Bank zapłaci odsetki od spłaty wypłaconej po pozwie, powództwo wzajemne oddalone

(wyroku z dnia 25 marca 2025 roku – k. 124)

Powodowie I. Z. oraz A. Z. wnieśli pozew przeciwko (...) Bank (...) SA z siedzibą w W. o zapłatę kwoty 61.537,45 PLN wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 29 czerwca 2023 roku do dnia zapłaty, a także zasądzenie na swoją rzecz kosztów procesu według norm przypisanych.

W uzasadnieniu wskazali, że łączyła ich z poprzednikiem prawnym pozwanego ( (...) Bankiem SA z siedzibą w W.) umowa o kredyt na cele mieszkaniowe, która prawomocnie została uznana za nieważną. Wyrok II. instancji oddalający apelację banku zapadł dnia 3 lutego 2023 roku.

Od dnia 8 maja 2006 roku do dnia 17 lutego 2015 roku powodowie spłacali kredyt w złotówkach w łącznej kwocie 93.233,76 PLN. Natomiast od dnia 17 marca 2015 roku do dnia 17 maja 2022 roku wpłacili 22.181,42 CHF, co na dzień uprawomocnienia się orzeczenia odpowiadało kwocie 104.303,69 PLN po kursie 4,7023 PLN/ (...). Zatem łącznie powodowie wpłacili kwotę 197.537,45 PLN. Pozwany wypłacił zaś powodom kwotę 136.000 PLN tytułem kapitału kredytu.

Dnia 12 czerwca 2023 roku powodowie złożyli pozwanemu oświadczenie o potrąceniu części należnej im wierzytelności, tj. kwoty 197.537,45 PLN (omyłkowo wskazano kwotę 197.536,69 PLN) z wierzytelnością należną pozwanemu, tj. kwotą 136.000,00 PLN z tytułu zwrotu świadczeń nienależnych. Wobec tego powodom przysługuje roszczenie o zapłatę kwoty 61.537,45 PLN (197.537,45 PLN – 136.000,00 PLN). W piśmie z dnia 12 czerwca 2023 roku powodowie wezwali pozwanego do zapłaty tej kwoty. Odsetki należne są od dnia 28 czerwca 2023 roku, gdyż w ww. wezwaniu zakreślono terminu 14 dni na zapłatę, a odebrano je dnia 13 czerwca 2023 roku.

(pozew – k. 3-6)

Pozwany w odpowiedzi na pozew uznał roszczenie w zakresie kwoty 38.929,69 PLN, a w pozostałym zakresie domagał się oddalenia powództwa i zasądzenia na swoją rzecz zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych w tym na podstawie art. 101 k.p.c. w zakresie uznanego roszczenia powodów. Pozwany podniósł zarzut potrącenia wierzytelności pozwanego wzajemnego o zapłatę dochodzonej w niniejszej sprawie kwoty z wzajemną wierzytelnością powoda wzajemnego o zwrot kwoty 22.607,76 PLN stanowiącej wierzytelność powoda wzajemnego z tytułu należnej powodowi ponad nominalną kwotę kapitału kredytu wypłaconego na podstawie zawartej przez strony umowy kredytu w związku z koniecznością urealnienia wysokości świadczenia banku.

Jednocześnie bowiem pozwany złożył pozew wzajemny, w którym domagał się zasądzenia solidarnie od I. Z. oraz A. Z. kwoty 22.607,76 PLN tytułem zwrotu kwoty należnej powodowi ponad nominalną kwotę kapitału kredytu wypłaconego na podstawie ww. umowy kredytu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia następującego po dniu doręczenia odpisu pozwu wzajemnego stronie pozwanej wzajemnie do dnia zapłaty, ewentualnie zasądzenie tej kwoty na zasadzie

in solidum, a także ewentualnie zasądzenie tej kwoty po połowie od każdego z pozwanych wzajemnie, tj. w wysokości po 11.303,88 PLN, a jeszcze dalej ewentualnie o zmianę wysokości świadczenia powoda wzajemnego w postaci wypłaconego pozwanym wzajemnie na podstawie ww. umowy kredytu w związku z istotną zmianą siły nabywczej pieniądza w czasie i ukształtowanie go na poziomie 162.990,31 PLN oraz zasądzenie solidarnie od pozwanych wzajemnie na rzecz powoda wzajemnego kwoty 26.990,31 PLN tytułem zwrotu kwoty należnej powodowi ponad nominalną kwotę kapitału kredytu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia doręczenia pozwu wzajemnego do dnia zapłaty – na podstawie przepisów o waloryzacji sądowej (art. 358

