Skarb Państwa nie zapłaci 20 tys. zł za osadzenie w celi z grypsującymi

STANOWISKA STRON

I. Żądanie powoda

1. Powód Ł. S. wystąpił o zasądzenie na jego rzecz od strony pozwanej Skarbu Państwa – Aresztu Śledczego w D. 20 000 zł zadośćuczynienia pieniężnego.

2. Żądanie pozwu oparł na następujących twierdzeniach:

- 22 maja 2020 roku złożył do Sądu Okręgowego w Opolu wniosek o wydanie zarządzenia w przedmiocie nie umieszczenia go w celach z osobami uczestniczącymi w nielegalnej podkulturze więziennej tzw. grypsujących, a jednocześnie takie oświadczenie złożył wychowawcy w Zakładzie Karnym Nr 1 w S.;

- Sąd Okręgowy w Opolu przekazał jego wniosek do Dyrektora Zakładu Karnego Nr 1 w S., który 9 czerwca 2020 roku poinformował go, że nie złożył on oświadczenia objętego tym wnioskiem;

- 12 czerwca 2020 roku ponownie złożył taki wniosek za pośrednictwem Sądu Okręgowego w Opolu;

- w Areszcie Śledczym w D. przebywał od 18 kwietnia 2023 roku do 5 września 2023 roku;

- w tym czasie został ukarany karą dyscyplinarną za odmowę zakwaterowania w celi z osobami uczestniczącymi w nielegalnej podkulturze więziennej, co skutkowało ograniczeniem jego praw jako skazanego i zastosowaniem represji w postaci zakładania kajdanek podczas każdego wyjścia z celi;

- odbywa karę pozbawienia wolności od 2018 roku w systemie programowego oddziaływania, a jego proces resocjalizacji poddawany jest ocenie co pół roku, przy czym od początku odbywania tej kary unika kontaktów z osobami uczestniczącymi w nielegalnej podkulturze więziennej;

- wedle obowiązujących przepisów przy osadzeniu skazanych nie bierze się pod uwagę ich uczestnictwa w podkulturze przestępczej, jednakże nie nakazują one umieszczania go z taki osobami i jego akt woli w tym przedmiocie powinien być uszanowany, a wręcz jego postawa powinna być wspierana;

- wymierzanie kar dyscyplinarnych ma na celu pogorszenie jego sytuacji przy wykonywaniu kary pozbawienia wolności i obniżenie oceny jego zachowania.

II. Stanowisko strony pozwanej

1. Strona pozwana Skarb Państwa – Areszt Śledczy w D. wniosła o oddalenie powództwa w całości.

2. Motywując swoje stanowiska przyznała, że powód przebywał w Areszcie Śledczym w D. od 18 kwietnia 2023 roku do 5 września 2023 roku oraz podniosła następujące zarzuty:

- w chwili przybycia do Aresztu Śledczego w D. powód nie deklarował konfliktu z osobami uczestniczącymi w nielegalnej podkulturze więziennej i nie wnosił o nieosadzanie go z takimi osobami;

- w Areszcie Śledczym w D. powód przebywał w celi 56C w okresie od 18 kwietnia 2023 roku do 24 kwietnia 2023 roku i w celi 14D w okresie od 24 kwietnia 2023 roku do 5 września 2023 roku;

- w pierwszej celi powód przebywał z osobą nie uczestniczącą w nielegalnej podkulturze więziennej, jednakże ze względu na zgłoszony konflikt ze współosadzonym został przeniesiony do drugiej celi;

- w drugiej celi przebywał z osobami uczestniczącymi w nielegalnej podkulturze więziennej, jednakże w świetle obowiązujących przepisów podczas rozmieszczania osadzonych nie ma zakazu osadzania osadzonych z osobami deklarującymi się jako osoby przynależne do podkultury więziennej;

- powód odmówił wejścia do tej celi i w związku z tym został ukarany karą dyscyplinarną polegająca na pozbawieniu prawa do otrzymywania paczek żywnościowych na okres trzech miesięcy, przy czym nie zaskarżył tej decyzji;

- w późniejszym okresie powód nie zgłaszał uwag co do osadzenia w tej celi, a wręcz wyrażał zadowolenie z doboru współosadzonych;

- powód nie wykazał, że funkcjonariusze Służby Więziennej działali bezprawnie, a on doznał z tego powodu szkody lub krzywdy, a na powodzie spoczywał ciężar dowodu w zakresie naruszenia jego dóbr osobistych.

PODSTAWA ROZSTRZYGNIĘCIA CO DO ISTOTY SPRAWY

I. Podstawa odpowiedzialności Skarbu Państwa (punkt I wyroku)

1. Zgodnie z art. 24 § 1 k.c., ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne, a w razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie, przy czym na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny.

