Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi banku w sporze o kredyt indeksowany do waluty obcej

Wyrokiem częściowym z 18 września 2023 r. w sprawie z powództwa J.K. i

B.K. przeciwko Bank S.A. w W. (dalej Bank) o zapłatę i ustalenie, Sąd Okręgowy w

Świdnicy ustalił, że stosunek kredytu, wynikający z bliżej opisanej umowy kredytu

I CSK 811/25

2

na cele mieszkaniowe z 28 grudnia 2007 r. , nie istnieje z powodu nieważności

umowy. Apelacja pozwanego od tego orzeczenia została oddalona wyrokiem Sądu

Apelacyjnego we Wrocławiu z 1 października 2024 r.

Pozwany Bank wniósł skargę kasacyjną, opierając wniosek o jej przyjęcie do

rozpoznania na przyczynach kasacyjnych objętych art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia

przysługującym od prawomocnych orzeczeń sądu drugiej instancji, służącym

ochronie interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni i stosowania

prawa, wkład Sądu Najwyższego w rozwój orzecznictwa i nauki prawa oraz

eliminowanie z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu nieważnym

lub orzeczeń oczywiście niezgodnych z prawem. Stosownie do 3989 § 1 k.p.c., Sąd

Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania w razie wykazania przez

stronę, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Z punktu widzenia funkcji oraz

założeń skargi kasacyjnej jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia, rolą

„przedsądu” jest wstępna selekcja skarg pod kątem spełniania wymienionych wyżej

kryteriów (przyczyn kasacyjnych) kwalifikujących skargę do jej przedstawienia

Sądowi Najwyższemu w celu merytorycznego rozpoznania.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powołał

się na występowanie w sprawie następujących zagadnień prawnych: Czy

postanowienia waloryzacyjne umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do

kursu waluty obcej, określające wysokość kwoty kredytu z wykorzystaniem klauzuli

waloryzacyjnej, odsyłającej do obowiązującego kursu walutowego w dniu

uruchomienia kredytu, który jest różny od dnia zawarcia umowy, w związku z czym

w chwili zawarcia umowy nie jest znana wartość kredytu w walucie obcej, naruszają

art. 69 ust. 1 i 2 pkt 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (jedn. tekst:

Dz.U z 2020 r., poz. 288, dalej jako „prawo bankowe") w zw. z art. 3531 k.c.? Czy

postanowienia waloryzacyjne umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego),

I CSK 811/25

3

określające wysokość kwoty kredytu i wysokość rat kapitałowo-odsetkowych

wyrażoną w walucie obcej poprzez odesłanie do tabeli kursów banku-

kredytodawcy, bez określenia w treści umowy szczegółowych zasad obliczania tych

kursów, na przykład w postaci wzoru matematycznego, wykraczają poza granice

zakreślone w ramach zasady swobody umów opisanej w art. 3531 k.c.? Czy

dopuszczalne jest równoczesne stwierdzenie przez sąd, że określone

postanowienie umowne jest zarówno nieważne na podstawie art. 58 § 1 k.c., jako

sprzeczne z art. 3531 k.c., jak i bezskuteczne, jako postanowienie niedozwolone w

rozumieniu art. 3851 § 1 i 2 k.c. (abuzywne), czy też, przeciwnie, to samo

postanowienie nie może być jednocześnie zakwalifikowane jako nieważne i

abuzywne? Jeżeli stronie powodowej przysługuje dalej idące roszczenie o zapłatę,

wynikające ze stosunku prawnego w postaci rzekomo nieważnej umowy kredytu

indeksowanego (waloryzowanego) kursem waluty obcej, w szczególności

wynikające z możliwości żądania zwrotu dokonanych świadczeń na podstawie

przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, to czy strona powodowa posiada

interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z

umowy? Czy w przypadku, gdy proces poinformowania konsumenta o ryzykach,

wynikających z wprowadzenia do umowy kredytu klauzul przewidujących

indeksację (waloryzację) kursem waluty obcej, polegał na przedstawieniu

konsumentowi szczegółowej informacji o ryzyku kursowym związanym z

zaciągnięciem kredytu (było to stałym elementem procedury Banku), a konsument

potwierdził przekazanie informacji w zakresie ryzyka kursowego oraz

zaakceptowania zasad funkcjonowania kredytu indeksowanego składając

oświadczenie zawarte w umowie, to czy klauzule obciążające konsumenta

ryzykiem kursowym mają charakter jednoznaczny i nie stanowią postanowień

niedozwolonych w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.? Czy norma zawarta w umowie

kredytu indeksowanego do kursu waluty obcej, zawierająca odesłanie do kursu

określonego w tabeli kursowej publikowanej przez bank, podlega kontroli z punktu

widzenia przesłanek abuzywności, czy też kontrola taka jest wyłączona na mocy

art. 1 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej jako „Dyrektywa

93/13"), z uwagi na fakt, że publikowanie kursów walutowych przez banki oparte

I CSK 811/25

4

jest na ustawowej podstawie prawnej, tj. art. 111 ust. 1 pkt. 4 prawa bankowego?

Czy w świetle celów art. 3851 k.c. oraz Dyrektywy 93/13, dopuszczalne jest

stwierdzenie upadku umowy kredytu, w oparciu o stwierdzenie niedozwolonego

charakteru w rozumieniu art. 3851 k.c. (abuzywność) części jej postanowień,

dotyczących indeksacji (waloryzacji) kredytu do waluty obcej, jeżeli w ocenie Sądu,

skutkuje to obiektywnie niekorzystnymi skutkami dla konsumenta, bez względu na

wolę konsumenta w tym zakresie? Czy określenie niedozwolone postanowienia

umowne w rozumieniu art. 3851 § 1 i 2 k.c., dotyczy określonych przez strony

umowy norm postępowania - czy też, przeciwnie, wyodrębnionych redakcyjnie

fragmentów tekstu umowy oraz czy dopuszczalne jest wyeliminowanie z umowy

całości kwestionowanych jednostek redakcyjnych w sytuacji, gdy stwierdzono

abuzywność wyłącznie w odniesieniu do części zawartych tam norm? Czy norma

zawarta w umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty

obcej, regulująca odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego,

stanowi normę regulującą główne świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.

oraz czy norma ta należy do essentialia negotii umowy kredytu? Czy stwierdzenie

przez Sąd niezwiązania konsumenta normą, zawartą w umowie kredytu

indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty obcej, regulującą odesłanie do

konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (kursu kupna i sprzedaży, tzw.

klauzula spreadu), skutkuje również niezwiązaniem konsumenta normą, zgodnie z

którą wartość wzajemnych świadczeń uzależniona jest od kursu waluty obcej (tzw.

klauzula ryzyka) oraz czy niezwiązanie konsumenta klauzulą ryzyka skutkuje

upadkiem umowy? Czy jest zgodna z zasadami proporcjonalności, równości i

pewności prawa, wynikającymi z Konstytucji RP oraz przepisów prawa unijnego, jak

również z celami Dyrektywy 93/13 oraz z celami art. 3851 § 2 k.c., wykładnia

polegająca na twierdzeniu, że niezwiązanie stron klauzulą spreadu, ma rzekomo

skutkować niezwiązaniem również klauzulą ryzyka, co ma prowadzić do

przekształcenia umowy z mocą wsteczną w kredyt złotowy, ale oprocentowany w

oparciu o parametr ekonomiczny właściwy wyłącznie dla waluty indeksacji, co z

kolei mogłoby prowadzić do stwierdzenia nieważności całej umowy? Czy

stwierdzenie przez sąd niezwiązania konsumenta normą, zawartą w umowie

kredytu indeksowanego do kursu waluty obcej, regulującą odesłanie do

I CSK 811/25

5

konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (kursu kupna i sprzedaży, tzw.

klauzula spreadu), przy jednoczesnym stwierdzeniu że konsument jest związany

normą, zgodnie z którą wartość wzajemnych świadczeń uzależniona jest od kursu

waluty obcej (tzw. klauzula ryzyka), skutkuje koniecznością dokonania wykładni

postanowień umowy z pominięciem klauzuli spreadu, natomiast z wykorzystaniem

przepisów dyspozytywnych w brzmieniu aktualnym na dzień zamknięcia rozprawy,

w szczególności art. 358 § 2 k.c. lub art. 24 ust. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o

Narodowym Banku Polskim (dalej: „ustawa o NBP”), oraz stwierdzeniem, że

umowa podlega wykonaniu, z wykorzystaniem do przeliczeń kursu średniego

waluty indeksacji publikowanego przez Narodowy Bank Polski, aktualnego na dzień

danej operacji finansowej?