1 § 3 k.c.), a także ewentualnie o zasądzenie ww. kwoty na zasadzie

in solidum, a także jeszcze dalej ewentualnie o zasądzenie tej kwoty po połowie od każdego z pozwanych wzajemnie, tj. kwoty po 13.495,15 PLN, a także zasądzenie na swoją rzecz zwrotu kosztów procesu (w tym na podstawie art. 101 k.p.c. w zakresie uznanego roszczenia powodów).

W uzasadnieniu bank potwierdził w szczególności, że ww. umowa kredytu została prawomocnie uznana za nieważną i potwierdził wysokość wzajemnych przepływów finansowych pomiędzy bankiem a kredytobiorcami.

(odpowiedź na pozew wraz z pozwem wzajemnym – k. 32-48v.)

Pismem z dnia 29 października 2024 roku powodowie oświadczyli, że cofają pozew w części, tj. co do kwoty 61.537,45 PLN oraz zrzekają się roszczenia w tym zakresie. Podtrzymali powództwo w zakresie żądania zapłaty odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty:

a) 38.929,69 PLN za okres od dnia 28 czerwca 2023 roku do dnia 21 października 2024 roku,

b) 22.607,76 PLN za okres od dnia 28 czerwca 2023 roku do dnia 24 października 2024 roku.

Podtrzymali żądanie zasądzenia na ich kosztów procesu. Wskazali, że pozwany spełnił część zobowiązania z opóźnieniem, tj. po wytoczeniu powództwa (dnia 22 października 2024 roku pozwany wpłacił kwotę 38.929,99 PLN, a dnia 25 października 2024 roku kwotę 22.607,76 PLN). Nie zachodzą przesłanki do zastosowania art. 101 k.p.c.

W zakresie powództwa wzajemnego kredytobiorcy wnieśli o oddalenie powództwa w całości, wskazując w obszernej argumentacji na brak zasadności zgłoszonych roszczeń.

(pismo z dnia 29.10.2024r. – k. 75-79v.)

Postanowieniem z dnia 7 listopada 2024 roku umorzono postępowanie z powództwa głównego co do kwoty należności głównej 61.537,45 zł.

(postanowienie z dnia 07.11.2024r. – k. 84)

Stan faktyczny:

Wyrokiem z dnia 9 maja 2022 roku Sąd Okręgowy w Gdańsku w sprawie o sygn. akt XV C 1485/20 ustalił, że umowa kredytu na cele mieszkaniowej (...) nr (...) zawarta w dniu 18 kwietnia 2006 roku pomiędzy powodami I. Z. i A. Z. a poprzednikiem prawnym pozwanego (...) Bank (...) SA w (...) Bankiem SA z siedzibą w W. jest nieważna.

(fakt bezsporny nadto potwierdzony: wyrokiem SO Gdańsk z dnia 09.05.2022r. w sprawie XV C 1485/20 – k. 10)

Wyrok ten uprawomocnił się dnia 3 lutego 2023 roku.

(fakt bezsporny nadto potwierdzony: wyrokiem SA Gdańsk z dnia 03.02.2023r. w sprawie V ACa 1134/22 – k. 11, postanowieniem SA Gdańsk z dnia 03.03.2023r. w sprawie V ACa 1134/22 – k. 11-12)

W wykonaniu nieważnej umowy kredytu powodowie wpłacili na rzecz banku kwoty:

a) w okresie od dnia 8 maja 2006 roku do dnia 17 lutego 2015 roku – 93.233,76 PLN,

b) w okresie od dnia 17 marca 2015 roku do dnia 17 maja 2022 roku – 22.181,42 CHF, co odpowiadało kwocie 104.303,69 PLN po kursie 4,7023 PLN/ (...) opublikowanym przez Narodowy Bank Polski dnia 3 lutego 2023 roku.

