Bank nie przeforsował skargi o potrącenie, bo zarzut procesowy był źle powiązany z przepisami

Określone w art. 3984 § 2 k.p.c. wymaganie uzasadnienia w skardze

kasacyjnej wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania zostaje spełnione, jeśli skarżący

wykaże, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Cel wymagania przewidzianego w

art. 3984 § 2 k.p.c. może być zatem osiągnięty jedynie przez powołanie i

uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które –

I CSK 356/25

2

zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. – będą mogły stanowić podstawę oceny skargi

kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Na tych jedynie przesłankach

Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie w kwestii przyjęcia bądź odmowy

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W skardze kasacyjnej wniesionej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z

18 września 2024 r. (sygn. akt I ACa 1527/23) pełnomocnik pozwanego Banku

spółki akcyjnej w W., powołał jako podstawy skargi naruszenie przepisów

postępowania (art. 387 § 21 k.p.c., art. 316 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 378

§ 1 k.p.c., art. 2031 k.p.c.) oraz naruszenie prawa materialnego (art. 498 k.c. w zw. z

art. 499 k.c., art. 499 k.c. w zw. z art. 405 w zw. z art. 481 § 1 w zw. z art. 410 k.c.).

Odwołując się do wskazanych podstaw kasacyjnych, skarżący wniósł o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania, powołując się na przesłanki określone w art.

3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., to jest ze względu na występowanie istotnych zagadnień

prawnych oraz potrzebę dokonania wykładni przepisów prawnych budzących

poważne wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, a

ewentualnie – na podstawie art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. z uwagi na oczywistą

zasadność skargi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się do zawartego w skardze kasacyjnej pozwanego wniosku o

przyjęcie jej do rozpoznania, w aspekcie powołanych przezeń przesłanek, należy

stwierdzić, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że

przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. może zostać uznana za spełnioną jedynie

wówczas, gdy skarżący przedstawi zagadnienie prawne o charakterze nowym,

dotychczas niewyjaśnionym w judykaturze, mające znaczenie abstrakcyjne i

wykraczające poza okoliczności konkretnej sprawy (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01; z 18 września 2012 r., II CSK 180/12;

z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14; z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16).

Zagadnienie to powinno odpowiadać standardowi pytania prawnego kierowanego

na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., a więc dotyczyć poważnych wątpliwości

interpretacyjnych, których nie można usunąć przy zastosowaniu powszechnie

przyjętych reguł wykładni prawa (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z 23

I CSK 356/25

3

stycznia 2014 r., I UK 361/13; z 14 września 2012 r., I UK 218/12; z 8 maja 2015 r.,

III CZP 16/15; z 24 października 2012 r., I PK 129/12). Nie jest wystarczające samo

sformułowanie pytania. Konieczne jest przedstawienie możliwych, alternatywnych

odpowiedzi oraz wykazanie, że rozstrzygnięcie zagadnienia może przyczynić się do

rozwoju prawa lub zapewnienia jednolitości orzecznictwa (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 15 grudnia 2011 r., II PK 183/11; z 20 grudnia 2011 r., II PK

207/11; z 9 stycznia 2017 r., II CSK 423/16; z 16 maja 2018 r., II CSK 12/18; z 10

maja 2018 r., I CSK 798/17; z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 585/17; z 8 kwietnia

2018 r., V CSK 577/17). W judykaturze podkreśla się, że istotne zagadnienie

prawne musi mieć charakter problemu jurydycznego o znaczeniu systemowym,

którego wyjaśnienie wzbogaca dorobek orzeczniczy Sądu Najwyższego,

porządkuje istniejące linie interpretacyjne i wzmacnia jednolitość stosowania prawa.

Chodzi o zagadnienie, którego rozstrzygnięcie nie sprowadza się do oceny prawnej

jednostkowego stanu faktycznego, lecz umożliwia udzielenie odpowiedzi o

charakterze uniwersalnym, mającej znaczenie także w innych, podobnych

sprawach (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 22 grudnia 2008 r., III CSK

285/08).

