nie opóźnia się on ze spełnieniem świadczenia pieniężnego. Skuteczne skorzystanie przez stronę z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia pieniężnego wyłącza więc opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia (zob. również wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 7 stycznia 2005 r., IV CK 204/04 i z dnia 6 lutego 2015 r., II CSK 359/14). Oznacza to zatem, że bieg terminu żądanych od pozwanego odsetek – co do zasady – winien być zatrzymany z chwilą, gdy zarzut zatrzymania został podniesiony.

Ten zaś zgłoszony został przez pełnomocnik procesową pozwanego Banku (legitymującą się odpowiednim pełnomocnictwem, obejmującym umocowanie do składania oświadczeń o charakterze materialnoprawnym, k. 588) w piśmie procesowym z dnia 6 lutego 2023 r. (k. 586 i nast.). Skarżący udokumentował także, że złożył powodom materialnoprawne oświadczenia, obejmujące ów zarzut (k. 598-599, k. 612-613 i k. 628-629), które zostały doręczone powodom w dniach 2 i 6 lutego 2023 r. (k. 626-627, k. 642-643 oraz informacje zawarte w systemie Poczty Polskiej „śledzenie przesyłek”). Powodowie nie kwestionowali przy tym wysokości dokonanych przez pozwanego na ich rzecz świadczeń. Dlatego też, Sąd Apelacyjny niniejszy zarzut uwzględnił. To z kolei czyniło żądanie powodów, w odniesieniu do zasądzenia odsetek za opóźnienie, niezasadnym. Odsetki od zasądzonych na rzecz powodów sum zostały bowiem przyznane dopiero od dnia uprawomocnienia się wyroku, a powodowie nie zaskarżyli orzeczenia Sądu I instancji w tym zakresie. W tej sytuacji uznać należało, że odsetki ustawowe za opóźnienie nie mogły zostać w ogóle naliczone. Ich bieg mógł bowiem rozpocząć się dopiero z datą uprawomocnienia się orzeczenia, a pozwany – jak już wyjaśniono – przed tą datą skutecznie zgłosił zarzut zatrzymania kwoty 191.280 zł.

W konsekwencji, na skutek uwzględnienia zarzutu zatrzymania, Sąd Apelacyjny orzekł jak w punkcie I sentencji, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. W pozostałym zaś, przeważającym zakresie, apelacja pozwanego, jako niezasadna, została oddalona w oparciu o art. 385 k.p.c.

Uwzględnieniu podlegało natomiast zażalenie wywiedzione przez powódkę L. G. (poprzednio D.) w zakresie kosztów procesu. Słusznie bowiem podnosi żaląca, że Sąd Okręgowy, rozstrzygając o kosztach postępowania pierwszoinstancyjnego, pominął poniesione przez nią w postępowaniu zażaleniowym, związanym z wywiedzionym przez powódkę zażaleniem na postanowienie tego Sądu z dnia 17 grudnia 2019 r., koszty zastępstwa procesowego w wysokości 2.700 zł (wynikające z § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za adwokackie, Dz.U. z 2015 r. poz. 1800). Dlatego też Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że dodał pkt IV o treści „zasądza od pozwanego na rzecz powódki L. G. (poprzednio D.) kwotę 2.700 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego”.

Mając natomiast na względzie rezultat postępowania odwoławczego, gdzie apelacja pozwanego została uwzględniona jedynie w zakresie podniesionego zarzutu zatrzymania, o kosztach postępowania odwoławczego Sąd Apelacyjny rozstrzygnął na podstawie art. 100 zd. drugie k.p.c. i obciążył całością tych kosztów pozwanego. Przy czym koszty te w przypadku powodów A. R. i M. R. objęły wynagrodzenie fachowych pełnomocników powodów w kwotach po 4.050 zł (ustalone na podstawie § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, Dz.U. z 2015 r. poz. 1800). Z kolei na zasądzoną na rzecz powódki L. G. (poprzednio D.) kwotę 4.600 zł złożyła się ww. kwota 4.050 zł tytułem wynagrodzenia jej pełnomocnika, kwota 450 zł stanowiąca koszt zastępstwa procesowego powódki w postępowaniu, wywołanym wniesionym przez nią zażaleniem na postanowienie zawarte w pkt III wyroku Sądu Okręgowego (§ 2 pkt 3 w zw. z § 10 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za adwokackie, Dz.U. z 2015 r. poz. 1800) oraz kwota 100 zł tytułem poniesionej przez powódkę opłaty sądowej od tego zażalenia.

(...)