Natomiast tytułem kapitału kredytu bank wypłacił powodom kwotę 136.000,00 PLN.

(fakty bezsporne nadto potwierdzone: zaświadczeniem banku z dnia 17.02.2023r. – k. 16-19v., wydrukiem tabeli kursów średnich walut obcych NBP z dnia 03.02.2023r. – k. 22

Pismem z dnia 12 czerwca 2023 roku (doręczonym dnia 13 czerwca 2023 roku) powodowie złożyli pozwanemu oświadczenie o potrąceniu przysługującej im wierzytelności w kwocie 197.536,69 PLN z tytułu nienależnie uiszczonych rat kapitałowo-odsetkowych z wierzytelnością pozwanego z tytułu zwrotu wypłaconego kapitału w kwocie 136.000,00 PLN. Jednocześnie wezwali pozwany bank do zapłaty kwoty 61.536,69 PLN w terminie 14 dni od otrzymania tego pisma.

(fakt bezsporny nadto potwierdzony: pismem z dnia 12.06.2023r. – k. 13-15 wraz z zaświadczeniem banku – k. 16-19v., potwierdzeniem nadania oraz odbioru – k. 20-21)

Dnia 22 października 2024 roku pozwany bank wpłacił na rzecz powodów kwotę 38.929,69 PLN, a dnia 25 października 2024 roku kwotę 22.607,76 PLN – łącznie 61.537,45 PLN.

(fakty bezsporne nadto potwierdzone: potwierdzeniami przelewów bankowych – k. 81, 82)

Sąd zważył, co następuje:

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie złożonych przez strony dokumentów, które nie były kwestionowane co do swojej prawdziwości. Ich autentyczności nie budziła wątpliwości Sądu, zwłaszcza, że część z nich stanowiły prawomocne orzeczenia sądowe. W szczególności należało mieć na uwadze, że stan faktyczny w istocie był bezsporny.

Na podstawie art. 235

2 § 1 pkt 2 k.p.c. pominięto wnioski powoda wzajemnego o dopuszczenie dowodu z zeznań stron oraz z opinii biegłego. Sąd miał na uwadze, że wysokość wzajemnych przepływów środków pieniężnych pomiędzy stronami nie była sporna, a dodatkowe wyliczenia z uwagi na niezasadność roszczenia banku co do zasady nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Podobnie rzecz miała się do okoliczności, które miały być wykazane zeznaniami stron. Nie pozostały żadne niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 299 k.p.c.), aby dowód z zeznań stron przeprowadzić.

Podstawę prawną powództwa głównego stanowiły przepisy art. 410 k.c. w zw. z art. 405 k.c. Stosownie do art. 410 § 1 k.c. przepisy dotyczące bezpodstawnego wzbogacenia stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego. Zgodnie z treścią art. 410 § 2 k.c. świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.

Przechodząc do szczegółowych rozważań należało mieć na względzie, że nieważność umowy kredytu hipotecznego łączącej strony oznacza, że nie istnieje stosunek zobowiązaniowy między stronami, jaki miałby powstać w wyniku jej zawarcia. W konsekwencji, strony, które zawarły nieważną umowę i w jej wykonaniu spełniły świadczenia według treści umowy, powinny sobie zwrócić wzajemnie uzyskane świadczenia jako nienależne w rozumieniu art. 410 k.c.

Strony nie miały wątpliwości, co do wartości kwot nominalnych, które należne były każdej z nich umowy kredytu. Ostatecznie spór z powództwa głównego dotyczył odsetek ustawowych za opóźnienie liczonych po upływie określonym w wezwaniu do zapłaty z dnia 12 czerwca 2023 roku do dnia zapłaty, co nastąpiło w częściach dnia 22 i 25 października 2024 roku, a więc dopiero po doręczeniu bankowi odpisu pozwu.

W kontekście odsetek należało wziąć pod uwagę, że wedle art. 481 k.c. jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi (§ 1). Jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była oznaczona, należą się odsetki ustawowe za opóźnienie w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 5,5 punktów procentowych. Jednakże gdy wierzytelność jest oprocentowana według stopy wyższej, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie według tej wyższej stopy (§ 2).

