Zwrot postojowego od prezesa z umowami zlecenia uznanymi za pozorne. SN nie przyjął skargi

Wyrokiem z 27 lipca 2022 r. (sygn. akt VIU 857/21), Sąd Okręgowy w

Bielsku-Białej oddalił odwołanie J.M. od siedmiu decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych Oddziału w Bielsku-Białej. Sąd ustalił, że odwołujący J.M. jest wpisany

w KRS jako Prezes Zarządu jednoosobowego spółki B. sp. z o.o. w B. W okresie od

1 czerwca 2010 r. do 30 czerwca 2017 r. był zgłoszony przez B2. S=sp. z o.o. do

ubezpieczeń jako pracownik, od 1 lipca 2017 r. ma ustalone prawo do emerytury. W

I USK 139/26

2

okresie od 1 lipca 2017 r. do 28 lutego 2020 r. nie posiadał żadnego tytułu do

ubezpieczeń. B. sp. z o.o. zgłosiła się do organu rentowego jako płatnik składek od

15 lutego 2006 r. do 30 czerwca 2017 r. - zgłoszenie w terminie oraz od 1 marca

2020 r. - zgłoszenie na formularzu ZUS ZPA - przekazane po terminie tj. 28 maja

2020 r. Od marca 2020 r. spółka zgłasza do ubezpieczeń i przekazuje dokumenty

rozliczeniowe za jedną osobę tj. J.M.. Przedmiot działalności spółki określono jako:

pomoc społeczna bez zakwaterowania dla osób w podeszłym wieku i osób

niepełnosprawnych, działalność prawnicza i in.

W dniu 16 czerwca 2021 r. płatnik składek B2. sp. z o.o. w B. złożył do

organu rentowego wniosek o świadczenie postojowe w związku z

przeciwdziałaniem skutkom wywołanym COVID-19 dla umów cywilnoprawnych dla

J.M.. We wniosku podano, że umowa zlecenie została zawarta 27 lutego 2020 r.,

na okres od 1 marca 2020 r. Sąd Okręgowy ustalił, że odwołujący 27 lutego 2020 r.

zawarł umowę zlecenie z B. sp. z o.o. w B. reprezentowaną przez wspólnika – A.B.,

o świadczenie następujących usług: wykonywanie pełnego zakresu obowiązków

Prezesa zarządu spółki. Sąd wskazał, że organ rentowy kwestionując ważność

umów cywilnoprawnych, które odwołujący się zawarł ze spółkami B2. sp. z o.o. w

B., B. sp. z o.o. w B. oraz B1. sp. z o.o. w B. w pierwszej kolejności podnosił

pozorność zawartych umów zlecenia. Sąd Okręgowy podzielił stanowisko organu

rentowego w przedmiocie nieważności umów pozornych, zawartych przez

odwołującego się ze spółkami B2. sp. z o.o. B1. sp. z o.o. oraz B. sp. z o.o. w B.

(art. 83 § 1 k.c.), a co za tym idzie w zakresie zobowiązania odwołującego się do

zwrotu nienależnie pobranego świadczenia postojowego za okresy wskazane w

zaskarżonych decyzjach.

Sąd Apelacyjny w Katowicach, wyrokiem z 11 stycznia 2024 r. (sygn. akt III

AUa 15/61/22) po rozpoznaniu apelacji ubezpieczonego J.M., od wyroku Sądu

Okręgowego w Bielsku-Białej, oddalił apelację. Sąd Apelacyjny, oceniając jako

prawidłowe ustalenia faktyczne i rozważania prawne, dokonane przez Sąd I

instancji, uznał je za własne. W ocenie Sądu Apelacyjnego wobec prawidłowości,

precyzji i szczegółowości przedstawionych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku

ustaleń i rozważań prawnych nie zachodzi potrzeba ich powtarzania, tym bardziej,

że w wywiedzionej apelacji od tego wyroku ubezpieczony nie podniósł żadnych

I USK 139/26

3

nowych argumentów bądź dowodów mogących stanowić podstawę zmiany

zaskarżonego orzeczenia. Przedstawione przez odwołującego zarzuty apelacji oraz

dowody w postaci załączonych dokumentów, ograniczają się w istocie do polemiki z

oceną dokonaną przez Sąd I instancji i nie mają wpływu na rozstrzygnięcie. W

niniejszej sprawie obie strony umów zlecenia wiedziały, że umowy nie będą

realizowane. Apelujący nie wykonywał na ich podstawie umówionych czynności, a

spółki nie wypłacały mu umówionej zapłaty. Skoro zaś umowy nie stanowiły tytułu

do ubezpieczeń, to apelujący nie był uprawniony do pomocy finansowej

wprowadzonej w związku z pandemią i zasadnie organ rentowy zobowiązał go do

zwrotu pobranych świadczeń.