Skarżący powołał się także na potrzebę wykładni: art. 69 ust. 1 i 2 pkt 2

prawa bankowego w zw. z art. art. 3531 k.c. co do kwestii, czy przepisy te pozwalają

na poddanie kwoty kredytu indeksacji (waloryzacji) kursem waluty obcej; art. 3531

k.c. -co do kwestii, czy postanowienia waloryzacyjne umowy kredytu, określające

wysokość kwoty kredytu i wysokość rat kapitałowo-odsetkowych wyrażoną w

walucie obcej poprzez odesłanie do tabeli kursów walut obcych banku-

kredytodawcy, bez określenia w treści umowy szczegółowych zasad obliczania tych

kursów, na przykład w postaci wzoru matematycznego, mieszczą się w granicach

zasady swobody umów, opisanej w tym przepisie; art. 58 § 1 k.c. i art. 3851 § 1 i 2

k.c. co do kwestii, czy w przypadku stwierdzenia przez sąd, że jednocześnie

spełnione są przesłanki bezwzględnej nieważności oraz abuzywności postanowień

umowy, postanowienie to jest jednocześnie bezwzględnie nieważne i abuzywne;

art. 189 k.p.c. co do kwestii, czy w sytuacji, gdy powodowi przysługuje dalej idące

roszczenie o zapłatę, wynikające ze stosunku prawnego w postaci rzekomo

nieważnej umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego) kursem waluty obcej,

w szczególności wynikające z możliwości żądania zwrotu dokonanych świadczeń

na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, to czy strona powodowa

posiada interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego, art.

3851 § 1 k.c. co do kwestii, czy postanowieniami w rozumieniu tego przepisu są

normy umowne czy też jednostki redakcyjne, oraz, czy poinformowanie

konsumenta o ryzykach wynikających z wprowadzenia do umowy kredytu klauzul

I CSK 811/25

6

przewidujących indeksację (waloryzację) kursem waluty obcej, polegające na

przedstawieniu konsumentowi szczegółowej informacji o ryzyku kursowym

związanym z zaciągnięciem kredytu, powoduje że klauzule obciążające

konsumenta ryzykiem kursowym mają charakter jednoznaczny i nie stanowią

postanowień niedozwolonych w rozumieniu tego przepisu, jeżeli konsument

potwierdził przekazanie tej szczegółowej i wyczerpującej informacji poprzez

złożenie pisemnego oświadczenia zawartego w umowie; art. 353 § 1 k.c. w zw. z

art. 69 § 1-2 Prawa bankowego co do kwestii, czy norma, zawarta w umowie

kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty obcej, regulująca

odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (tzw. klauzula

spreadu) stanowi essentialia negotii umowy kredytu; art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 7

ust. 1 i 8b ust. 1 Dyrektywy 93/13 i art. 3531 k.c. w zw. z art. 2, 31 ust. 3 i 32 ust. 1

Konstytucji RP odnośnie kwestii, czy rozstrzygnięcie w przedmiocie skutków

abuzywności, zastosowane przez Sąd pierwszej oraz drugiej instancji (upadek

umowy), stoi w sprzeczności z zasadą proporcjonalności, równości, pewności

prawa oraz utrzymania w mocy umowy w zakresie niedotkniętym abuzywnością, a

także pozostaje w sprzeczności z interesem innych konsumentów oraz

konkurentów pozwanego, które to zasady wynikają z Konstytucji oraz z Dyrektywy

93/13 i polskich przepisów implementujących tę dyrektywę; art. 316 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 3851 k.c. § 2 w zw. z art. 3 k.c. w zw. z 6 ust. 1 i 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 co

do kwestii, czy dokonując oceny w przedmiocie skutków abuzywności, sąd

powinien wziąć pod uwagę brzmienie przepisów prawa materialnego na dzień

zamknięcia rozprawy, czy też na dzień zawarcia umowy, mając na względzie cel

przepisów regulujących skutki abuzywności oraz przepisów dyspozytywnych

umożliwiających dokonanie wykładni w tym zakresie; art. 358 § 2 k.c. w zw. z art.

3851 § 2 k.c. co do kwestii, czy art. 358 § 2 k.c. stanowi przepis dyspozytywny,

który umożliwia dokonanie wykładni umowy kredytu indeksowanego

(waloryzowanego) do waluty obcej, pozwalającej na jej wykonanie, po stwierdzeniu

nieważności normy lub niezwiązania konsumenta normą, zawartą w umowie

kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty obcej, regulującą

odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (tzw. klauzula

spreadu); art. 24 ust. 3 ustawy o NBP w zw. z art. 3851 § 2 k.c. co do kwestii, czy

I CSK 811/25

7

art. 24 ust. 3 ustawy o NBP stanowi przepis dyspozytywny, który umożliwia

dokonanie wykładni umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do waluty

obcej, pozwalającej na jej wykonanie, po stwierdzeniu nieważności normy lub

niezwiązania konsumenta normą, zawartą w umowie kredytu indeksowanego

(waloryzowanego) do kursu waluty obcej, regulującą odesłanie do konkretnego

źródła pochodzenia kursu walutowego (tzw. klauzula spreadu).

W nawiązaniu do tak sformułowanych przyczyn kasacyjnych należy

przypomnieć, że istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c. jest problem nowy i dotychczas niewyjaśniony, dotyczący ważnego

abstrakcyjnego zagadnienia jurydycznego, którego rozstrzygnięcie przez Sąd

Najwyższy przy okazji rozpoznania skargi kasacyjnej przyczyni się do rozwoju

prawa i orzecznictwa oraz będzie miało znaczenie nie tylko dla tej konkretnej,

jednostkowej sprawy, ale także dla innych podobnych spraw. Skarżący powinien

sformułować to zagadnienie w sposób przyjęty przy przedstawianiu przez sąd

powszechny zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy;

przedstawić pogłębiony wywód prawny uzasadniający zgłoszone wątpliwości,

wykazać zasadność preferowanego sposobu jego rozstrzygnięcia, a także

wadliwość rozwiązania przez Sąd drugiej instancji postawionego problemu

prawnego w sposób rzutujący na wynik sprawy. We wniosku o przyjęcie skargi do

rozpoznania, pozwany powołał się także na potrzebę dokonania wykładni

przepisów budzących poważne wątpliwości prawne i wywołujące rozbieżności w

orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.). Przez wskazaną wyżej rozbieżność

należy rozumieć brak zgodności rozstrzygnięć w sprawach o takich samych lub

bardzo podobnych stanach faktycznych, w których mają zastosowanie te same

przepisy, wykładane lub stosowane w sposób prowadzący do odmiennych -

zróżnicowanych albo sprzecznych - orzeczeń albo decyzji procesowych. Wskazując

na tę przyczynę kasacyjną, skarżący powinien opisać, na czym polega trudność w

interpretacji określonych przepisów prowadząca do niepożądanego wyżej stanu

oraz zilustrować swoje twierdzenia przykładami takich rozbieżnych rozstrzygnięć.

Wszystkie sformułowane przez skarżącego wątpliwości prawne zostały już

rozstrzygnięte w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE)

oraz Sądu Najwyższego. Wskazano w nim, że określenie wysokości świadczenia z

I CSK 811/25

8

tytułu zwrotu kredytu obciążającego konsumenta z odwołaniem do tabel kursów

walut obcych ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych

kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i

w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem, narusza

równorzędność stron, w związku z czym tego rodzaju postanowienia umowne mają

charakter niedozwolony w rozumieniu art. 3851 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017

r., IV CSK 285/16, z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, z 24

lutego 2022 r., II CSKP 45/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). Klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, określają główne świadczenie kredytobiorcy w