Biorąc pod uwagę, że termin spełnienia świadczenia dochodzonego przez powodów nie był oznaczony ani nie wynika z istoty zobowiązania, należało przyjąć – stosownie do treści art. 455 k.c. – że obowiązek zapłaty powstaje niezwłocznie po wezwaniu.

W okolicznościach niniejszej sprawy powodowie w pierwszej kolejności dokonali potrącenia przysługującej im wierzytelności w kwocie łącznej 197.536,69 PLN z wierzytelnością banku w kwocie 136.000,00 PLN.

Stosownie do brzmienia art. 498 § 1 i § 2 k.c. gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej. Zgodnie z treścią art. 499 k.c. potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe.

Istotnie powodowie w złożonym oświadczeniu omyłkowo wskazali niższą kwotę przysługującej im wierzytelności – przysługiwała im bowiem kwota 197.537,45 PLN. Nie miało to jednak znaczenia ani dla umorzenia wierzytelności banku o zwrot kwoty 136.000,00 PLN ani na możliwość domagania się zapłaty tejże kwoty pomniejszonej o kwotę umorzonej wierzytelności banku, tj. 61.537,45 PLN (197.537,45 PLN – 136.000,00 PLN). Ostatecznie bank uiścił tę niewątpliwie należną powodom kwotę, tj. dnia 22 października 2024 roku wpłacił 38.929,69 PLN (kwotę uznaną w odpowiedzi na pozew) oraz dnia 25 października 2024 roku resztę, tj. 22.607,76 PLN.

Zważywszy, że wezwanie banku do zapłaty kwoty 61.537,45 PLN doręczone zostało dnia 13 czerwca 2023 roku i zakreślono w nim 14-dniowy termin na zapłatę liczony od daty odbioru pisma, niewątpliwie od dnia 28 czerwca 2023 roku dłużnik (bank) pozostawał w zwłoce.

Sąd uznał także, że zarzut potrącenia podniesiony przez bank w trybie art. 203

1 § 2 k.p.c. okazał się nieskuteczny z uwagi na nieistnienie wierzytelności banku, która przedstawiona została do potrącenia, o czym mowa szczegółowo w części dotyczącej powództwa wzajemnego. Brak istnienia tej wierzytelności zwalniał sąd z obowiązku szczegółowego wyjaśniania kwestii formalnych z tym zarzutem.

Mając na uwadze powyższe, powodom na podstawie art. 481 k.c. w zw. z art. 455 k.c. należały się odsetki ustawowe za opóźnienie od kwoty 38.929,69 PLN od dnia 28 czerwca 2023 roku do dnia 21 października 2024 roku (poprzedzającego dzień zapłaty tej kwoty – zgodnie z żądaniem pozwu) oraz od kwoty 22.607,76 PLN od dnia 28 czerwca 2023 roku do dnia 24 października 2024 roku (poprzedzającego dzień zapłaty tej kwoty – zgodnie z żądaniem pozwu), o czym orzeczono w punkcie I. wyroku co do powództwa głównego.

Przechodząc do oceny roszczenia z powództwa wzajemnego należało zwrócić uwagę, że kluczowym zagadnieniem poddanym rozstrzygnięciu w niniejszej sprawie była ocena, czy po stwierdzeniu, że umowa kredytowa jest nieważna, kredytodawcy przysługuje roszczenie w istocie o wynagrodzenie za korzystanie z kapitału od momentu zawarcia umowy do czasu stwierdzenia tej nieważności, ewentualnie także przesłankowo, względnie po zakwestionowaniu ważności umowy przez konsumentów. Bank zamierzał zabezpieczyć swoje interesy doznające uszczerbku na skutek odpadnięcia podstawy prawnej do pobierania odsetek umownych od kapitału wraz z każdą kolejną ratą kapitałowo-odsetkową. Rekompensatę za tę stratę miało stanowić wynagrodzenie za korzystanie z kapitału. Zamysł powodowego banku ubrany został więc w konstrukcję opartą na przepisach o świadczeniu nienależnym.