Odnośnie do drugiej ze wskazanych przesłanek należy zauważyć, że

warunki wymienione w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. odnoszą się rozłącznie do dwóch

sytuacji: 1) wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości i 2)

wykładni przepisów prawnych wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że oparcie wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania na potrzebie wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności (art. 3989 § 1 pkt 2

k.p.c.) wymaga wykazania, że określony przepis prawa, mimo iż budzi poważne

wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje

wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu

do identycznych lub podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć

(podając przedmiot i dane identyfikujące orzeczenia) (zob. m.in. postanowienia

Sądu Najwyższego: z 8 marca 2007 r., II CSK 84/07, z 13 czerwca 2008 r., III CSK

104/08, z 23 kwietnia 2015 r., I CSK 691/14 i z 30 listopada 2023 r., I CSK

6472/22). Konieczne jest wskazanie, że rozbieżności w orzecznictwie dotyczą

I CSK 356/25

4

różnych spraw, a nie jednej, w której orzekające sądy powszechne mają odmienne

poglądy na sprawę. Skarżącego obciąża obowiązek przedstawienia pogłębionej

argumentacji prawnej wskazującej na zaistnienie powołanej okoliczności

uzasadniającej przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. Argumentacja ta

powinna zawierać szczegółowy opis poważnych wątpliwości interpretacyjnych albo

rozbieżności w orzecznictwie, a także wskazanie własnej propozycji interpretacyjnej

(zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego: z 11 czerwca 2019 r., V CSK 613/18;

z 8 lipca 2009 r., I CSK 111/09; z 23 kwietnia 2015 r., I CSK 691/14). W

konsekwencji potrzeba wykładni przepisów prawnych istnieje jedynie wówczas, gdy

co do konkretnego przepisu brak jednolitej lub utrwalonej judykatury, przyjęta

wykładnia jest oczywiście błędna lub kontrowersyjna albo przepis nie doczekał się

wykładni w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Skarżący powinien także wykazać,

że wątpliwości interpretacyjne istnieją nadal w chwili orzekania w przedmiocie

przyjęcia skargi kasacyjnej, co wymaga wskazania rozbieżnych orzeczeń, ich

analizy oraz uzasadnienia, dlaczego rozbieżności te nie zostały dotychczas

usunięte (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego: z 30 listopada 2023 r., I

CSK 6472/22; z 18 lipca 2024 r., I CSK 1225/23).

Natomiast wyróżniona w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. przesłanka przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania zachodzi jedynie wtedy, gdy zasadność zarzutów

podniesionych w skardze wynika prima facie, bez potrzeby pogłębionej analizy

prawnej. Dotyczy to więc uchybień – przepisom prawa materialnego albo

procesowego, zarzucanym sądowi drugiej instancji w skardze kasacyjnej – o

charakterze elementarnym, polegających w szczególności na oparciu

rozstrzygnięcia na wykładni przepisu oczywiście sprzecznej z jednolitą i

ugruntowaną jego wykładnią przyjmowaną w orzecznictwie i nauce prawa, na

zastosowaniu przepisu, który już nie obowiązywał, względnie na oczywiście

błędnym zastosowaniu określonego przepisu w ustalonym stanie faktycznym. Do

wykazania oczywistej zasadności skargi powinno wystarczyć jedno konkretne

twierdzenie, jedna stanowcza, przekonująca od razu teza, wskazująca racje

podważające rozstrzygnięcie poddane krytyce i zaskarżeniu. Na tym właśnie

polega „oczywista” zasadność środka zaskarżenia w rozumieniu przyjętym w art.

I CSK 356/25

5

3989 § 1 pkt 4 k.p.c. (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 17 grudnia 2019 r.,

IV CSK 307/19).

Postępowanie kasacyjne – poza sytuacją określoną w art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c. – nie służy realizacji indywidualnego interesu strony, lecz ma na celu ochronę

interesu publicznego poprzez zapewnienie jednolitości wykładni prawa oraz wkład

w rozwój jurysprudencji. Tym samym, na etapie przedsądu brak jest podstaw do

poszukiwania przesłanek przyjęcia skargi wyłącznie w treści zarzutów kasacyjnych

– obowiązek ich wykazania ciąży na stronie skarżącej i nie może być przedmiotem

rekonstruowania przez Sąd Najwyższy (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 4

lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 147). Dlatego ocena

spełnienia wskazanych przesłanek ogranicza się do analizy argumentacji

przedstawionej w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi. Wniosek ten powinien

być zredagowany w sposób umożliwiający ocenę, czy skarżący wykazał istnienie

którejkolwiek z przesłanek z art. 3989 § 1 k.p.c. bez konieczności poszukiwania

przez Sąd Najwyższy uchybień i argumentów w obrębie środka zaskarżenia.

