Apelacja o zachowek czekała ponad rok na termin. SN uznał przewlekłość

Pismem z dnia 28 stycznia 2026 r. M. D. (dalej: „Skarżąca”) złożył skargę na

przewlekłość postępowania toczącego się przed Sądem Apelacyjnym w Warszawie

o sygn. I ACa 9/25.

Skarżąca wniosła o:

1) stwierdzenie, że w postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym w

Warszawie w sprawie z powództwa M. D. przeciwko J. M. sygn. akt I ACa

9/25, nastąpiła przewlekłość postępowania;

2) wydanie Sądowi rozpoznającemu wskazaną sprawę zalecenia

doręczenia apelacji oraz wyznaczenia terminu rozprawy;

3) przyznanie od Skarbu Państwa na rzecz Skarżącej kwoty 20 000 zł;

4) zasądzenie od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego w Warszawie -

kosztów tego postępowania.

W uzasadnieniu Skarżąca m. in. wskazała, iż przedmiotowa sprawa o

zachowek w pierwszej instancji zawisła przed Sądem Okręgowym w Warszawie 12

maja 2021 roku pod sygnaturą I C 1828/21. Zakończyła się wyrokiem

uwzględniającym roszczenie z dnia 24 czerwca 2024 roku. Od tego wyroku

I NSP 339/26

3

wniesiona została przez pozwanego apelacja, a sprawa w drugiej instancji otrzymała

sygnaturę I ACa 9/25. Apelacja wpłynęła do Sądu Apelacyjnego 8 stycznia 2025 roku.

Od momentu wpływu apelacji do Sądu II instancji upłynął ponad rok. W tym czasie

Sąd nie podjął nawet tak podstawowej i technicznej czynności, jaką jest doręczenie

odpisu apelacji stronie przeciwnej. Powyższe uniemożliwia Skarżącej złożenie

odpowiedzi na apelację i realnie blokuje merytoryczne rozpoznanie sprawy.

Nie został również wyznaczony termin rozprawy.

Odpowiedź na powyższą skargę, złożył Prezes Sądu Apelacyjnego

w Warszawie. W piśmie z dnia 22 lipca 2026 r. wniósł o jej oddalenie.

W uzasadnieniu pisma Prezes Sądu Apelacyjnego w Warszawie wyjaśnił, że

w niniejszej sprawie nie można stwierdzić bezczynności ani opieszałości

Sądu Apelacyjnego. Nie wystąpiły odstępstwa od czasu zwyczajowo koniecznego do

wykonania czynności niezbędnych do rozpoznania sprawy Skarżącej. Postępowanie

w tej sprawie nie jest prowadzone w sposób rozwlekły.

Pismem z dnia 11 sierpnia 2026 r. Skarżąca ustosunkowując się

do odpowiedzi na skargę podtrzymała skargę w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na częściowe uwzględnienie.

Zgodnie z treścią art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na

naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym

prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez

nieuzasadnionej zwłoki (t. j. Dz.U. 2023, poz. 1725; dalej – ustawa lub ustawa o

skardze na przewlekłość), strona może wnieść skargę o stwierdzenie, że w

postępowaniu, którego skarga dotyczy, nastąpiło naruszenie jej prawa do

rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, jeżeli postępowanie zmierzające do

wydania rozstrzygnięcia kończącego postępowanie w sprawie trwa dłużej niż to

konieczne dla wyjaśnienia istotnych okoliczności faktycznych i prawnych albo dłużej

niż to konieczne do załatwienia sprawy egzekucyjnej lub innej dotyczącej wykonania

orzeczenia sądowego. Artykuł 2 ust. 2 ustawy o skardze na przewlekłość

doprecyzowuje, że przy badaniu tego, czy w sprawie doszło do przewlekłości

postępowania, należy w szczególności ocenić terminowość i prawidłowość czynności

podjętych przez sąd w celu wydania rozstrzygnięcia kończącego postępowanie w

I NSP 339/26

4

sprawie.

Ustawa o skardze na przewlekłość nie określa wyraźnie, jaki okres

oczekiwania na rozpoznanie sprawy należy uznać za nieuzasadnioną zwłokę.

Judykatura Sądu Najwyższego stoi na stanowisku, że o przewlekłości postępowania

apelacyjnego można mówić z reguły w przypadku bezczynności sądu drugiej

instancji polegającej na niewyznaczeniu rozprawy apelacyjnej, która trwa co najmniej

12 miesięcy (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego: z 12 maja 2005 r.,

III SPP 96/05; z 16 marca 2006 r., III SPP 10/06; z 21 marca 2006 r., III SPP 13/06;

z 14 lipca 2016 r., III SPP 55/16; z 7 marca 2017 r., III SPP 6/17; z 19 października

2017 r., III SPP 42/17; z 21 lutego 2018 r., III SPP 3/18, z 22 stycznia 2019 r.,

I NSP 71/18, z 3 grudnia 2019 r., I NSP 160/19; z 28 września 2021 r., I NSP 145/21).