W polskim systemie prawa cywilnego brak jest jakiegokolwiek przepisu mogącego stanowić podstawę prawną takiego roszczenia. Z przepisów Kodeksu cywilnego wynika bowiem obowiązek zwrotu nienależnego świadczenia, zaś świadczeniem banku w niniejszym wypadku byłaby wyłącznie wypłata kapitału. Tymczasem "bezumowne korzystanie z kapitału banku" nie stanowi jakiegokolwiek świadczenia banku na rzecz kredytobiorcy, ale jest wynikającym z nienależnego świadczenia stanem faktycznym, który nie powoduje powstania żadnych roszczeń poza samym roszczeniem o zwrot rzeczonego kapitału. Okoliczność, że na skutek korzystania z kapitału przez kredytobiorcę, a nie przez bank, ten nie mógł uzyskać potencjalnego zysku (chociażby przez udzielenie kredytu innej osobie) nie ma tutaj żadnego znaczenia, ponieważ reżim odpowiedzialności z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia nie przewiduje obowiązku zapłaty

lucrum cessans – w przeciwieństwie do reżimu odpowiedzialności odszkodowawczej (art. 361 § 2 k.c.) (por. wyrok Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie z 8.10.2019 r., I C 985/17, LEX nr 2741664).

Wtrącić jedynie należało, że oczywiście można jedynie hipotetycznie rozważać, czy faktycznie powodowy bank poniósł w tym zakresie jakąkolwiek szkodę, skoro przez znaczny okres pierwotnie wynikający z umowy pobierał odsetki umowne bez podstawy prawnej, które podlegały obrotowi i stanowiły dla banku podstawę wypracowywania zysku zwłaszcza w systemie rezerw cząstkowych.

Także okoliczność, że prawo cywilne przewiduje roszczenia o zapłatę wynagrodzenia lub odszkodowania za korzystanie z cudzej rzeczy bez podstawy prawnej (art. 224 k.c. i art. 18 ustawy o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego) nie może uzasadniać wniosku, że również za bezumowne korzystanie z kapitału przysługuje wynagrodzenie lub odszkodowanie. Mianowicie pieniądze nie są rzeczą, a zatem stosowanie do nich przepisów dotyczących rzeczy, nawet w drodze analogii, byłoby nieuprawnione. Należy zauważyć, że w istocie jedynym przewidzianym przez prawo cywilne świadczeniem związanym z korzystaniem z cudzego kapitału są odsetki, które mogą mieć postać odsetek umownych albo ustawowych (art. 359 k.c., art. 481 k.c.). Natomiast w przypadku uznania umów kredytu za nieważne żadne z tych odsetek nie przysługiwałyby bankowi, skoro brak byłoby podstawy umownej do zapłaty odsetek. Tak samo również odsetki ustawowe za opóźnienie nie przysługiwałyby bankowi od kwoty udostępnionego kapitału dopóty nie wezwałby kredytobiorców do zapłaty (por. wyrok Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie z 8.10.2019 r., I C 985/17, LEX nr 2741664).

Przy zwrocie bezpodstawnego wzbogacenia (nienależnego świadczenia) nie ma podstaw do konstruowania dodatkowych powinności po stronie zwracającego świadczenie, ponieważ instytucja ta konstrukcyjnie wyczerpuje się w zwrocie nienależnego świadczenia. Oddanie do dyspozycji kredytobiorcy kwoty kredytu na czas oznaczony w umowie to synonimiczne określenie świadczenia kwoty kredytu. Ponieważ kredytobiorca nie otrzymuje nic więcej oprócz bezodsetkowej kwoty kredytu, należy wykluczyć możliwość konstruowania przy rozliczaniu nieważnej umowy kredytu, z której wyeliminowano klauzulę abuzywną, jakichkolwiek form wynagrodzenia za korzystanie ze zwracanego kapitału. Na skutek stwierdzenia nieważności umowy kredytowej między stronami, umowę traktuje się tak, jakby nie doszło do jej zawarcia. Nie można zatem mówić o korzyściach po stronie kredytobiorców w przypadku, gdy to w wyniku negatywnych działań banków, stosujących w umowach klauzule niedozwolone, dochodzi do ich unieważnienia. Na marginesie warto wskazać, że również przepis art. 224 k.c. nie tworzy podstawy prawnej domagania się przez bank od kredytobiorcy wynagrodzenia za korzystanie z kapitału za cały okres, gdy korzystał on z danych środków, będąc w przeświadczeniu, że działał w dobrej wierze, tj. uważał, że umowa kredytowa jest ważna, przy czym bank nie zażądał zwrotu środków i nie uznał, że umowa jest nieważna (por. wyrok Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim z 15.07.2021r., I C 1415/20, LEX nr 3226297).