2. Według utrwalonego stanowiska judykatury ocena, czy działanie naruszyło dobro osobiste, dokonywana jest na podstawie obiektywnego kryterium, a sąd powinien rozważyć, czy typowa, przeciętna osoba na miejscu pokrzywdzonego uznałaby określone działanie za naruszenie dobra osobistego oraz czy w odczuciu społecznym określone zachowanie zakwalifikowane może być jako naruszające dobra osobiste (por. wyrok Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 1989 roku, I CR 143/89, LEX nr 5282; wyrok Sądu Najwyższego z 11 marca 1997 roku, III CKN 33/97, OSNC 1997, nr 6-7, poz. 93; wyrok Sądu Najwyższego z 5 kwietnia 2002 roku, II CKN 953/00, LEX nr 55098). Skoro ocena faktu naruszenia dóbr osobistych ma charakter obiektywny, szczególne cechy pokrzywdzonego nie mogą być brane pod uwagę w ocenie naruszenia. Nie oznacza to jednak, że odczucia pokrzywdzonego mogą zostać całkowicie pominięte, ale z całą pewnością nie można im przypisać rozstrzygającego znaczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2014 roku, III CSK 123/13, OSNC 2014, nr 11, poz. 115; wyrok Sądu Najwyższego z 18 stycznia 2022 roku, II PSKP 77/21, OSNP 2022, nr 12, poz. 116).

3. Jednolite na gruncie prawa krajowego i umów międzynarodowych, stanowiących część krajowego porządku prawnego, unormowania określające prawa osób przebywających w zakładach karnych albo aresztach śledczych nakazują zapewnienie im humanitarnego traktowania i poszanowanie ich godności, zakazują stosowania tortur i nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania. Skazany zachowuje prawa i wolności obywatelskie, a ich ograniczenie może wynikać tylko z ustawy oraz wydanego na jej podstawie orzeczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z 26 września 2012 roku, II CSK 51/12, LEX nr 1232636).

4. Naruszenie wskazanych w punkcie 3 unormowań prowadzi do naruszenia dóbr osobistych osadzonego.

5. Odpowiedzialny za prawidłowe wykonanie kary pozbawienia wolności jest Skarb Państwa, a podstawę prawną jego odpowiedzialności w tym zakresie stanowi art. 417 § 1 k.c., wedle którego za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca tę władzę z mocy prawa.

6. Artykuł 77 ust. 1 Konstytucji RP łączy obowiązek naprawienia szkody jedynie z takim działaniem organu władzy publicznej, które jest „niezgodne z prawem”, przy czym, w kontekście regulacji konstytucyjnej należy je rozumieć jako zaprzeczenie zachowania uwzględniającego nakazy i zakazy wynikające z normy prawnej. „Niezgodność z prawem” w świetle art. 77 ust. 1 Konstytucji RP musi być zatem rozumiana ściśle, zgodnie z konstytucyjnym ujęciem źródeł prawa. Pojęcie to jest więc węższe niż tradycyjne ujęcie bezprawności na gruncie prawa cywilnego, które obejmuje obok naruszenia przepisów prawa również naruszenie norm moralnych i obyczajowych, określanych terminem „zasad współżycia społecznego” lub „dobrych obyczajów”. Należy przy tym podkreślić, że Skarb Państwa ponosi na podstawie art. 417 § 1 k.c. odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działania funkcjonariusza państwowego przy wykonywaniu powierzonej czynności, przy czym odpowiedzialność ta nie jest uwarunkowana stwierdzeniem winy funkcjonariusza (por. wyrok Sądu Najwyższego z 9 sierpnia 2023 roku, II NSNc 57/23, LEX nr 3597911).

7. Odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 417 k.c. obejmuje zarówno naprawienie szkody majątkowej, jak i niemajątkowej. Przepis ten nie określa jednak zasad i zakresu obowiązku naprawienia szkody o charakterze niemajątkowym, które są unormowane w art. 448 § 1 k.c. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 27 czerwca 2008 roku, III CZP 25/08, OSNC 2009, nr 9, poz. 127; wyrok Sądu Najwyższego z 18 sierpnia 2017 roku, IV CSK 659/16, LEX nr 2361216). Przepis ten stanowi, że w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę albo zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia.

8. W świetle tych rozważań powództwo w niniejszej sprawie byłoby zasadne wyłącznie wówczas, gdyby powód udowodnił, że wymienione przez niego uchybienia w trakcie jego osadzenia w Areszcie Śledczym naruszały jego dobra osobiste, a jednocześnie zostało ustalone, że nie są one zgodne z obowiązującymi przepisami prawa. Wymaga to odrębnego odniesienia się do poszczególnych wymienionych przez powoda nieprawidłowości w tym zakresie.

