Spór kredytobiorców z bankiem w upadłości o ustalenie nie czeka na listę wierzytelności

Strona pozwana, syndyk masy upadłości Banku spółka akcyjna

w W. w upadłości, wywiodła skargę kasacyjną od wyroku częściowego Sądu

Apelacyjnego w Białymstoku z 10 stycznia 2024 r., wydanego w sprawie

z powództwa J.S. i B.S. o ustalenie i zapłatę.

I CSK 3446/24

2

Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania strona pozwana

przedstawiła istotne zagadnienie prawne - „czy postępowanie sądowe z powództwa

kredytobiorcy o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego z umowy kredytu

waloryzowanego (indeksowanego albo denominowanego) do waluty obcej,

wytoczone przeciwko upadłemu bankowi (kredytodawcy)” jest sprawą

„o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do masy upadłości” w rozumieniu

art. 145 ust. 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (t.j. Dz.U. z 2022 r.

poz. 1520 ze zm.) i tym samym podlega zawieszeniu na podstawie art. 174 § 1

pkt 4 lub art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 144 ust. 1 i w zw. z art. 145 ust. 1 pr.

up. do czasu rozpoznania zgłoszenia wierzytelności na liście wierzytelności lub,

odpowiednio, odmowy uwzględnienia wierzytelności na liście i wyczerpania trybu

określonego ustawą?”. Wskazał również na potrzebę dokonania wykładni

przepisów, tj. art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. oraz art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 144

ust. 1 pr. up. w zw. z art. 145 ust. 1 pr. up.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Choć wymagania stawiane istotnemu zagadnieniu prawnemu i potrzebie

dokonania wykładni przepisów prawa jako przyczynom przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania nie są tożsame, to w obu przypadkach musi występować przymiot

nowości. Problem prawny przedstawiony do rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy

nie może być już rozwiązany w orzecznictwie (zob. np. postanowienia SN:

z 23 kwietnia 2025 r., I CSK 1920/24; z 28 marca 2025 r., I CSK 725/24;

z 6 marca 2025 r., I CSK 3018/24; z 29 października 2024 r., I CSK 4297/23;

z 21 sierpnia 2024 r., I CSK 1927/24; z 15 września 2023 r., I CSK 4360/22;

z 29 sierpnia 2023 r., I CSK 4599/22; z 15 września 2023 r., I CSK 4360/22;

z 18 sierpnia 2023 r., I CSK 4091/22).

Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest

zagadnienie nowe, nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie, którego wyjaśnienie

może przyczynić się do rozwoju prawa. Zagadnienie prawne powinno przede

wszystkim być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się w stanie

faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń (zob.

postanowienie SN z 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01), a jednocześnie być

I CSK 3446/24

3

przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby umożliwić Sądowi

Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej

subsumpcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu (zob. postanowienia

SN: z 15 października 2002 r., III CZP 66/02; z 22 października 2002 r.,

III CZP 64/02, i z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08). Konieczne jest przytoczenie

argumentów prawnych, które prowadzą do rozbieżnych ocen. Skarżący powinien

nie tylko wskazać przepis prawa (materialnego lub procesowego), którego dotyczy

zagadnienie, ale także przedstawić pogłębioną argumentację prawną w celu

wykazania, że zagadnienie jest istotne, a jego rozstrzygnięcie ma znaczenie dla

merytorycznego rozstrzygnięcia w jego sprawie (zob. m.in. postanowienia

SN: z 23 sierpnia 2007 r., I UK 134/07, i z 9 lutego 2011 r., III SK 41/10).

W przypadku przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania może uzasadniać rozbieżność występująca

w orzecznictwie Sądu Najwyższego lub sądów powszechnych. Jednakże jeśli

skarżący dąży do zakwestionowania ustalonej już linii orzeczniczej, to powinien

przedstawić istotne argumenty, ze względu na które zmiana stanowiska Sądu

Najwyższego wydaje się zasadna (zob. np. postanowienia SN:

z 21 sierpnia 2024 r., I CSK 1927/24; z 13 sierpnia 2024 r., I CSK 1623/24;

z 16 listopada 2023 r., I CSK 3453/23; z 20 października 2023 r., I CSK 1658/23;

z 14 czerwca 2023 r., I CSK 1105/23).

Zagadnienie prawne wywiedzione przez skarżącego zostało już wyjaśnione

w uchwale Sądu Najwyższego z 19 września 2024 r., III CZP 5/24. Zgodnie

z powołaną uchwałą, postępowanie sądowe z powództwa kredytobiorcy będącego

konsumentem o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego z umowy kredytu,

prowadzone przeciwko bankowi, co do którego w toku postępowania ogłoszono

upadłość, nie jest sprawą „o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do masy

upadłości” w rozumieniu art. 145 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo

upadłościowe, a tym samym może być podjęte z chwilą ustalenia osoby pełniącej

funkcję syndyka. W uzasadnieniu powołanej uchwały wskazano, iż niewskazanie

w art. 145 ust. 1 pr. up. wprost spraw o ustalenie nie powinno skłaniać do

rozszerzającego rozumienia pojęcia „postępowania sądowego […] o wierzytelność,

która podlega zgłoszeniu do masy upadłości”, w celu objęcia tą kategorią spraw

I CSK 3446/24

4

również żądań z art. 189 k.p.c. Postępowanie upadłościowe, którego istotnym

elementem jest sporządzenie listy wierzytelności zaspokajanych z masy upadłości,

zasadniczo nie stwarza zainteresowanym możliwości dochodzenia roszczenia

procesowego o ustalenie istnienia lub nieistnienia prawa lub stosunku prawnego.