Analizując powołane przez skarżącego przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania, Sąd Najwyższy stwierdza, że nie zostały wykazane przez

skarżącego przesłanki określone w art. 3989 § 1 pkt 1 i 2, jak również w pkt 4 k.p.c.

uzasadniające przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W odniesieniu do przyczyn kasacyjnych z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

skarżący powołał się na potrzebę wykładni przepisów dotyczących potrącenia

budzących poważne wątpliwości - w szczególności relacji między procesowym

zarzutem potrącenia z art. 2031 k.p.c. a skutkiem retroaktywnym potrącenia

wynikającym z art. 499 k.c. na roszczenia akcesoryjne w postaci odsetek

ustawowych za opóźnienie w zakresie roszczeń bezterminowych postawionych w

stan wymagalności; możliwością dokonania potrąceń w pierwszej kolejności

względem odsetek za opóźnienie, które mają charakter roszczenia akcesoryjnego,

których wysokości potrącający nie przedstawił uprzednio do zapłaty stronie

przeciwnej, chociażby poprzez ich kapitalizację w procesie sądowym – skutkującą

rozbieżnościami w orzecznictwie sądów. Skarżący sformułował też cztery pytania

dotyczące: (1) dopuszczalności zgłoszenia procesowego zarzutu potrącenia przez

I CSK 356/25

6

pozwanego, który nie złożył materialnego oświadczenia o potrąceniu; (2)

obowiązku sądu uwzględnienia materialnoprawnych skutków potrącenia

dokonanego przez powoda mimo braku zarzutu procesowego z art. 2031 k.p.c.; (3)

wpływu retroaktywnego skutku potrącenia na istnienie roszczeń akcesoryjnych; (4)

dopuszczalności potrącenia odsetek za opóźnienie w pierwszej kolejności, mimo że

nie zostały one wcześniej przedstawione do zapłaty.

Sąd Najwyższy zauważa, że wskazane wyżej przez pozwanego przyczyny

kasacyjne koncentrują się wokół problemu relacji między potrąceniem materialnym

a możliwością badania w postępowaniu sądowym tych konsekwencji z uwagi na

ograniczenie czasowe badania zarzutu potrącenia wynikającego z art. 2031 § 2

k.p.c. W rozpoznanej sprawie pozwany na etapie postępowania apelacyjnego

powołał się na skutki materialnoprawne potrącenia dokonanego przez powodów.

Sąd drugiej instancji uznał, że zarzut ten nie mógł być przedmiotem rozpoznania z

tej przyczyny, że pozwany powołał się na potrącenie po upływie terminu

określonego w art. 2031 § 2 k.p.c. Konsekwencją tej oceny prawnej Sądu drugiej

instancji było zaniechanie oceny materialnoprawnej potrącenia dokonanego przez

powodów, na które powołał się pozwany. Skarżący dąży do dokonania wykładni art.

2031 k.p.c., zgodnie z którą przepis ten nie był przeszkodą do badania skutków

materialnoprawnych potrącenia dokonanego przez powodów. W takim zaś

wypadku aktualizowały się także zagadnienia prawne sformułowane w skardze

kasacyjnej w odniesieniu do przepisów prawa materialnego dotyczących

potrącenia. Z powyższego wynika, że zaktualizowanie się na etapie postępowania

kasacyjnego potrzeby wykładni wyżej wymienionych przepisów prawa materialnego

lub rozpoznania sformułowanych na ich tle zagadnień prawnych jest uzależnione

od wcześniejszego skutecznego zaskarżenia skargą kasacyjną przepisu prawa

procesowego (art. 2031 § 2 k.p.c.) zastosowanego przez Sąd drugiej instancji

dotyczącego potrącenia. Tymczasem w podstawach skargi kasacyjnej, które

wyznaczają zakres kognicji Sądu Najwyższego w postępowaniu kasacyjnym (art.

39813 § 1 k.p.c.), nie sformułowano prawidłowo skonstruowanego zarzutu

naruszenia tego przepisu, który – co należy podkreślić – jest adresowany do sądu

pierwszej instancji. Jeżeli sąd drugiej instancji stosuje ten przepis na etapie

postępowania apelacyjnego, to czyni w związku z art. 391 § 1 k.p.c., który określa

I CSK 356/25

7

zakres obowiązków sądu odwoławczego w zakresie stosowania przepisów

postępowania pierwszoinstancyjnego. To właśnie art. 391 § 1 k.p.c. stanowi pomost

normatywny, poprzez który regulacje dotyczące postępowania przed sądem

pierwszej instancji – w tym art. 2031 k.p.c. – znajdują odpowiednie zastosowanie w

postępowaniu apelacyjnym. Skarżący powołał co prawda w podstawach skargi

kasacyjnej art. 316 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., lecz nie powiązał z tym

przepisem art. 2031 k.p.c. Sąd drugiej instancji w omawianej kwestii prawnej nie

naruszył art. 316 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., skoro dostrzegł, że na etapie

postępowania apelacyjnego pozwany powołał się na potrącenie dokonane przez

powodów (oświadczenie z 1 sierpnia 2024 r.), co podniósł pozwany w piśmie z 16

sierpnia 2024 r., oraz wskazał, z jakich przyczyn nie rozpoznał merytorycznie tej

okoliczności w świetle właściwych przepisów prawa materialnego. Brak takiego

powiązania czyni zarzut naruszenia art. 2031 k.p.c. nieskutecznym, gdyż skarga

kasacyjna może dotyczyć wyłącznie uchybień sądu drugiej instancji, a nie sądu

pierwszej instancji. Przedmiotem postępowania kasacyjnego nie są bowiem

orzeczenia sądów wydane w obu instancjach, lecz jedynie orzeczenie sądu drugiej

instancji. W konsekwencji w skardze kasacyjnej w ramach podstawy kasacyjnej z

art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. należy powołać przepisy prawa procesowego, które

stosuje sąd drugiej instancji. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie

Sądu Najwyższego. W wyroku z 22 stycznia 2015 r., III CSK 153/14, Sąd

Najwyższy wskazał, że możliwość powoływania w skardze kasacyjnej naruszeń

przepisów postępowania przed sądem pierwszej instancji istnieje jedynie wtedy,

gdy skarżący wykaże ich związek z naruszeniem odpowiedniego przepisu

postępowania odwoławczego albo gdy przepis pierwszoinstancyjny miał być

stosowany odpowiednio w drugiej instancji na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. W

przeciwnym razie zarzut taki pozostaje bezprzedmiotowy, gdyż nie dotyczy

uchybienia sądu odwoławczego. Tożsame stanowisko zostało potwierdzone w

najnowszym orzecznictwie. W wyroku z 29 kwietnia 2025 r., II CSKP 1138/24, Sąd

Najwyższy wyraźnie podkreślił, że art. 2031 § 2 k.p.c. jest przepisem regulującym

postępowanie przed sądem pierwszej instancji, a skuteczne zarzucenie jego

naruszenia przez sąd drugiej instancji w skardze kasacyjnej wymaga objęcia

zarzutem również art. 391 § 1 k.p.c. jako przepisu nakazującego odpowiednie

I CSK 356/25

8

stosowanie regulacji pierwszoinstancyjnych w postępowaniu apelacyjnym. Brak

takiego powiązania wyłącza możliwość merytorycznego rozpoznania zarzutu. Sąd

Najwyższy podkreślił również, że w takiej sytuacji bezprzedmiotowe stają się dalsze

zarzuty materialnoprawne, jeżeli są one oparte na wadliwie skonstruowanym

zarzucie procesowym dotyczącym potrącenia. W niniejszej sprawie skarżący nie

powiązał zarzutu naruszenia art. 2031 k.p.c. z art. 391 § 1 k.p.c., co czyni ten zarzut

nieskutecznym i wyłącza możliwość uczynienia go przedmiotem kontroli kasacyjnej.

W konsekwencji bezprzedmiotowe pozostają formułowane przez skarżącego

zagadnienia prawne, w tym dotyczące relacji między potrąceniem materialnym i

procesowym, retroaktywności potrącenia oraz odsetek, skoro skarga kasacyjna z

powodu wyżej wykazanej ułomności nie może prowadzić do skutecznego

podważenia oceny Sądu Apelacyjnego, że przeszkodą do badania skutków

materialnoprawnych potrącenia dokonanego przez powodów stanowił art. 2031 § 2

k.p.c., który Sąd ten mógł zastosować jedynie w związku z art. 391 § 1 k.p.c. W

konsekwencji zarówno wskazana przez skarżącego „potrzeba wykładni przepisów

prawa” (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), jak i „istotne zagadnienia prawne” (art. 3989 § 1

pkt 1 k.p.c.) dotyczące przepisów prawa materialnego nie mogły stanowić podstawy

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Nie zachodzi również zgłoszona ewentualnie przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c. Skarżący nie wykazał oczywistej zasadności skargi kasacyjnej. Argumentacja

przedstawiona na poparcie tej przesłanki sprowadza się do twierdzenia, że Sąd

Apelacyjny zaniechał uwzględnienia materialnoprawnych skutków oświadczenia o

potrąceniu złożonego przez powodów oraz wynikającego z niego – zdaniem

skarżącego – umorzenia wierzytelności dochodzonej pozwem, co miałoby

prowadzić do nierozpoznania istoty sprawy. Twierdzenie to opiera się jednak na

założeniu, że Sąd drugiej instancji był zobowiązany do uwzględnienia skutków

potrącenia niezależnie od terminu podniesienia tej kwestii w procesie. Takie

założenie – abstrahując od jego merytorycznej zasadności - wymagałoby jednak

uprzedniego wykazania, że doszło do naruszenia art. 2031 k.p.c. stosowanego

odpowiednio na podstawie art. 391 § 1 k.p.c., co jak wyjaśniono wyżej nie zostało w

skardze kasacyjnej skutecznie zaczepione. Niezależnie od tego argumentu

stanowisko skarżącego, który we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

I CSK 356/25

9

rozpoznania powołuje się równocześnie na przesłankę potrzeby wykładni

przepisów prawa oraz występowania istotnego zagadnienia prawnego (art. 3989 § 1

pkt 1 i 2 k.p.c.), a jednocześnie – ewentualnie – na oczywistą zasadność skargi

kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.), odnosząc wszystkie te przesłanki do tej

samej regulacji prawnej i tego samego stanu faktycznego, jest wewnętrznie

sprzeczne. Jeżeli dany przepis budzi wątpliwości, jest rozbieżnie interpretowany

przez sądy lub stanowi źródło istotnego zagadnienia prawnego, to nie sposób

twierdzić, że jego naruszenie może być oczywiste. Jeżeli bowiem w sprawie

rzeczywiście występuje potrzeba wykładni przepisów prawa lub istotne zagadnienie

prawne, od którego wyjaśnienia zależy prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy, to

ewentualny błąd orzeczniczy popełniony przez sąd drugiej instancji nie może mieć

charakteru oczywistego i podstawowego. Z kolei oczywista zasadność skargi

kasacyjnej wyklucza istnienie poważnych, nierozstrzygniętych wątpliwości

prawnych, w tym wymagających wykładni, które mogłyby uzasadniać przyjęcie

skargi na podstawie art. 3989 § 1 pkt 1 lub 2 k.p.c. (por. np. postanowienia Sądu

Najwyższego z 19 kwietnia 2016 r., I CSK 477/15, z 19 kwietnia 2018 r., I CSK

707/17 i z 17 kwietnia 2025 r., I CSK 1178/24). Powołanie tych przesłanek

jednocześnie świadczy zatem o braku spójności argumentacji skarżącego i

dodatkowo potwierdza, że wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej nie został

należycie uzasadniony. Uwzględniając powyższe nie została wykazana przesłanka

z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. uzasadniająca przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania.

Wskazać należy również, że nie zachodzi nieważność postępowania, którą

Sąd Najwyższy bierze pod rozwagę – w granicach zaskarżenia – z urzędu (art.

39813 § 1 k.p.c.).

Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego – na stosowany wniosek zawarty w

odpowiedzi na skargę kasacyjną – orzeczono na podstawie art. 108 § 1 k.p.c.,

obciążając nimi na podstawie art. 98 § 1, art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c. stronę

pozwaną, która przegrała sprawę w postępowaniu kasacyjnym.

I CSK 356/25

10

Dariusz Dończyk

(A.G.)

[SOP]