Uwzględnienie stanowiska powodowego banku doprowadziłoby w istocie do

sui generis "reaktywacji" nieważnej umowy kredytowej stron w zakresie oprocentowania, co pozostawałoby w sprzeczności z koniecznością zaniechania stosowania nieuczciwego warunku, który skutkował taką sankcją oraz zapobieżenia uzyskania przez kredytodawcę z tego tytułu korzyści (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 20.02.2020 r., I ACa 635/19, LEX nr 2817682).

Jakakolwiek próba konstruowania roszczeń, których istnienie zmierzałoby do zniweczenia ochronnej funkcji przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych, czy też celu przepisów o nieważności umowy, jest niedopuszczalne. Bezwzględna nieważność umowy, jako sankcja naruszenia norm uznawanych przez ustawodawcę za podstawowe, nie może być niwelowana przez poszukiwanie w innych normach podstawy do ustalenia praw i obowiązków stron w sposób odpowiadający treści nieważnego stosunku prawnego, w szczególności w zakresie wykraczającym poza świadczenia o charakterze restytucyjnym, zmierzające do zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie nieważnej umowy. W przypadku nieważności (braku możliwości obowiązywania) umowy na skutek zastosowania sankcji dotyczących niedozwolonych postanowień umownych, próba wykreowania roszczeń przysługujących przedsiębiorcy oznaczałaby naruszenie wynikającego z art. 7 dyrektywy 93/13 obowiązku zapewnienia stosownych i skutecznych środków mających na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców z konsumentami. Gdyby przedsiębiorca pomimo zastosowania postanowień niedozwolonych mógł nadal czerpać korzyści z zawartej umowy, całkowicie zniwelowałoby to, wielokrotnie przywoływany w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości, odstraszający charakter norm zawartych w dyrektywie (por. wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z 05.02.2020 r., XXV C 1669/16, LEX nr 2977523).

Jak wskazano powyżej skutkiem nieważności umowy kredytowej jest wzajemny obowiązek zwrotu uzyskanych świadczeń (teoria dwóch kondykcji). Zatem kredytodawca zobowiązany był do zwrotu pobranych od kredytobiorcy odsetek umownych, co miało miejsce w wykonaniu prawomocnego wyroku. Natomiast kredytobiorcy zobowiązani byli do zwrotu całego udostępnionego kapitału. Innymi słowy konsekwencją jest obowiązek wzajemnego rozliczenia stron.

Tak samo niezasadne było roszczenie oparte na konstrukcji tzw. „urealnienia kwoty kapitału”. Zgodnie z treścią art. 358

1 k.c. jeżeli przedmiotem zobowiązania od chwili jego powstania jest suma pieniężna, spełnienie świadczenia następuje przez zapłatę sumy nominalnej, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej (§ 1). W razie istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania, sąd może po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, zmienić wysokość lub sposób spełnienia świadczenia pieniężnego, chociażby były ustalone w orzeczeniu lub umowie (§ 3). Z żądaniem zmiany wysokości lub sposobu spełnienia świadczenia pieniężnego nie może wystąpić strona prowadząca przedsiębiorstwo, jeżeli świadczenie pozostaje w związku z prowadzeniem tego przedsiębiorstwa (§ 4).