Na rzecz wniosku, że sprawy te pozostają poza zakresem zastosowania

art. 145 ust. 1 pr. up. (wobec czego prowadzone w nich postępowania powinny być

podejmowane z chwilą ustalenia osoby syndyka), przemawia więc także ten

argument, że w przeciwnym razie zagrożeniu ulegałoby prawo stron do sądu.

Podmioty poszukujące ochrony prawnej w sprawach o ustalenie nie miałyby

bowiem możliwości jej uzyskania co najmniej do czasu wyczerpania trybu

zgłoszenia wierzytelności, pozostającej w takim związku z żądaniem

z art. 189 k.p.c., że ustalenie istnienia lub nieistnienia określonego prawa lub

stosunku prawnego mogłoby przekładać się na ocenę podstaw umieszczenia

danej, zgłoszonej wierzytelności na liście.

To właśnie korelacja art. 145 ust. 1 pr .up. z ustaleniem listy wierzytelności,

wyrażająca istotę i funkcję przywołanego przepisu, stanowi o fundamentalnej

różnicy między sprawami o ustalenie i sprawami o zasądzenie. W razie wystąpienia

z żądaniem zasądzenia, przyczyną tamowania rozpoznania sprawy

w postępowaniu prowadzonym na zasadach ogólnych, jest możliwość dochodzenia

ochrony prawnej w procedurze związanej z ustaleniem listy wierzytelności.

Analogiczne rozwiązanie nie zostało przewidziane dla żądania ustalenia prawa lub

stosunku prawnego, które nie ma swego odpowiednika w toku sporządzania listy

wierzytelności. W konsekwencji sprawa z art. 189 k.p.c. może toczyć się na

zasadach ogólnych, tyle że z udziałem syndyka, a nie samego upadłego. Cel

art. 145 ust. 1 pr. up., jakim jest zatamowanie biegu postępowań sądowych, które

mogą stać się zbędne wskutek umieszczenia wierzytelności na liście, nie jest

bowiem aktualny w odniesieniu do spraw o ustalenie (zob. uchwała SN

z 19 września 2024 r., III CZP 5/24).

Sąd Apelacyjny trafnie, na podst. art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. zawiesił

postępowanie w sprawie i podjął je z udziałem syndyka masy upadłości pozwanego

banku. Uregulowany w art. 174 § 1 pkt 4 i art. 180 § 1 pkt 5 lit. b k.p.c. model

działania sądu stanowi konsekwencję wynikającej z art. 75 ust. 1 pr. up. zasady, że

I CSK 3446/24

5

z dniem ogłoszenia upadłości upadły traci prawo zarządu oraz możliwość

korzystania z mienia wchodzącego do masy upadłości i rozporządzania nim;

w miejsce upadłego wchodzi syndyk. Zawieszenie postępowania i podjęcie go

z udziałem syndyka służy właściwemu odzwierciedleniu tego faktu w procesie

dotyczącym masy upadłości. Odmienną funkcję pełni natomiast art. 145 ust. 1

pr. up., normujący (wyłącznie w odniesieniu do wierzytelności, które podlegają

zgłoszeniu do masy upadłości) sekwencyjną zależność między tokiem

postępowania sądowego oraz upadłościowego, jako specyficznego postępowania

rozpoznawczo-wykonawczego. Przepis ten jest ściśle skorelowany z uregulowanym

w Prawie upadłościowym trybem ustalania roszczeń wierzycieli upadłego w ramach

sporządzania listy wierzytelności. Postępowanie upadłościowe, jako tak zwana

egzekucja generalna, ma na celu sprawne i możliwie skuteczne zaspokojenie

wszystkich wierzycieli podmiotu, którego upadłość ogłoszono. W tym celu

sporządzana jest lista wierzytelności, która służy do ustalenia grona wierzycieli

w modelu działań uproszczonym i przyspieszonym względem ogólnego

postępowania cywilnego rozpoznawczego. Dochodzenie wierzytelności, o których

mowa w art. 145 ust. 1 pr. up., na zasadach ogólnych jest wówczas wyłączone,

a postępowania sądowe zainicjowane wcześniej i zawieszone z powodu ogłoszenia

upadłości strony nie mogą zostać podjęte do czasu wyczerpania trybu określonego

w Prawie upadłościowym (szerzej zob. uchwałę SN z 9 grudnia 2021 r.,

III CZP 96/20).

Skoro powództwo wytoczone w niniejszej sprawie przez kredytobiorców

przeciwko bankowi, wobec którego toczy się upadłość, nie jest sprawą

o wierzytelność podlegającą zgłoszeniu do masy upadłości w myśl art. 145 ust. 1

pr. up., to należało zastosować zasadę z art. 180 § 1 pkt 4 lit. b k.p.c. i podjąć

postępowanie z udziałem syndyka, z chwilą ustalenia jego osoby.

W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania zabrakło zatem

istotnych kwestii prawnych, które nie zostały jeszcze rozstrzygnięte przez Sąd

Najwyższy.

Z tej przyczyny Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. odmówił

przyjęcia skargi do rozpoznania, o kosztach postępowania kasacyjnego

I CSK 3446/24

6

rozstrzygnął zaś na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. w zw. z § 10 ust. 4

pkt 2 i § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Adam Doliwa

(P.H.)

[SOP]