Apelacja ZUS leżała w Sądzie Apelacyjnym bez terminu rozprawy. SN przyznał 3000 zł

Pismem z dnia 20 maja 2026 r. P. K. (dalej: „skarżąca”) wniosła skargę na

naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki w

postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym w Krakowie o sygn. III AUa 929/23.

Skarżąca wniosła o:

1. stwierdzenie, że w sprawie objętej skargą nastąpiła przewlekłość

postępowania;

2. przyznanie od Skarbu Państwa - Prezesa Sądu Apelacyjnego w Krakowie

sumy pieniężnej w wysokości 3000 zł (trzech tysięcy złotych) za okres od dnia

11 lipca 2023 r. do dnia 20 maja 2026 r.

W uzasadnieniu skarżąca wskazała, iż sprawa objęta skargą wynikła

z apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Sądu Okręgowego

w Krakowie z dnia 30.05.2022 sygn. akt VII U 2120/22, którym Sąd pierwszej

instancji zmienił na jej korzyść decyzję Zakładu w sprawie istnienia obowiązku

ubezpieczenia. Akta sprawy wraz z apelacją Zakładu wpłynęły

do Sądu Apelacyjnego dnia 11 lipca 2023 r. Bezpośrednio po wpływie Sąd podjął

czynności administracyjne - zarejestrował sprawę, wyznaczył Sędziego Referenta

i doręczył pozostałym stronom odpis apelacji. Od tego czasu, tj. od sierpnia 2023 r.

w sprawie nie były podejmowane żadne dalsze czynności. W szczególności

nie został wyznaczony termin rozprawy apelacyjnej ani posiedzenia niejawnego

celem rozpoznania apelacji i wydania wyroku.

W odpowiedzi Prezes Sądu Apelacyjnego w Krakowie pismem z dnia 29 maja

2026 r. zgłosił swój udział w sprawie i wniósł o oddalenie skargi, a w przypadku jej

uznania o przyjęcie mniejszej kwoty odszkodowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze

na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu

przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora

i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r.

I NSP 274/26

3

poz. 1725, dalej: „ustawa o skardze na przewlekłość postępowania”) strona może

wnieść skargę o stwierdzenie, że w postępowaniu, którego skarga dotyczy,

nastąpiło naruszenie jej prawa do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki,

jeżeli postępowanie zmierzające do wydania rozstrzygnięcia kończącego

postępowanie w sprawie trwa dłużej niż to konieczne dla wyjaśnienia istotnych

okoliczności faktycznych i prawnych albo dłużej niż to konieczne do załatwienia

sprawy egzekucyjnej lub innej dotyczącej wykonania orzeczenia sądowego

(przewlekłość postępowania).

Stosownie do art. 2 ust. 2 ustawy o skardze na przewlekłość postępowania,

dla stwierdzenia, czy w sprawie doszło do przewlekłości postępowania, należy

w szczególności ocenić terminowość i prawidłowość czynności podjętych przez sąd

w celu wydania rozstrzygnięcia kończącego postępowanie w sprawie albo czynności

podjętych przez prokuratora prowadzącego lub nadzorującego postępowanie

przygotowawcze w celu zakończenia postępowania przygotowawczego

lub czynności podjętych przez sąd lub komornika sądowego w celu przeprowadzenia

i zakończenia sprawy egzekucyjnej albo innej sprawy dotyczącej wykonania

orzeczenia sądowego.

Dokonując tej oceny, uwzględnia się łączny dotychczasowy czas

postępowania od jego wszczęcia do chwili rozpoznania skargi, niezależnie od tego,

na jakim etapie skarga została wniesiona, a także charakter sprawy, stopień

faktycznej i prawnej jej zawiłości, znaczenie dla strony, która wniosła skargę,

rozstrzygniętych w niej zagadnień oraz zachowanie się stron, a w szczególności

strony, która zarzuciła przewlekłość postępowania.

Utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego wskazuje, że o przewlekłości

postępowania apelacyjnego można zasadniczo mówić w przypadku bezczynności

sądu drugiej instancji polegającej na niewyznaczeniu rozprawy apelacyjnej w ciągu

12 miesięcy od daty wpłynięcia apelacji (zob. m.in. postanowienia

Sądu Najwyższego: z 12 maja 2005 r., III SPP 96/05; z 16 marca 2006 r.,

III SPP 10/06; z 21 marca 2006 r., III SPP 13/06; z 18 maja 2016 r., III SPP 53/16;

z 14 lipca 2016 r., III SPP 55/16; z 7 marca 2017 r., III SPP 6/17; z 21 lutego 2018 r.,

III SPP 3/18; z 13 grudnia 2018 r., I NSP 62/18; z 24 stycznia 2019 r., I NSP 87/18;

z 27 marca 2019 r., I NSP 88/18). Nie oznacza to jednak, że w każdym przypadku,

w którym przekroczony został okres 12 miesięcy, w czasie których nie wyznaczono

I NSP 274/26

4

terminu rozprawy, automatycznie następuje przewlekłość postępowania

w rozumieniu ustawy.

Ten utrwalony standard orzeczniczy wyznacza swoiste domniemanie

co do zaistnienia przewlekłości postępowania lub braku tejże. Sąd Najwyższy

zwracał jednak uwagę, że nieuprawniona jest teza, iż przekroczenie okresu

12 miesięcy trwania postępowania oznacza automatycznie wystąpienie stanu

przewlekłości, bez względu na okoliczności danej sprawy, a oceniając czy w danej

sprawie mamy do czynienia z przewlekłością postępowania należy brać pod uwagę

kryteria określone w art. 2 tej ustawy, zgodnie z którymi dla stwierdzenia,

czy w sprawie doszło do przewlekłości postępowania, należy w szczególności ocenić

terminowość i prawidłowość czynności podjętych przez sąd w celu wydania

rozstrzygnięcia kończącego postępowanie w sprawie (zob. postanowienia

Sądu Najwyższego: z 11 lipca 2019 r., I NSP 48/19; z 6 maja 2020 r., I NSP 34/20;

z 10 listopada 2020 r., I NSP 142/20; z 28 września 2021 r., I NSP 145/21)

Powyższe oznacza, że przewlekłość postępowania nie ocenia się w sposób

mechaniczny, lecz w każdej sprawie indywidualnie (zob. postanowienia

Sądu Najwyższego: z 11 lipca 2019 r., I NSP 48/19; z 6 maja 2020 r., I NSP 34/20;

z 10 listopada 2020 r., I NSP 142/20; z 28 września 2021 r, I NSP 145/21).

Ocena spełnienia obowiązku rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie zależy

od konkretnych okoliczności, a więc wymaga uwzględnienia wielu czynników

wpływających na tok postępowania.

Podobnie przesłanki stwierdzenia przewlekłości postępowania określa ETPC,

który ocenia, czy przewlekłość postępowania jest nieuzasadniona, w świetle

szczególnych warunków sprawy i przy uwzględnieniu takich kryteriów,

jak skomplikowanie (stopień złożoności) sprawy, zachowanie stron i organów

prowadzących sprawę oraz znaczenia materii objętej skargą (wyroki ETPC:

z 21 września 2000 r., skarga nr 33082/96, w sprawie Wojnowicz przeciwko Polsce;

z 4 kwietnia 2000 r., skarga nr 38670/97, w sprawie Dewicka przeciwko Polsce;

z 26 października 2000 r., skarga nr 25693/94, w sprawie Sobczyk przeciwko Polsce;

z 26 lipca 2001 r., skarga nr 29691/96, w sprawie Jedamski przeciwko Polsce;

z 14 stycznia 2003 r., skarga nr 39505/98, w sprawie W.M. przeciwko Polsce; zob.

też M.A. Nowicki, Europejski Trybunał Praw Człowieka – orzecznictwo, Tom I –

Prawo do rzetelnego procesu sądowego, Kraków 2001, s. 46 i n. oraz powołane tam

orzecznictwo tego Trybunału, a także postanowienia Sądu Najwyższego: z 11 lipca

I NSP 274/26

5

2019 r., I NSP 48/19; z 28 września 2021 r., I NSP 145/21). Utrwalone orzecznictwo