Ten utrwalony standard orzeczniczy wyznacza swoiste domniemanie co do

zaistnienia przewlekłości postępowania lub braku tejże. Sąd Najwyższy zwracał

jednak uwagę, że nieuprawniona jest teza, iż przekroczenie okresu 12 miesięcy

trwania postępowania oznacza automatycznie wystąpienie stanu przewlekłości, bez

względu na okoliczności danej sprawy, a oceniając czy w danej sprawie mamy do

czynienia z przewlekłością postępowania należy brać pod uwagę kryteria określone

w art. 2 tej ustawy, zgodnie z którymi dla stwierdzenia, czy w sprawie doszło do

przewlekłości postępowania, należy w szczególności ocenić terminowość i

prawidłowość czynności podjętych przez sąd w celu wydania rozstrzygnięcia

kończącego postępowanie w sprawie (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z 11

lipca 2019 r., I NSP 48/19; z 6 maja 2020 r., I NSP 34/20; z 10 listopada 2020 r., I

NSP 142/20; z 28 września 2021 r., I NSP 145/21).

Powyższe oznacza, że przewlekłość postępowania nie ocenia się w sposób

mechaniczny, lecz w każdej sprawie indywidualnie (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 11 lipca 2019 r., I NSP 48/19; z 6 maja 2020 r., I NSP 34/20; z 10

listopada 2020 r., I NSP 142/20; z 28 września 2021 r, I NSP 145/21).

Podobnie przesłanki stwierdzenia przewlekłości postępowania określa ETPC,

który ocenia, czy przewlekłość postępowania jest nieuzasadniona, w świetle

szczególnych warunków sprawy i przy uwzględnieniu takich kryteriów, jak

skomplikowanie (stopień złożoności) sprawy, zachowanie stron i organów

prowadzących sprawę oraz znaczenia materii objętej skargą (wyroki ETPC:

z 21 września 2000 r., skarga nr 33082/96, w sprawie Wojnowicz przeciwko Polsce;

z 4 kwietnia 2000 r., skarga nr 38670/97, w sprawie Dewicka przeciwko Polsce;

I NSP 339/26

5

z 26 października 2000 r., skarga nr 25693/94, w sprawie Sobczyk przeciwko Polsce;

z 26 lipca 2001 r., skarga nr 29691/96, w sprawie Jedamski przeciwko Polsce; z 14

stycznia 2003 r., skarga nr 39505/98, w sprawie W.M. przeciwko Polsce; zob. też

M.A. Nowicki, Europejski Trybunał Praw Człowieka - orzecznictwo, Tom I - Prawo do

rzetelnego procesu sądowego, Kraków 2001, s. 46 i n. oraz powołane tam

orzecznictwo tego Trybunału, a także postanowienia Sądu Najwyższego: z 11 lipca

2019 r., I NSP 48/19; z 28 września 2021 r, I NSP 145/21). Utrwalone orzecznictwo

Europejskiego Trybunału Praw Człowieka uznaje przy tym, że sprawa jest

prowadzona przewlekle, jeżeli trwa dłużej niż trzy lata w pierwszej instancji (zob. np.

wyrok ETPC z 10 lipca 1984 r. w sprawie Guincho przeciwko Portugalii, nr 8990/80),

a w dwóch instancjach powyżej pięciu lat (zob. wyrok Europejskiego Trybunału Praw

Człowieka z 7 lutego 2006 r. sprawie Donnadieu przeciwko Francji, nr 19249/02).

Opóźnienie zaistniałe w trakcie jednej z faz postępowania jest dopuszczalne, pod

warunkiem, że łączny czas trwania postępowania nie jest nadmiernie długi (wyrok

Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 8 grudnia 1983 r. w sprawie Pretto i inni

v. Włochy; skarga nr 7984/77, zob. też postanowienia Sądu Najwyższego: z 4

stycznia 2023 r., I NSP 294/22; z 10 maja 2023 r., I NSP 35/23).

Przyjmując powyższy pogląd za własny, Sąd Najwyższy w składzie

orzekającym w niniejszej sprawie stwierdza, że całościowa ocena analizowanego

postępowania pozwala na przyjęcie, że jest ono prowadzone przewlekle.

Akta sprawy wpłynęły do Sądu Apelacyjnego w Warszawie 8 stycznia 2025 r.

Tego samego dnia przeprowadzono w systemie SLPS losowanie sędziego referenta,

zaś w dniu 9 stycznia 2025 r. zarejestrowano sprawę w repertorium ACa oraz

skierowano do rozpoznania według kolejności wpływu do danego referatu. W dniu 12

listopada 2025 r. wpłynął wniosek powódki o przyspieszenie rozpoznania sprawy

oraz niezwłoczne wyznaczenie terminu rozprawy. Zarządzeniem z dnia 18 listopada

2025 r. poinformowano pełnomocnika strony powodowej, że sprawa nie należy do

kategorii spraw pilnych, dlatego też czynności związane z nadaniem biegu apelacji

zostaną podjęte według kolejności wpływu do referatu. Zarządzeniem z 11 lutego

2026 r. podjęto decyzję o powiadomieniu pełnomocników stron o wylosowanym

referencie oraz wezwano pozwanego do przedłożenia aktualnego, własnoręcznie

podpisanego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach

utrzymania w terminie tygodniowym pod rygorem skutków z art. 233 § 1 k.p.c.