Oczywistym jest, że żądanie waloryzacji świadczenia nie przysługuje bankowi w trakcie trwania umowy kredytowej. Warto zwrócić uwagę, że ewentualny spadek siły nabywczej pieniądza kompensowany jest kredytodawcy oprocentowaniem odniesionym do wskaźników, na które wpływ ma polityka banku centralnego. Nawet jeżeli na rynku dostępne są kredyty ze stałym oprocentowaniem, to zazwyczaj jedynie na okres 5 lat, po którym to okresie następuje ponowne ustalenie stawki oprocentowania. Co więcej kredyty ze stałym oprocentowaniem powodują jego wzrost w stosunku do kredytów ze stopą zmienną. W niniejszej sprawie owo zabezpieczenie powodowego banku upadło na skutek stosowania niedozwolonych zapisów umownych i nie wiąże konsumentów. Również ze względu na zasady współżycia społecznego brak podstaw do omijania przepisów art. 7 dyrektywy 93/13, a więc obowiązku zapewnienia stosownych i skutecznych środków mających na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców z konsumentami. Również i w tym przypadku jakiejkolwiek waloryzacji sprzeciwia się fakt, że z żądaniem zwrotu występuje przedsiębiorca, gdyż nawet jeżeli umowa okazała się nieważna, obowiązek zwrotu wynika z prowadzonej przez niego działalności gospodarczej.

Sąd uznał także, że pozwani nie zostali bezpodstawnie wzbogaceni o wyliczoną przez bank kwotę przy założeniu, że siła nabywcza uzyskanych przez pozwanych środków, a ostatecznie podlegających zwrotowi, spadła. W sposób oczywisty roszczenie w tym zakresie stanowi modyfikację omówionego już wyżej roszczenia w istocie o zapłatę wynagrodzenia z tytułu korzystania z kapitału. Roszczenie oparte na przepisach o świadczeniu nienależnym jest niezasadne z powodów wskazanych już wcześniej i nie wymaga powielania.

Na marginesie warto wspomnieć, że nie sposób mówić o bezpodstawnym wzbogaceniu pozwanych, skoro przez znaczny okres uiszczali nienależne raty odsetkowe, co bank pomija i nie twierdzi, żd powinien zostać zobowiązany do waloryzowania kwoty zwracanej konsumentom.

Zwieńczenie powyższych rozważań stanowi wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 15 czerwca 2023 roku w sprawie o sygn. akt C-520/21 ( (...):EU:C:2023:478), w którym w kontekście uznania umowy kredytu hipotecznego za nieważną w całości ze względu na to, że nie może ona dalej obowiązywać po usunięciu z niej nieuczciwych warunków, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą konsument ma prawo żądać od instytucji kredytowej rekompensaty wykraczającej poza zwrot miesięcznych rat i kosztów zapłaconych z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty, pod warunkiem poszanowania celów dyrektywy 93/13 i zasady proporcjonalności, oraz co szczególnie istotne stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą instytucja kredytowa ma prawo żądać od konsumenta rekompensaty wykraczającej poza zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty.

Warto w tym miejscu przywołać uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2019 roku (III CZP 45/19, OSNC 2020/10/83) w powołaniu na wyrok (...) z dnia 13 listopada 1999 r., w sprawie C-106/89, w którym ten wskazał, że wynikające z dyrektywy zobowiązanie państw członkowskich do osiągnięcia rezultatu przewidzianego przez dyrektywę, podobnie jak przewidziany na mocy art. 5 Traktatu (przenumerowanego przez Traktat z Amsterdamu na art. 10 WE [a po wejściu w życie Traktatu z Lizbony – na art. 4 ust. 3 (...)]) obowiązek podjęcia wszelkich właściwych środków ogólnych lub szczególnych w celu zapewnienia wykonania tego zobowiązania, ciąży na wszystkich organach państw członkowskich, w tym, w ramach ich jurysdykcji, również na sądach. Wynika stąd, że stosując prawo krajowe, bez względu na to, czy sporne przepisy zostały przyjęte przed czy po wydaniu dyrektywy, sąd krajowy, który musi dokonać jej wykładni, powinien tego dokonać, tak dalece jak to tylko możliwe, zgodnie z brzmieniem i celem dyrektywy, po to, by osiągnąć przewidywany przez nią rezultat, i w ten sposób zastosować się do wymogów przepisu art. 189 akapit trzeci Traktatu (przenumerowanego przez Traktat z Amsterdamu na art. 249 akapit trzeci WE (a po wejściu w życie Traktatu z Lizbony – na art. 288 akapit czwarty (...)). Zignorowanie celu dyrektywy może stanowić podstawę odpowiedzialności państwa członkowskiego za szkody wyrządzone jednostkom wskutek naruszenia prawa wspólnotowego (zobacz np. wyrok ETS z 30 września 2003 r., w sprawie C-224/01 K., pkt 56 i 57).

Z uwagi na powyższe Sąd na podstawie art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 k.c.

a contrario oraz art. 358

1 § 4 k.c. oddalił powództwo wzajemne w punkcie I. wyroku.

O kosztach procesu zarówno w zakresie powództwa głównego jak i wzajemnego orzeczono każdorazowo w punkcie II. wyroku na podstawie art. 98 k.p.c. i zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu zasądzono od pozwanego banku w ramach kosztów powództwa głównego kwotę 6.434 PLN, na co składały się: opłata sądowa od pozwu (1.000 PLN), opłaty skarbowe od pełnomocnictw (34 PLN) oraz wynagrodzenie kwalifikowanego pełnomocnika w osobie radcy prawnego w stawce minimalnej (5.400,00 PLN) ustalonej zgodnie z § 2 pkt 6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U.2015.1804 ze zm.) od pierwotnej wartości przedmiotu sporu wedle § 19 ww. Rozporządzenia. Natomiast koszty przysługującego kredytobiorcom od banku w ramach powództwa wzajemnego wyniosły 3.600 PLN, co stanowiło wynagrodzenie kwalifikowanego pełnomocnika w stawce minimalnej ustalonej zgodnie z § 2 pkt 5 ww. Rozporządzenia.

Sąd nie widział podstaw do zastosowania w sprawie przepisu art. 101 k.p.c., zgodnie z którym zwrot kosztów należy się pozwanemu pomimo uwzględnienia powództwa, jeżeli nie dał powodu do wytoczenia sprawy i uznał przy pierwszej czynności procesowej żądanie pozwu. W sposób oczywisty pozwany bank dał powód do wytoczenia powództwa, gdyż pomimo wezwania do zapłaty nie wywiązał się ze swojego obowiązku. Zapłata z wyłączeniem odsetek ustawowych za opóźnienie nastąpiła dopiero po doręczeniu odpisu pozwu.

Zastosowania nie miał także art. 102 k.p.c., wedle którego w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. W okolicznościach niniejszej sprawy Sąd nie dopatrzył się żadnych okoliczności usprawiedliwiających bank w opóźnieniu zwrotu kredytobiorcom oczywiście należnego im świadczenia, braku zapłaty odsetek ustawowych za opóźnienie, jak również wytoczeniu powództwa wzajemnego. Orzecznictwo w analogicznych sprawach jest wystarczająco ugruntowane, aby można było bez wahania stwierdzić, że przyjęta przez bank w niniejszej sprawie taktyka stanowi nadużycie prawa. Nie zmienia tej oceny jednostkowe orzeczenie Sądu Okręgowego w Gdańsku dołączone do odpowiedzi na pozew wraz z pozwem wzajemnym. W ocenie sądu działanie banku nastawione jest na odwleczenie obowiązku zwrotu kredytobiorcom należnych im środków. Powodem nie jest brak środków banków na zapłatę. Wydaje się, że rzeczywistym motywem jest próba (częściowo udana) wywołania ogólnego wrażenia, zwłaszcza w grupie kredytobiorców, którzy jeszcze nie wytoczyli powództwa o ustalenie nieważności tzw. umowy frankowej, co do czasochłonności postępowania sądowego, które dla osób niemających styczności z wymiarem sprawiedliwości powoduje nierzadko kilkuletni okres niepewności co do rozstrzygnięcia. Chodzi więc o czasowe pogorszenie sytuacji kredytobiorców, nawet w sensie konieczności korzystania i opłacania profesjonalnej pomocy prawnej oraz pozostawania w stanie niepewności co do wyniku procesu sądowego. Jednocześnie banki starają się stworzyć pozór zasadności ich roszczeń o wynagrodzenie za korzystaniu z kapitału, względnie ubranych w inne formuły prawne. To z kolei ma skłaniać konsumentów do zawierania ugód. Jest to przejaw wykorzystywania przewagi banków nad konsumentami, tj. dysponowanie znacznymi funduszami na masowe wytaczanie powództw.