Sąd Najwyższy nie przyjął skargi banku w sporze o kredyty od konsumentów

Wyrokiem z 20 grudnia 2022 r. w sprawie z powództwa M.G. i J.M.

przeciwko Bank Spółce Akcyjnej z siedzibą w W. (dalej Bank) o ustalenie i zapłatę,

Sąd Okręgowy w Łodzi ustalił nieważność bliżej opisanych umów kredytów z 14

I CSK 762/25

2

października 2008 r. i z 24 października 2008 r., zasądził od pozwanego na rzecz

powodów solidarnie w kwotę 38.345,32 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie

od kwot cząstkowych oraz kwotę 66.562,96 zł z ustawowymi odsetkami za

opóźnienie od kwot cząstkowych, a także oddalił powództwo w pozostałej części.

Apelacja pozwanego od tego orzeczenia została oddalona wyrokiem Sądu

Apelacyjnego w Łodzi z 19 września 2024 r.

Pozwany Bank wniósł skargę kasacyjną opierając wniosek o jej przyjęcie do

rozpoznania na przyczynach kasacyjnych objętych art. 3989 § 1 pkt 1 i 4 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia

przysługującym od prawomocnych orzeczeń sądu drugiej instancji, służącym

ochronie interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni i stosowania

prawa, wkład Sądu Najwyższego w rozwój orzecznictwa i nauki prawa oraz

eliminowanie z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu nieważnym

lub orzeczeń oczywiście niezgodnych z prawem. Stosownie do 3989 § 1 k.p.c., Sąd

Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania w razie wykazania przez

stronę, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Z punktu widzenia funkcji oraz

założeń skargi kasacyjnej jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia, rolą

„przedsądu” jest wstępna selekcja skarg pod kątem spełniania wymienionych wyżej

kryteriów (przyczyn kasacyjnych) kwalifikujących skargę do jej przedstawienia

Sądowi Najwyższemu w celu merytorycznego rozpoznania.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący podniósł,

że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne oparte o dyspozycję art. 221

k.c. w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c. i w zw. z art. 58 k.c. oraz w zw. art. 3531 k.c.

polegające na konieczności rozstrzygnięcia, czy sąd orzekający może nadać

powodom status konsumenta, a co za tym idzie, że możliwe było badanie pod

kątem abuzywności spornych postanowień umowy i w konsekwencji orzeczenie o

unieważnieniu umowy kredytu w związku z abuzywnością części jej postanowień,

I CSK 762/25

3

podczas gdy zarówno jeden jak i drugi powód od samego początku prowadzili w

kredytowanej nieruchomości dwie odrębne działalności gospodarcze, przez co nie

powinni posiadać statusu konsumenta.

Kolejne przedstawione we wniosku zagadnienie prawne oparte o dyspozycję

art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 3851 § 1 i 2 kc., polega na konieczności

rozstrzygnięcia, czy sąd orzekający może zastąpić postanowienie abuzywne,

kursem rynkowym (obiektywnym kursem średnim NBP) lub zastosować przepis

dyspozytywny z art. 358 § 2 k.c., z uwagi na fakt, iż przepis ten stanowi normę

prawną, która może znaleźć zastosowanie w sprawie, a sąd winien podjąć wszelkie

działania prowadzące do przywrócenia równowagi kontraktowej stron.

W nawiązaniu do tak sformułowanych przyczyn kasacyjnych należy

przypomnieć, że istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c. jest problem nowy i dotychczas niewyjaśniony, dotyczący ważnego

abstrakcyjnego zagadnienia jurydycznego, którego rozstrzygnięcie przez Sąd

Najwyższy przy okazji rozpoznania skargi kasacyjnej przyczyni się do rozwoju

prawa i orzecznictwa oraz będzie miało znaczenie nie tylko dla tej konkretnej,

jednostkowej sprawy, ale także dla innych podobnych spraw. Skarżący powinien

sformułować to zagadnienie w sposób przyjęty przy przedstawianiu przez sąd

powszechny zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy;

przedstawić pogłębiony wywód prawny uzasadniający zgłoszone wątpliwości,

wykazać zasadność preferowanego sposobu jego rozstrzygnięcia, a także

wadliwość rozwiązania przez Sąd drugiej instancji postawionego problemu

prawnego w sposób rzutujący na wynik sprawy.