II. Stosowanie kar dyscyplinarnych (punkt I wyroku)

1. 24 kwietnia 2023 roku powód został przeniesiony do celi 14D w Areszcie Śledczym w D., jednakże odmówił wejścia do tej celi. Po dłuższym czasie wykonał jednak to polecenie.

Dowody:

odpis wniosku o wymierzenie kary dyscyplinarnej z 28 kwietnia 2023 roku - k. 35-36,

odpis wniosku o wymierzenie kary dyscyplinarnej z 28 kwietnia 2023 roku - k. 37,

odpis notatki z 25 kwietnia 2023 roku - k. 38,

odpis notatki służbowej z 17 sierpnia 2023 roku - k. 39,

zeznania świadków S. F. - k. 80,

T. B. - k. 103,

przesłuchanie powoda Ł. S. - k.103.

2. Za to zachowanie powód został ukarany przez Dyrektora Aresztu Śledczego w D. pozbawieniem możliwości otrzymania paczek żywnościowych na okres do trzech miesięcy.

Dowody:

odpis wniosku o wymierzenie kary dyscyplinarnej z 28 kwietnia 2023 roku - k. 37,

zeznania świadków S. F. - k. 80,

T. B. - k. 103,

przesłuchanie powoda Ł. S. - k.103.

3. Powód nie zaskarżył tej decyzji.

Fakt bezsporny

4. Przysługujące osobom odbywającym karę pozbawienia wolności uprawnienia i ulgi określone w kodeksie karnym wykonawczym mają wprawdzie podstawę w prawach i wolnościach przyznanych wszystkim obywatelom w Konstytucji i przewidzianych także w art. 23 k.c., jednakże przepisy kodeksu karnego wykonawczego przewidują szczególną drogę do dochodzenia ochrony praw skazanych określonych w tym kodeksie. Zgodnie z art. 7 k.k.w. i art. 34 k.k.w., skazany może zaskarżyć do sędziego penitencjarnego oraz do sądu penitencjarnego decyzje wydane m.in. przez dyrektora zakładu karnego albo aresztu śledczego z powodu ich niezgodności z prawem. W tym trybie następuje zatem stwierdzenie, czy decyzja dyrektora zakładu karnego o pozbawieniu skazanego jakiegoś przysługującego mu uprawnienia była zgodna z prawem. W tym trybie następuje także badanie merytorycznej zasadności takich decyzji, które są wydawane w celu zapewnienia bezpieczeństwa i realizacji zadań wychowawczo-resocjalizacyjnych ciążących na administracji zakładu karnego. Sąd cywilny w sprawie o naruszenie dóbr osobistych skazanego nie może oceniać, czy dyrektor zakładu karnego albo aresztu śledczego, odmawiając przyznania skazanemu określonego w przepisach kodeksu karnego wykonawczego uprawnienia albo stosując kary dyscyplinarne, działał zgodnie z prawem. Do oceny tej uprawniony jest sędzia lub sąd penitencjarny w razie odwołania się skazanego od decyzji dyrektora lub podjęcia działania z urzędu. Dopuszczenie badania tych kwestii przez sąd w sprawie o naruszenie dóbr osobistych skazanego oznaczałoby nie tylko dopuszczenie dwutorowości postępowania sądowego w zakresie nadzoru nad wykonywaniem kary pozbawienia wolności, lecz także prowadziłoby do pozbawienia znaczenia przyjętego przez ustawodawcę trybu postępowania i oddziaływania sędziego i sądu penitencjarnego na skazanego osadzonego w zakładzie karnym albo areszcie śledczym. Gdyby skazany, pozbawiony przez dyrektora zakładu karnego albo aresztu śledczego pewnych uprawnień przewidzianych w kodeksie karnym wykonawczym, mógł, bez zaskarżenia takiej decyzji w trybie przewidzianym w tym kodeksie, skutecznie dochodzić ochrony bezpośrednio przed sądem cywilnym w procesie o naruszenie dóbr osobistych, to przewidziany i uregulowany w kodeksie karnym wykonawczym tryb postępowania penitencjarnego nie tylko nie mógłby spełniać funkcji zakładanych przez ustawodawcę, lecz w istocie straciły rację bytu. Jeżeli zatem skazany został pozbawiony decyzją dyrektora zakładu karnego albo aresztu śledczego jednego z uprawnień przewidzianych w przepisach kodeksu karnego wykonawczego i nie odwołał się od tej decyzji w trybie określonym w tych przepisach, to w sprawie o naruszenie dóbr osobistych wytoczonej z powodu pozbawienia go tego uprawnienia należy przyjąć brak bezprawności działania pozwanego, chyba że niewniesienie odwołania przez skazanego wynikało z uzasadnionej obawy przed represjami (por. wyrok Sądu Najwyższy z 22 lutego 2012 roku, IV CSK 276/11, OSNC 2012, nr 9, poz. 107; wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 13 maja 2022 roku, I ACa 56/21, LEX nr 3391707).