rozumieniu art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c., a zatem podlegają kontroli, jeśli nie

zostały sformułowane w jednoznaczny sposób (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 4

kwietnia 2019 r., I CSK 159/17, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, z 21 czerwca 2021

r., I CSKP 55/21 oraz z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22). Postanowienia umowne

są wyrażone prostym i zrozumiałym językiem, gdy umowa przedstawia w sposób

przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się dane

postanowienie, umożliwiając konsumentowi orientację, w oparciu o jednoznaczne i

zrozumiałe kryteria, co do wypływających dla niego z tej umowy konsekwencji

ekonomicznych (zob. wyroki TSUE: z 20 września 2017 r., C-186/16; z 3

października 2019 r., C-260/18 oraz z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13; wyroki Sądu

Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, z 10 maja 2022 r., II CSKP

285/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22 i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).

Sąd Najwyższy wyjaśnił już również, że klauzula ryzyka walutowego i klauzula

kursowa określająca przeliczenie zobowiązań stron (tzw. klauzula spreadowa) - w

ramach przyjętego w umowie mechanizmu waloryzacji są ze sobą ściśle

powiązane, co ma istotne znaczenie z perspektywy oceny, czy określają one

główne świadczenia stron, czy zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, a

także w płaszczyźnie możliwości utrzymania umowy w mocy, a ich rozszczepienie

jest zabiegiem sztucznym (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 20 lutego 2023 r.,

II CSKP 809/22 i z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i dalsze powołane tam

orzecznictwo). Oceny abuzywności postanowienia umownego dokonuje się według

I CSK 811/25

9

stanu z chwili zawarcia umowy, a nie następczo, co oznacza, że ocena

niedozwolonego charakteru postanowienia nie może uwzględniać okoliczności

powstałych po zawarciu umowy - w tym także sposobu stosowania postanowienia

umowy w praktyce (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20

czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1. poz. 2). Uznanie klauzul

przeliczeniowych za abuzywne oznacza, że są one - z mocy samego prawa od

momentu zawarcia umowy - bezskuteczne (nie wiążą) konsumentów (art. 3851 § 1

k.c.), aczkolwiek strony pozostają związane umową w pozostałym zakresie, jeśli

jest to tylko możliwe. Stwierdzenie niedozwolonego charakteru postanowienia w

umowie kredytu może uzasadniać uznanie umowy za nieważną. Umowa będzie

dotknięta nieważnością, gdy bez abuzywnych postanowień jej obowiązywanie nie

jest możliwe w świetle prawa krajowego i nie zaszły przesłanki umożliwiające

zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument postanowień abuzywnych nie

potwierdził, nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym

samym odmawiając przywrócenia im skuteczności z mocą wsteczną (zob. uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC

2021, Nr 9, poz. 56; uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20,

OSNC 2021, Nr 6, poz. 40; wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18 i z 29

kwietnia 2021 r., C-19/20, oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V

CSK 382/18, OSNC-ZD, 2021, Nr 2, poz. 20, z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21

i z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22). Sąd Najwyższy wypowiedział się także w

kwestii, czy bez dotkniętych abuzywnością. klauzul przeliczeniowych, umowa

kredytu indeksowanego do waluty obcej może nadal obowiązywać, wskazując, że

wyeliminowanie tych klauzul prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka walutowego,

charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i

uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest

równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za

umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby

nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Wyłączył

dopuszczalność zastąpienia abuzywnych postanowień umownych przepisami

dyspozytywnymi lub zwyczajami, przez zastosowanie średniego kursu NBP w

oparciu o art. 358 § 2 k.c. lub art. 41 prawa wekslowego, ewentualnie w oparciu o

I CSK 811/25

10

wykładnię umowy przy zastosowaniu art. 65 k.c. (zob. wyroki z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22 i z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22). Wskazał, że jeżeli bez

niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może obowiązywać, a nie są

spełnione przesłanki uzupełnienia luki przez regulację zastępczą i konsument nie

wyraził świadomie i swobodnie woli sanowania postanowienia, umowa jest trwale

bezskuteczna (nieważna), a podstawą tej nieważności jest art. 58 k.c. (zob. wyroki

Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 25 lipca 2023 r., II

CSKP 1487/22; z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23; z 9 stycznia 2024 r., II

CSKP 874/22 oraz z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22). W orzecznictwie Sądu

Najwyższego wyjaśniono także, że - w braku szczególnych rozwiązań

intertemporalnych - miarodajny dla rozstrzygnięcia, czy umowa może obowiązywać

bez klauzuli abuzywnej, jest stan prawny obowiązujący w chwili zawarcia umowy.

Wskazuje na to charakter sankcji zastosowanej w art. 3851 § 1 k.c., która polega na

tym, że niedozwolone postanowienie umowne jest od początku, z mocy samego

prawa, dotknięte bezskutecznością, przy czym jest to bezskuteczność „na korzyść

konsumenta”, co oznacza, że może on udzielić następczo świadomej i wolnej

zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą

wsteczną (por. wyrok Sądu Najwyższego z 15 października 2024 r., II CSKP 474/23

i uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III

CZP 29/17, OSNC 2019, Nr 1, poz. 2 i z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC

2021, Nr 9, poz. 56). Sąd Najwyższy wypowiedział się także co do znaczenia

nowelizacji prawa bankowego dokonanej tak zwaną ustawą antyspreadową czyli

ustawą z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 165, poz. 984) dla bytu prawnego umów zawartych przed

wejściem w życie tej noweli (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i

z 28 października 2022 r., II CSKP 894/22), a także co do znaczenia art. 111 ust. 1

pkt 4 prawa bankowego oraz art. 24 ust. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o

Narodowym Banku Polskim- tekst jedn.: Dz. U. z 2005 r. Nr 1, poz. 2 (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22). Wypowiedziano się

także za istnieniem interesu prawnego konsumenta w żądaniu przez niego

ustalenia nieważności umowy kredytu (ściślej ustalenia nieistnienia wynikającego z

I CSK 811/25

11

niej stosunku prawnego kredytu – zob. uzasadnienie uchwał Sądu Najwyższego z

17 grudnia 1993 r., III CZP 171/93, OSNCP 1994, nr 7-8, poz. 149 i z 20

października 2015 r., III CZP 27/15, OSNC 2016, Nr 3, poz. 31, uchwały Sądu

Najwyższego z 23 września 2010 r., III CZP 57/10, OSNC 2011, Nr 2, poz. 14 i z 15

września 2020 r., III CZP 87/19, OSNC 2021, Nr 2, poz. 11 oraz wyroki Sądu

Najwyższego z 2 lipca 2015 r., V CSK 640/14; z 2 lutego 2006 r., II CK 395/05; z 25

lutego 2022 r., II CSKP 87/22; z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22; z 6 listopada

2015 r., II CSK 56/15, z 17 lutego 2016 r., III CSK 148/15, z 10 maja 2021 r., I

CSKP 64/21, OSNC 2022, Nr 3, poz. 28 oraz z 20 czerwca 2022 r., II CSKP

701/22).

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadnia także problematyka

spoczywającego na banku obowiązku informacyjnego względem konsumenta o

ryzykach związanych z zawarciem umowy o kredyt indeksowany (denominowany)

do waluty obcej. W orzecznictwie Sądu Najwyższego - uwzględniającym

orzecznictwo TSUE - przyjęto, że klauzule umowne dotyczące ryzyka kursowego

określają główny przedmiot umowy kredytu, a zatem mogą podlegać kontroli pod

względem abuzywności na podstawie art. 3851 § 1 zd. 2 k.c., jeżeli nie zostały

sformułowane w sposób jednoznaczny. Wyjaśniono, że wymaganie wyrażenia

postanowienia umownego w sposób jednoznaczny, prostym i zrozumiałym

językiem jest spełnione, gdy umowa przedstawia konsumentowi w sposób

przejrzysty działanie mechanizmu waloryzacyjnego tak, aby konsument był w stanie

oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego

z tej umowy konsekwencje ekonomiczne, związane z zaciągnięciem wieloletniego

zobowiązania kredytowego, waloryzowanego kursem waluty obcej. Ryzyko

kursowe towarzyszące umowom kredytowym zawieranym na bardzo długi okres

czasu jest na tyle poważne, że jeżeli ma nim być w całości obciążony

kredytobiorca, to jego decyzja podjęta w tym przedmiocie przez zaakceptowanie

umowy musi być poprzedzona wykonaniem obowiązków informacyjnych przez

kredytodawcę. Prawidłowa informacja powinna uświadamiać konsumentowi, że

ryzyko silnej deprecjacji złotego jest trudne do oszacowania w perspektywie

długoterminowej i pozostaje realne. Sąd Najwyższy zastrzegał także w tym

kontekście że ogólne pouczenie konsumenta, iż wahania kursów waluty obcej, do

I CSK 811/25

12

której kredyt jest denominowany/indeksowany, wpłyną na wysokość salda kredytu

oraz wysokość raty kapitałowo-odsetkowej wyrażonej w walucie krajowej, jest

niewystarczające dla stwierdzenia, że bank udzielił kredytobiorcy konsumentowi

wystarczającej informacji. Również okoliczność, że konsument oświadcza, iż jest w

pełni świadomy potencjalnych ryzyk wynikających z zawarcia wspomnianej umowy,

nie ma sama w sobie znaczenia dla oceny, czy przedsiębiorca spełnił wspomniany

wymóg przejrzystości, ciężar zaś udowodnienia, że konsument otrzymał niezbędne

informację, spoczywa na przedsiębiorcy (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 27

listopada 2019 r., II CSK 483/18; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22.; z 13 maja

2022 r., II CSKP 464/22.; z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22; z 8 listopada 2022

r., II CSKP 1153/22, z 28 lutego 2023 r., II CSKP 763/22; i z 20 lutego 2023 r., II

CSKP 809/22).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono również, że art. 3851 i n. k.c.

stanowią rdzeń systemu ochrony konsumenta i wprowadzają instrument

wzmożonej - względem zasad ogólnych (w tym art. 3531 k.c.) kontroli treści

postanowień narzuconych przez przedsiębiorcę pod kątem poszanowania

interesów konsumentów, co w powiązaniu z istotnymi różnicami w konsekwencjach

tych naruszeń, polegającymi w szczególności na zastosowaniu w reżimie

niedozwolonych postanowień sankcji bezskuteczności zawieszonej na korzyść

konsumenta, wyłączeniu zastosowania art. 58 § 3 k.c. i daleko idącym ograniczeniu

możliwości zastąpienia bezskutecznej klauzuli inną, stwarzałoby ryzyko

rozstrzygnięć poniekąd przypadkowych i arbitralnych. W konsekwencji przyjęto, że

w zakresie naruszeń właściwości (natury) stosunku prawnego, które spełniają

przesłanki określone w art. 3851 i n.k.c. - reżim niedozwolonych postanowień

umownych wyłącza także zastosowanie art. 58 § 1 w związku z art. 3531 k.c. (zob.

m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021,

z. 2, poz. 7; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22,

OSNC-ZD 2022, nr D, poz. 50; z 27 maja 2022 r., II CSKP 377/22, z 29 listopada

2023 r., II CSKP 1460/22). Z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia wynika

jednoznacznie, że Sąd Apelacyjny, uwzględniając powyższe stanowisko, uznał za

prawidłową ocenę Sądu Okręgowego, że sporna umowa jest nieważna na skutek

braku możliwości jej wykonywania po uznaniu za bezskuteczne – wskutek ich

I CSK 811/25

13

abuzywności – postanowień przedmiotowo istotnych, a zatem że nie wiąże

powodów. Brak zatem podstaw do przyjęcia, że na gruncie niniejszej sprawy

powstała kolejna potrzeba odniesienia się przez Sąd Najwyższy do powyższej

problematyki.

W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji. O kosztach postępowania

kasacyjnego na rzecz powodów, którzy złożyli odpowiedzi na skargę kasacyjną,

orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i § 11 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c., a § 2 pkt 6 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U.

z 2026 r. poz. 118).

(A.D.)

[SOP]