Sformułowane przez skarżącego wątpliwości prawne zostały już

rozstrzygnięte w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE)

oraz Sądu Najwyższego. Wskazano w nim, że określenie wysokości świadczenia z

tytułu zwrotu kredytu obciążającego konsumenta z odwołaniem do tabel kursów

walut obcych ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych

kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i

w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem, narusza

równorzędność stron, w związku z czym tego rodzaju postanowienia umowne mają

I CSK 762/25

4

charakter niedozwolony w rozumieniu art. 3851 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017

r., IV CSK 285/16, z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, z 24

lutego 2022 r., II CSKP 45/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). Sąd Najwyższy

wyjaśnił już również, że klauzula ryzyka walutowego i klauzula kursowa określająca

przeliczenie zobowiązań stron (tzw. klauzula spreadowa) - w ramach przyjętego w

umowie mechanizmu waloryzacji są ze sobą ściśle powiązane, co ma istotne

znaczenie z perspektywy oceny, czy określają one główne świadczenia stron, czy

zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, a także w płaszczyźnie możliwości

utrzymania umowy w mocy, a ich rozszczepienie jest zabiegiem sztucznym (zob.

m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22 i z 29 listopada

2023 r., II CSKP 1460/22 i dalsze powołane tam orzecznictwo). Uznanie klauzul

przeliczeniowych za abuzywne oznacza, że są one - z mocy samego prawa od

momentu zawarcia umowy - bezskuteczne (nie wiążą) konsumentów (art. 3851 § 1

k.c.), aczkolwiek strony pozostają związane umową w pozostałym zakresie, jeśli

jest to tylko możliwe. Stwierdzenie niedozwolonego charakteru postanowienia w

umowie kredytu może uzasadniać uznanie umowy za nieważną. Umowa będzie

dotknięta nieważnością, gdy bez abuzywnych postanowień jej obowiązywanie nie

jest możliwe w świetle prawa krajowego i nie zaszły przesłanki umożliwiające

zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument postanowień abuzywnych nie

potwierdził, nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym

samym odmawiając przywrócenia im skuteczności z mocą wsteczną (zob. uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC

2021, Nr 9, poz. 56; uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20,

OSNC 2021, Nr 6, poz. 40; wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18 i z 29

kwietnia 2021 r., C-19/20, oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V

CSK 382/18, OSNC-ZD, 2021, Nr 2, poz. 20, z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21

i z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22). Sąd Najwyższy wypowiedział się także w

kwestii, czy bez dotkniętych abuzywnością. klauzul przeliczeniowych, umowa

kredytu indeksowanego do waluty obcej może nadal obowiązywać, wskazując, że

wyeliminowanie tych klauzul prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka walutowego,

I CSK 762/25

5

charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i

uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest

równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za

umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby

nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Wyłączył

dopuszczalność zastąpienia abuzywnych postanowień umownych przepisami

dyspozytywnymi lub zwyczajami, przez zastosowanie średniego kursu NBP w

oparciu o art. 358 § 2 k.c. lub art. 41 prawa wekslowego, ewentualnie w oparciu o

wykładnię umowy przy zastosowaniu art. 65 k.c. (zob. wyroki z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22 i z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22). Wskazał, że jeżeli bez

niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może obowiązywać, a nie są

spełnione przesłanki uzupełnienia luki przez regulację zastępczą i konsument nie

wyraził świadomie i swobodnie woli sanowania postanowienia, umowa jest trwale

bezskuteczna (nieważna), a podstawą tej nieważności jest art. 58 k.c. (zob. wyroki

Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 25 lipca 2023 r., II

CSKP 1487/22; z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23; z 9 stycznia 2024 r., II

CSKP 874/22 oraz z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadnia także przedstawiona we

wniosku problematyka dotycząca wykładni art. 221 k.c. w zw. z art. 3851 § 1 k.c. w

zakresie zakwalifikowania kredytobiorcy jako konsumenta. W orzecznictwie

wyjaśniono, że status osoby fizycznej jako konsumenta wyznaczany jest w ramach

konkretnej czynności prawnej dokonywanej z przedsiębiorcą z uwzględnieniem jej

rodzaju i celu. Nie decyduje o nim to, czy dana osoba prowadzi działalność

gospodarczą lub zawodową, lecz to, czy czynność zdziałana z przedsiębiorcą

pozostaje w bezpośrednim związku z jej działalnością. Punktem odniesienia przy

ocenie związku czynności prawnej z prowadzoną przez kredytobiorcę działalnością

gospodarczą jako bezpośredniego lub pośredniego, są okoliczności danej sprawy

istniejące w czasie dokonywania skonkretyzowanej czynności. Właściwe dla jej

dokonania są kryteria rodzaju czynności prawnej i jej przedmiotu, typowego

charakteru czynności ze względu na prowadzoną działalność gospodarczą,

przeznaczenia nabywanego towaru lub usługi dla celu bezpośrednio lub pośrednio

związanego z działalnością gospodarczą. W przypadku czynności prawnych o

I CSK 762/25

6

mieszanym (podwójnym) celu, decydującym czynnikiem jest to, by element

gospodarczy nie stanowił marginalnej części czynności (zob. wyroki Sądu

Najwyższego z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22, OSNC-ZD 2022, Nr 4, poz. 50

oraz z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 914/22, z 8 marca 2024 r., II CSKP 85/24 i z 28

lutego 2025 r., II CSKP 1323/24). Również Trybunał Sprawiedliwości Unii

Europejskiej w wyroku z 8 czerwca 2023 r., C-570/21, I.S. i K.S., pkt 59, przyjął, że

pojęcie „konsumenta” w rozumieniu Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia

1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej:

„dyrektywa 93/13”) obejmuje osobę, która zawarła umowę kredytu do użytku

częściowo związanego z jej działalnością gospodarczą lub zawodową, a w części

niezwiązanego z tą działalnością, wspólnie z innym kredytobiorcą, który nie działał

w ramach swojej działalności gospodarczej lub zawodowej, jeżeli cel działalności

gospodarczej lub zawodowej jest tak ograniczony, że nie jest on dominujący w

ogólnym kontekście tej umowy. W celu ustalenia, czy dana osoba jest objęta

zakresem pojęcia „konsumenta”, a w szczególności, czy gospodarczy cel umowy

kredytu zawartej przez tę osobę jest tak ograniczony, że nie jest on dominujący w

ogólnym kontekście tej umowy, sąd jest zobowiązany uwzględnić wszystkie istotne

okoliczności towarzyszące tej umowie, zarówno ilościowe, jak i jakościowe, takie

jak w szczególności podział wykorzystania pożyczonego kapitału na działalność

zawodową i pozazawodową.

Rozważania dokonane w tej materii przez Sąd Apelacyjny wpisywały się w

przedstawione stanowisko i nie stwarzały podstaw do stwierdzenia, że na gruncie

niniejszej sprawy powstała potrzeba odniesienia się przez Sąd Najwyższy do

przedstawionego przez skarżącego zagadnienia na gruncie wykładni art. 221 k.c.,

które w dodatku została sformułowane w oderwaniu od wiążących Sąd Najwyższy

w postępowaniu kasacyjnym (art. 39813 § 2 k.p.c.) ustaleń stanowiących faktyczną

podstawę rozstrzygnięcia i dokonanych na ich podstawie ocen prawnych. Z

uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia wynika bowiem, że Sąd Apelacyjny

przyjmując, że powodom przysługiwał status konsumentów w rozumieniu art. 221

k.c. w zakresie obu spornych umów miał na względzie, że kredyt z 14 października

2008 r. był przeznaczony na spłatę zobowiązań finansowych powodów w innych

bankach oraz na cele konsumpcyjne, a kredyt z 24 października 2008 r. na cele

I CSK 762/25

7

zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych powodów (remont lokalu mieszkalnego), w

związku z czym fakt, że lokal mieszkalny został wskazany jako miejsce stałego

wykonywania działalności gospodarczej, która jednak nie była w nim prowadzona,

miał – w ocenie Sądów meriti –znaczenie drugorzędne.

Skarżący wskazał także, że skarga jest oczywiście uzasadniona, ponieważ

Sąd Apelacyjny naruszył dyspozycję art. 481 § 1 k.c. poprzez jego niewłaściwe

zastosowanie, skutkujące bezpodstawnym zasądzeniem ustawowych odsetek za

opóźnienie, albowiem winny być one ewentualnie zasądzone od dnia wymagalności

roszczenia powoda o zwrot nienależnego świadczenia, który to moment – według

skarżącego – stanowi dzień złożenia przez należycie poinformowanego przez sąd

konsumenta (powoda) oświadczenia o odmowie/wyrażeniu zgody na objęcie

dobrowolnym system ochrony konsumenckiej;

Oparcie wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania na przyczynie objętej art.

3989 § 1 pkt 4 k.p.c. nakłada na skarżącego powinność wykazania kwalifikowanej

postaci naruszenia konkretnych przepisów prawa materialnego lub procesowego,

naruszenia dostrzegalnego prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy

prawniczej, bez potrzeby zagłębiania się w szczegóły sprawy lub dokonywania jej

poszerzonej analizy. Należy też przypomnieć, że zgodnie z powszechnie

aprobowanym w orzecznictwie i nauce prawa poglądem, o przyjęciu skargi

kasacyjnej do rozpoznania nie decyduje per se nawet oczywiste naruszenie

konkretnego przepisu, lecz jego skutek polegający na wydaniu oczywiście

nieprawidłowego orzeczenia, które nie może się ostać (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z 7 stycznia 2003 r., I PK 227/02, OSNP 2004 r., Nr 13, poz. 230).

Skarżący nie wykazał „tak rozumianej oczywistej widocznej prima vista

wadliwości zaskarżonego wyroku. Wywody skarżącego co do wadliwego, w jego

ocenie, rozstrzygnięcia co do odsetek ustawowych oparte zostały na założeniu, że

konsument może powołać się na restytucyjny skutek upadku umowy kredytu w

związku ze stwierdzeniem abuzywności postanowień tej umowy dopiero po

złożeniu przezeń oświadczenia, że nie wyraża zgody na związanie się

niedozwolonym postanowieniem umownym, które miałoby w ten sposób uzyskać

konstytutywny charakter. Założenie to zostało jednak zanegowane w wydanym w

I CSK 762/25

8

toku postępowania kasacyjnego wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z dnia 7 grudnia 2023, C-140/22, mBank, ECLI:EU:C:2023:965, w

którego sentencji stwierdzono, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy

wykładać w ten sposób, iż w kontekście uznania nieważności w całości umowy

kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze

względu na to, że umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może

ona dalej obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni prawa krajowego,

zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest

uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w

którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego

warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność

wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy, a z

drugiej - konsekwencji tej nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę na uznanie tej

umowy za nieważną. W wyroku z dnia 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Getin Noble

Bank, ECLI:EU:C:2023:992, Trybunał uznał natomiast, że skuteczność ochrony

przyznanej konsumentom przez dyrektywę 93/13 byłaby zagrożona, gdyby

konsumenci ci, powołując się na prawa, które wywodzą z tej dyrektywy, byli

narażeni na ryzyko nieotrzymania odsetek za opóźnienie od kwot, które powinny im

zostać zwrócone ze względu na nieważność takiej umowy od momentu upływu

terminu nałożonego na przedsiębiorcę do wykonania świadczenia, po tym jak

przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu tych kwot. Skoro oparte na

przepisach art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 455 k.c. rozstrzygnięcie Sądów meriti co do

roszczenia odsetkowego jest zgodne z powołanym orzecznictwem Trybunału

Sprawiedliwości i realizuje Dyrektywę 93/13 (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 6

września 2024 r., II CSKP 690/23) brak podstaw do przyjęcia, że skarga jest

oczywiście uzasadnienia ze względu na argumenty kwestionujące to stanowisko.

W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji. O kosztach postępowania

kasacyjnego na rzecz powodów orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i § 11 k.p.c. w

zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c., a § 2 pkt 6 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za

czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 215).

I CSK 762/25

9

(A.D.)

[SOP]