5. W rozpoznawanej sprawie powód nie odwołał się od decyzji Dyrektora Aresztu Śledczego w D. pozbawiającej go prawa do otrzymania paczek żywnościowych na okres do trzech miesięcy i nie ma podstaw do przyjęcia, że wynikało to z obawy przez represjami, zatem należy uznać, iż wydanie tej decyzji było zgodne z prawem, a więc działanie strony pozwanej nie było w tym zakresie bezprawne.

III. Osadzenie z osobami uczestniczącymi w podkulturze więziennej (punkt I wyroku)

1. W okresie od 24 kwietnia 2023 roku do 5 września 2023 roku powód przebywał w celi 14D w Areszcie Śledczym w D., a wraz nim osadzone w tej celi były osoby uczestniczące w nielegalnej podkulturze więziennej.

Fakt bezsporny.

2. Zgodnie z art. 110 § 4 k.k.w., przy umieszczaniu skazanego w celi mieszkalnej bierze się pod uwagę w szczególności:

1) decyzję klasyfikacyjną;

2) konieczność oddzielenia skazanego od tymczasowo aresztowanego;

3) potrzebę zapewnienia porządku oraz bezpieczeństwa w zakładzie karnym;

4) zalecenia lekarskie, psychologiczne i rehabilitacyjne;

5) potrzebę kształtowania właściwej atmosfery wśród skazanych;

6) konieczność zapobiegania samoagresji i popełnianiu przestępstw w trakcie odbywania kary.

3. Wedle § 7 Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 grudnia 2022 roku w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności (Dz.U. poz. 2847), skazanych rozmieszcza się w celach mieszkalnych, uwzględniając w szczególności płeć, wiek oraz uprzednie odbywanie kary pozbawienia wolności.

4. W analizowanych unormowaniach nie wprowadzono, jako kryterium rozmieszczenia osadzonych w celach mieszkalnych, ich sprzeciwu co do przebywania w celi z osobami deklarującymi przynależność do podkultury więziennej, a tym samym takie działanie administracji Aresztu Śledczego w D. nie miało charakteru działania bezprawnego w rozumieniu art. 417 § 1 k.c.

5. Nie uszło także uwadze Sądu, że powód nie domagał się usunięcia skutków ewentualnych zaniechań czy naruszeń w tym zakresie w trybie przewidzianym w kodeksie karnym wykonawczym, a wystąpił z roszczeniem finansowym wobec Skarbu Państwa. Oczywistym jest, że każda osoba uznająca, że doszło do naruszenia jej dóbr osobistych może poszukiwać należnej jej ochrony. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy powód nie wykorzystał jednak przysługujących mu środków przewidzianych w przepisach kodeksu karnego wykonawczego, jak chociażby skarga do sędziego penitencjarnego, a przy najmniej tego nie udowodnił. Gdyby istotnie jego celem było szybkie uzyskanie zmiany niedogodnej dla niego sytuacji, wówczas taka droga byłaby bardziej skuteczna (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 13 maja 2022 roku, I ACa 56/21, LEX nr 3391707).

6. Tym samym nie ma podstaw do przyjęcia, że przebywanie z osobami należącymi do podkultury więziennej stanowiło dla powoda jakąś dolegliwość i naruszało jego dobra osobiste.

IV. Skutki braku naruszenia dóbr osobistych (punkt I wyroku)

1. Nie ma wątpliwości, że powód w niniejszej sprawie nie udowodnił bezprawnego naruszenia przez stronę pozwaną jego dóbr osobistych.

2. W konsekwencji powództwo podlegało oddaleniu jako niezasadne.

ROZLICZENIE KOSZTÓW

I. Koszty procesu (punkt II wyroku)

1. Wedle art. 98 § 3 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c., do niezbędnych kosztów procesu strony reprezentowanej przez radcę prawnego zalicza się wynagrodzenie, jednak nie wyższe niż stawki opłat określone w odrębnych przepisach i wydatki jednego radcy prawnego, koszty sądowe oraz koszty nakazanego przez sąd osobistego stawiennictwa strony.

2. Do kosztów procesu poniesionych przez stronę pozwaną należało zaliczyć jedynie 3600 zł wynagrodzenia reprezentującego ją radcy prawnego.

3. Wedle art. 98 § 1 k.p.c., strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu).

4. Mając na uwadze, że powód w całości przegrał niniejszy proces, należało w całości obciążyć go kosztami procesu poniesionymi przez stronę pozwaną.

5. Zgodnie z art. 98 § 1

1 zd. 1 k.p.c., od kwoty zasądzonej tytułem zwrotu kosztów procesu należą się odsetki, w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty.