Ryzyko kursowe rozłożone nierówno. SN odmówił przyjęcia skargi banku w sprawie kredytu

Wyrokiem z 22 maja 2025 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku w sprawie

z powództwa G.C. i K.C. przeciwko Bankowi S.A. w W. o ustalenie, na skutek

apelacji pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Białymstoku z 31 sierpnia 2023

r., I C 693/23, oddalił apelację (pkt I) oraz zasądził od pozwanej na rzecz powodów

tytułem zwrotu kosztów procesu w instancji odwoławczej 8440 zł wraz z

I CSK 2960/25

2

ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia orzeczenia

zasądzającego te koszty od dnia zapłaty (pkt II).

Pozwana wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu II instancji, zaskarżając

ten wyrok w całości oraz wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie

co do istoty sprawy poprzez oddalenie powództwa w całości; ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania (nie wskazano, któremu Sądowi sprawa miałaby zostać przekazana do

ponownego rozpoznania).

Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

skarżąca wskazała, że w sprawie występuje:

- potrzeba wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości i wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, tj. art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zakresie, w jakim

odnoszą się one do skutków uznania postanowień umownych za abuzywne

i możliwości zastąpienia takich postanowień przepisami dyspozytywnymi;

- istotne zagadnienie prawne polegające na konieczności ustalenia czy brak

możliwości oszacowania kwoty, którą strona umowy kredytu będzie świadczyć

w przyszłości, stanowi per se o niejednoznaczności tego postanowienia umownego,

a w konsekwencji, czy postanowienie takie powinno podlegać badaniu pod kątem

abuzywności.

Powodowie złożyli odpowiedzi na skargę kasacyjną, w których wnieśli

o odmowę przyjęcia skargi do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie oraz

o zasądzenie od pozwanej na swoją rzecz kosztów postępowania kasacyjnego,

w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna wniesiona przez pozwaną nie kwalifikowała się do

przyjęcia celem jej merytorycznego rozpoznania.

Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

koncentruje się wokół problematyki skutków uznania za abuzywne postanowień

umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej dotyczących zasad ustalania

tego kursu na potrzeby wykonania umowy.

I CSK 2960/25

3

Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego za

abuzywne należy uznać postanowienia przyznające bankowi uprawnienie do

jednostronnego ustalania tego kursu (zob. wyroki SN: z 30 września 2020 r., I CSK

556/18; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 674/22;

z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22).

Tymczasem, źródłem abuzywności tego rodzaju postanowień jest również,

a może przede wszystkim, nierównomierne rozłożenie pomiędzy stronami umowy

ryzyka ekonomicznego związanego z ewentualną zmianą kursu waluty obcej. Z

tego rodzaju nierównomiernym rozłożeniem ryzyka pomiędzy bankiem a

konsumentami mamy do czynienia w niniejszym postępowaniu.

Ryzyko instytucji kredytowej (banku) jest bowiem bardzo ograniczone – to,

że może ona uzyskać mniejszy zysk niż ustalony według kursu obowiązującego w

dniu zawarcia umowy, jest w znacznej mierze przewidywalne i tylko nadzwyczajne

sytuacje związane ze stanem gospodarki (kryzysy walutowe, krach giełdowy, wojna

itp.) mogą doprowadzić do nadzwyczajnej zmiany na jego niekorzyść. Natomiast

ryzyko konsumenta jest zasadniczo nieograniczone a wpływ na stopień tego ryzyka

mają nie tylko zdarzenia o charakterze nadzwyczajnym, ale również zdarzenia

o bardziej przewidywalnym charakterze. Sytuacja konsumenta zależy każdorazowo

od wahań „w górę” kursu waluty indeksacji, przy czym umowa kredytu zawarta

przez strony nie przewiduje żadnej górnej granicy tego kursu, po której osiągnięciu

dalszy jego wzrost nie wpływa już na wysokość świadczeń spełnianych przez

konsumenta na rzecz banku. Poprzez wyznaczenie takiej granicy strony umowy

dzieliłyby między siebie ryzyko związane ze wzrostem kursu waluty indeksacji. Jest

to tym istotniejsze, że umowa kredytu generuje długoterminowy stosunek prawny,

w związku z czym znaczny wzrost kursu waluty obcej względem kursu z dnia

zawarcia umowy kredytu powoduje, że zostają zaburzone proporcje pomiędzy

łączną wysokością rat kapitałowo-odsetkowych spłaconych przez konsumenta a

wysokością udostępnionego mu kapitału.

W ten sposób dochodzi do nierównomierności ryzyka, które z uwagi na

przewidziany w umowie kredytu mechanizm dla przedsiębiorcy jest istotnie

ograniczone, zaś dla konsumenta nieograniczone. Innymi słowy, każdy kurs „w

I CSK 2960/25

4

górę” według istniejącego w umowie mechanizmu, a zatem zmiana niekorzystna

ekonomicznie dla słabszej strony umowy, jest dla konsumenta wiążący (ad

infinitum) bez względu na jego wysokość czy okoliczności zmiany i to w

nieograniczonym zakresie, na co konsument w żadnym razie nie ma wpływu.

Natomiast analogicznego ryzyka ad infinitum bank na siebie wobec konsumenta nie

przyjmuje. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie i to właśnie przesądza o

abuzywnym charakterze zawartych w umowie postanowień dotyczących indeksacji

(zob. wyrok SN z 16 maja 2024 r., II CSKP 1305/22).

Ponadto, w orzecznictwie TSUE przyjmuje się, że celem dyrektywy Rady

93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków

w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29) jest ochrona konsumenta

i przywrócenie równowagi pomiędzy stronami poprzez wyłączenie zastosowania

warunków uznanych za nieuczciwe przy jednoczesnym zachowaniu, co do zasady,

ważności pozostałych warunków umowy (wyroki TSUE: z 23 listopada 2023 r.,

C-321/22, ECLI:EU:C:2023:911, pkt 91; z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20,

ECLI:EU:C:2021:341, pkt 72 i przywołane tam orzecznictwo). Chodzi przy tym o

zastąpienie formalnej równowagi praw i obowiązków stron, ustanowionej w umowie,

równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron (wyrok TSUE z 15 marca

2012 r., C-453/10, ECLI:EU:C:2012:144, pkt 28 i przywołane tam orzecznictwo).

Zastąpienie wyeliminowanych z umowy postanowień abuzywnych

dotyczących zasad ustalania kursu waluty obcej innym sposobem ustalania tego

kursu, np. kursem średnim Narodowego Banku Polskiego, co jest postulowane

w wielu skargach kasacyjnych wnoszonych przez banki, w tym w skardze

wniesionej w niniejszej sprawie, nie doprowadziłoby do wprowadzenia rzeczywistej

równowagi pomiędzy bankiem a konsumentem, ponieważ konsument dalej

ponosiłby nieograniczone ryzyko związane ze wzrostem kursu waluty obcej. W

umowie kredytu w dalszym ciągu nie byłoby bowiem postanowienia limitującego

ryzyko ekonomiczne po stronie konsumenta. Zmieniłby się bowiem wyłącznie

sposób ustalania kursu waluty obcej, co jest niewystarczające do uznania, że

pozycja banku i konsumenta stała się równorzędna.

I CSK 2960/25

5

Odnosząc się w dalszej kolejności do pozostałych kwestii podniesionych

przez skarżącą w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania, należy podkreślić, że kwestie te były już przedmiotem wielu

wypowiedzi Sądu Najwyższego. Istotne znaczenie ma w tym kontekście w

szczególności uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25

kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, która z chwilą jej podjęcia uzyskała moc zasady

prawnej stosownie do treści art. 87 § 1 zd. 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o

Sądzie Najwyższym (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 622), i jako taka wiąże inne

składy Sądu Najwyższego.

Zgodnie z przedmiotową uchwałą:

1. w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej

stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,

w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego

postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej

wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.

2. w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże

także w pozostałym zakresie.

3. jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu

niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy

całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu,

powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na

rzecz każdej ze stron.

4. jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej

postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot

wypłaconych z tytułu kredytu rozpoczyna się co do zasady od dnia

następującego po dniu, w którym kredytobiorca zakwestionował względem

banku związanie postanowieniami umowy.

5. jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej

postanowień, nie ma podstawy prawnej do żądania przez którąkolwiek ze

I CSK 2960/25

6

stron odsetek lub innego wynagrodzenia z tytułu korzystania z jej środków

pieniężnych w okresie od spełnienia nienależnego świadczenia do chwili

popadnięcia w opóźnienie co do zwrotu tego świadczenia.

Odpowiedzi sformułowane w punktach pierwszym i drugim uchwały

determinują ocenę wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

w szczególności w zakresie, w jakim pozwana powołuje się na wątpliwości

i rozbieżności, jakie mają występować w orzecznictwie sądów na tle wykładni art.

3851 § 1 i 2 k.c.

Odnosząc się natomiast do kwestii związanej z brakiem możliwości

oszacowania kwoty, którą strona umowy kredytu będzie świadczyć w przyszłości,

należy podkreślić, że Sąd Najwyższy już wielokrotnie wskazywał na niedozwolony

charakter postanowień, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów

walut, pozostawiając mu pole do arbitralnego działania i w konsekwencji prowadząc

do niemożności oszacowania kwoty, którą konsument będzie musiał spłacić na

rzecz banku (wyroki SN: z 8 września 2016 r., II CSK 750/15; z 1 marca 2017 r., IV

CSK 285/16; z 19 września 2018 r., I CNP 39/17; z 24 października 2018 r., II CSK

632/17; z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18; z 4

kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115; z 9 maja 2019 r., I

CSK 242/18; z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020, nr 7- 8, poz.

64; z 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19; z 11 grudnia 2019 r, V CSK 382/18).

Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.). O kosztach postępowania kasacyjnego

orzeczono na podstawie art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1, art. 391 §

1 i art. 39821 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 7 i § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 20 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za

czynności adwokackie (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r., poz. 1964). Mimo, że każdy z

powodów wniósł własną odpowiedź na skargę, mając na uwadze charakter

roszczenia dochodzonego przez powodów (żądanie ustalenia nieistnienia stosunku

prawnego), Sąd Najwyższy nie znalazł podstaw do zasądzenia kosztów procesu w

wysokości wyższej niż stawka minimalna.

I CSK 2960/25

7

Kamil Zaradkiewicz

[M.O.]

[SOP]