Europejskiego Trybunału Praw Człowieka uznaje przy tym, że sprawa

jest prowadzona przewlekle, jeżeli trwa dłużej niż trzy lata w pierwszej instancji

(zob. np. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 10 lipca 1984 r.

w sprawie Guincho przeciwko Portugalii, nr 8990/80), a w dwóch instancjach

powyżej pięciu lat (zob. wyrok ETPC z 7 lutego 2006 r. sprawie Donnadieu przeciwko

Francji, nr 19249/02). Opóźnienie zaistniałe w trakcie jednej z faz postępowania

jest dopuszczalne, pod warunkiem, że łączny czas trwania postępowania nie jest

nadmiernie długi (wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 8 grudnia 1983 r.

w sprawie Pretto i inni v. Włochy; skarga nr 7984/77, zob. też postanowienia

Sądu Najwyższego: z 4 stycznia 2023 r., I NSP 294/22; z 10 maja 2023 r.,

I NSP 35/23).

Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie stwierdza,

że całościowa ocena analizowanego postępowania apelacyjnego pozwala

na przyjęcie, że jest ono prowadzone przewlekle.

Z analizy akt wynika, że 11 lipca 2023 r. do III Wydziału Sądu Apelacyjnego

w Krakowie wpłynęła apelacja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału

w Krakowie od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z 30 maja 2023 r., sygn. akt

VII U 929/23, w sprawie o ubezpieczenie społeczne. Tego samego dnia sprawę

zarejestrowano pod sygn. III AUa 929/23 i wylosowano przez System Losowego

Przydziału Spraw sędziego sprawozdawcę - referat oczekujący nr 4. Wobec faktu,

że złożona apelacja zawierała braki, wezwano pełnomocnika ZUS

do ich uzupełnienia. Po uzupełnieniu braków, odpis apelacji ekspediowano

do pełnomocnika odwołującego się i uczestniczki postępowania w dniu 22 sierpnia

2023 r. Po zakończeniu postępowania międzyinstancyjnego 22 września 2023 r. akta

zostały przekazane na kalendarz akt oczekujących na wyznaczenie terminu

rozprawy zgodnie z kolejnością wpływu. W dniu 12 grudnia 2023 r. sprawę

przydzielono sędziemu sprawozdawcy obejmującemu referat oczekujący. W dniu

25 maja 2026 r. Przewodniczący Wydziału wyznaczył termin rozprawy apelacyjnej

na dzień 30 lipca 2026 r. W dniu 30 lipca 2026 r. zapadł wyrok w niniejszej sprawie.

W świetle przytoczonego wyżej, utrwalonego orzecznictwa

Sądu Najwyższego oraz okoliczności faktycznych sprawy, nie ulega wątpliwości,

iż w sprawie toczącej się przed Sądem Apelacyjnym w Krakowie wystąpiła

przewlekłość postępowania.

I NSP 274/26

6

Od wpływu apelacji do Sądu Apelacyjnego w Krakowie w dniu 11 lipca 2023 r.

do dnia wniesienia skargi na przewlekłość postępowania 22 maja 2026 r. upłynęło

ponad 34 miesiące. Należy podkreślić, że łączny czas trwania postępowania

w obu instancjach wynosił ponad 48 miesięcy, albowiem postępowanie zostało

zainicjowane odwołaniem od decyzji ZUS nr […] z 10 czerwca 2022 r., które zostało

zarejestrowane w Sadzie Okręgowym zarządzeniem z dnia 27 lipca 2022 r. (k. 1 akt

VII U 2120/22), co nie pozostawało bez wpływu na ocenę przewlekłości przed sądem

drugiej instancji.

Odnosząc się do stanowiska Prezesa Sądu Apelacyjnego w Krakowie

zaznaczyć należy, że jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, znaczny i stale

rosnący wpływ spraw oraz niewystarczająca obsada sędziów i problemy kadrowe

nie usprawiedliwiają przewlekłości postępowania i okoliczność ta nie zwalnia

państwa z odpowiedzialności z tytułu przewlekłości postępowania

(zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z 21 marca 2006 r., III SPP 13/06,

z 17 lutego 2012 r., III SPP 2/12; z 6 maja 2020 r., I NSP 34/20, z 6 lipca 2022 r.,

I NSP 222/22; z 23 marca 2022 r., I NSP 48/22). Obciążenie pracą, liczba spraw

oraz stan kadry orzeczniczej co najwyżej prowadzić mogą do stwierdzenia,

że przewlekłość postępowania w konkretnej sprawie nie jest wynikiem zaniedbań,

czy też uchybień ze strony sądu. Jednakże to na państwie spoczywa obowiązek

zorganizowania warunków należytego sprawowania władzy jurysdykcyjnej

(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 6 września 2023 r., I NSP 119/23).

Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd Najwyższy doszedł

do przekonania, że w sprawie toczącej się przed Sądem Apelacyjnym w Krakowie

pod sygn. akt III AUa 929/23 wystąpiła przewlekłość postępowania.

Sąd Najwyższy nie może pominąć faktu uporczywego utrudniania

przez Prezesa tego sądu, korzystania ze środków prawnych służących ochronie

prawa strony do rozpoznania jej sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki,

poprzez kierowanie tych skarg z naruszeniem art. 26 § 1 pkt. 10 ustawy z dnia

8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r., poz. 622),

co już wielokrotnie skutkowało zasądzaniem na rzecz skarżących, w oparciu

o art. 12 ust. 4 zd. 3 ustawy o skardze na przewlekłość postępowania, sum

znacząco wyższych niż te, które wynikają z reguły unormowanej w zdaniu

poprzedzającym (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z 8 kwietnia 2025 r.,

I NSP 21/25; z 12 czerwca 2025 r., I NSP 215/25; z 19 sierpnia 2025 r.,

I NSP 274/26

7

I NSP 255/25; z 18 listopada 2025 r., I NSP 480/25; z 26 lutego 2026 r.,

I NSP 479/25, z 10 marca 2026 r., I NSP 70/26). .

Mimo niebudzącej wątpliwości dyspozycji art. 26 § 1 pkt 10 ustawy o Sądzie

Najwyższym, Prezes Sądu Apelacyjnego z naruszeniem norm kompetencyjnych,

arbitralnie zmienił adresata skargi, przekazując ją do Sądu Najwyższego Izby Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych. Jest to działanie utrudniające złożenie skargi

na przewlekłość postępowania, co wobec obiektywnego faktu niepodejmowania

czynności w sprawie, jest szczególnie naganne.

Wspomniane uporczywe działania Prezesa Sądu Apelacyjnego w Krakowie,

utrudniające uprawnionym składanie skargi na przewlekłość postępowania, powinny

skłaniać właściwe organy do dokonania ich oceny w świetle art. 18c ust. 1 pkt 13

ustawy z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny

finansów publicznych (tekst jedn. Dz.U. 2025 poz. 1484).

Orzekając o przyznaniu skarżącym od Skarbu Państwa – Sądu Apelacyjnego

w Krakowie sumy pieniężnej Sąd Najwyższy przyznał na rzecz skarżącej kwotę

w wysokości 3000 zł. Sąd Najwyższy uwzględnił, iż zgodnie z art. 12 ust. 4 ustawy

o skardze na przewlekłość postępowania, minimalna wysokość sumy pieniężnej,

jaką należy zasądzić od Skarbu Państwa na rzecz skarżącego, wynosi 500 zł

za każdy rok dotychczasowego trwania postępowania, niezależnie od tego,

ilu etapów postępowania dotyczy stwierdzona przewlekłość.

Powyższe oznacza, że niezależnie od tego, że stwierdzenie przewlekłości

postępowania dotyczyło wyłącznie postępowania przed Sądem Apelacyjnym

w Krakowie, to do obliczenia sumy pieniężnej należało wziąć pod uwagę cały okres

trwania postępowania, który od zarejestrowania odwołania zarządzeniem z dnia

27 lipca 2022 r. do dnia wniesienia skargi 22 maja 2026 r. wyniósł ponad 45 miesięcy.

Sąd Najwyższy postanowił też zwrócić ze Skarbu Państwa –

Sądu Najwyższego na rzecz skarżącej kwotę 200 zł tytułem uiszczonej opłaty

sądowej od skargi (art. 17 ust. 3 u.s.p.p.).

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

[a.ł]

I NSP 274/26

8