Następnie, postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2026 r. referendarz sądowy w Sądzie

I NSP 339/26

6

Apelacyjnym w Warszawie zwolnił pozwanego od kosztów sądowych częściowo, a

w pozostałym zakresie wniosek został oddalony. Po uzupełnieniu przez pozwanego

braków fiskalnych wniesionego środka zaskarżenia, zarządzeniem z dnia 6 maja

2026 r. nadano bieg apelacji. Na obecnym etapie sprawa oczekuje na wyznaczenie

terminu rozprawy.

Odnosząc powyższe do zarzutów Skarżącej, podkreślenia wymaga, że dla

stwierdzenia czy w sprawie doszło do przewlekłości postępowania, należy

w szczególności ocenić terminowość i prawidłowość czynności podjętych przez sąd

w celu przeprowadzenia i zakończenia sprawy, uwzględniając jej charakter, stopień

faktycznej i prawnej zawiłości, znaczenie dla strony, która wniosła skargę,

rozstrzygniętych w niej zagadnień oraz zachowanie się stron, a w szczególności

strony, która zarzuciła przewlekłość postępowania. Ustalenie zaistnienia

przewlekłości postępowania nie jest zależne jedynie od upływu czasu i

subiektywnych odczuć Skarżącej, a jest wypadkową czynników obiektywnych oraz

czasu niezbędnego do podejmowania działań zgodnych z obowiązującymi

przepisami przewidującymi prowadzenie określonych procedur.

Powyższe ustalenia przesądzają o zasadności skargi i skutkują przyjęciem,

że w zaskarżonym postępowaniu zaszła przewlekłość procedowania.

Postępowanie apelacyjne trwa ponad 20 miesięcy (od 8 stycznia 2025 r.

do chwili obecnej).

Uwypuklenia wymaga również, iż w orzecznictwie Sądu Najwyższego

wskazuje się, że znaczny wpływ spraw i obciążenie sędziów pracą pozostają bez

wpływu na stwierdzenie przewlekłości postępowania w sprawie, w której wniesiono

skargę (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 21 marca 2006 r., III SPP 13/06).

Obciążenie pracą, liczba spraw oraz stan kadry orzeczniczej co najwyżej prowadzić

mogą do stwierdzenia, że przewlekłość postępowania w konkretnej sprawie nie jest

wynikiem zaniedbań, czy też uchybień ze strony sądu. Jednakże to na Państwie

spoczywa obowiązek zorganizowania warunków należytego sprawowania władzy

jurysdykcyjnej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 16 marca 2006 r.,

III SPP 10/06; postanowienie Sądu Najwyższego z 7 lipca 2022 r., I NSP 204/22).

Zgodnie z art. 12 ust. 3 ustawy o skardze na przewlekłość na żądanie

Skarżącego lub z urzędu sąd zaleca podjęcie przez sąd rozpoznający sprawę

co do istoty albo przez prokuratora prowadzącego lub nadzorującego postępowanie

przygotowawcze odpowiednich czynności w wyznaczonym terminie, chyba że

I NSP 339/26

7

wydanie zaleceń jest oczywiście zbędne. Zalecenia nie mogą wkraczać w zakres

oceny faktycznej i prawnej sprawy. W okolicznościach badanej sprawy, Sąd

Najwyższy za zasadne uznał zalecenie Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie

wyznaczenie terminu posiedzenia apelacyjnego w sprawie nie później niż w terminie

dwóch miesięcy od dnia doręczenia Prezesowi Sądu Apelacyjnego odpisu

niniejszego postanowienia, mając na uwadze, że sprawa nie należy do szczególnie

skomplikowanych

Uwzględniając skargę, wobec sformułowania przez Skarżącą stosownego

żądania, Sąd Najwyższy miał obowiązek przyznać od Skarbu Państwa sumę

pieniężną, o której mowa w art. 12 ust. 4 ustawy o skardze na przewlekłość.

Skoro postępowanie sądowe w niniejszej sprawie rozpoczęło się w grudniu 2020 r. i

trwa nadal, Sąd Najwyższy przyznał Skarżącej sumę pieniężną w wysokości 5000 zł

za okres od 8 grudnia 2020 r. do 9 września 2026 r. Tym samym dalej idące żądanie

skargi w tym zakresie, tj. ponad kwotę 5000 zł, należało oddalić jako pozbawione

usprawiedliwionych podstaw (zob. art. 12 ust. 1 ustawy o skardze na przewlekłość).

Ponadto nakazano zwrócić Skarżącej kwotę 200 złotych uiszczoną na

rachunek Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego w Warszawie tytułem opłaty od

skargi oraz przyznano od Skarbu Państwa – Sądu Apelacyjnego w Warszawie na

rzecz Skarżącej 240 złotych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w

spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia

orzeczenia z uzasadnieniem Skarbowi Państwa – Sądowi Apelacyjnemu w

Warszawie do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego

w postępowaniu skargowym.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji

postanowienia.

[r.g.]