W skardze kasacyjnej z 23 września 2024 r. pełnomocnik odwołującego

zaskarżył w całości wyrok Sadu Apelacyjnego w Katowicach z 11 stycznia 2024 r.

zarzucając naruszenie prawa materialnego, a to art. 83 § 1 k.c., przez błędną jego

subsumcję polegającą na nieprawidłowym zastosowaniu i przyjęciu, iż zawarcie

przez odwołującego się umów zlecenia ze spółkami B. sp. z o.o., B1. sp. z o.o. oraz

B2. sp. z o.o. jest czynnością pozorną. Podnosząc powyższy zarzut wniósł o:

1. uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania;

2. zasadzenie od organu rentowego, na rzecz odwołującego kosztów

dotychczasowego postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego

oraz kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych;

3. przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na podstawie przepisu art. 3989 §

1 pkt 4 k.p.c., gdyż skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona;

4. zwolnienie odwołującego od kosztów sądowych w postępowaniu

kasacyjnym, albowiem nie jest on w stanie ponieść tych kosztów bez

uszczerbku dla siebie i swojej rodziny w całości, a nawet w części.

W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,

strona skarżąca wskazała, że rozpoznając niniejszą sprawę Sąd Apelacyjny

dopuścił się poważnych uchybień polegających na naruszeniu prawa materialnego

– „Polega ono na subsumcji, iż w niniejszej sprawie oceniane umowy zlecenia z

dnia 27 lutego 2020 roku stanowią czynności prawne pozorne. Przedmiotowe

I USK 139/26

4

naruszenie prawa przez Sąd II instancji ma kolosalny wpływ na wynik sprawy.

Wskazać należy, iż stan faktyczny niniejszej sprawy wskazuje jednoznacznie, iż

odwołujący się miał inny niźli tylko leżący w obszarze uzyskania świadczeń

postojowych interes w zawarciu przedmiotowych umów zlecenia oraz wykonywał je

(rzeczywiście pełnił funkcje prezesa w przedmiotowych spółkach”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna odwołującego nie mogła zostać przyjęta do

merytorycznego rozpoznania.

Skarga kasacyjna podlega badaniu (na etapie przedsądu) w zakresie

spełnienia przez nią warunków formalnych. Zgodnie z art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c.,

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne, jeżeli istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów, jeżeli zachodzi nieważność postępowania lub jeżeli skarga

kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając na skarżących obowiązek

wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania, czyli tak zwanego przedsądu, ustawodawca zagwarantował, że

skarga kasacyjna, jako nadzwyczajny środek zaskarżenia prawomocnych

orzeczeń, będzie realizować funkcje publicznoprawne. Ograniczenie przesłanek,

wskazanych w art. 3989 § 1 k.p.c. do czterech ma, w konsekwencji, zapewnić, że

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ustrojowo i procesowo będzie

uzasadnione jedynie w tych przypadkach, w których mogą być zrealizowane jej

funkcje publicznoprawne, a skarga nie stanie się instrumentem wykorzystywanym

w każdej jednostkowej sprawie. Ostatecznie, nie w każdej sprawie, nawet takiej, w

której prawomocne orzeczenie zostało wydane w warunkach błędu w subsumpcji,

czy też wyniku wadliwej wykładni prawa, skarga kasacyjna może być przyjęta do

rozpoznania. W przeciwnym bowiem razie Sąd Najwyższy stałby się, wbrew

obowiązującym przepisom, sądem trzeciej instancji, a jego zadaniem nie jest

I USK 139/26

5

przecież dokonywanie korekty ewentualnych błędów w zakresie stosowania, czy

też wykładni prawa, w każdej indywidualnej sprawie.

Formułując wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania strona

skarżąca wskazała, że jest ona oczywiście uzasadniona - – przywołana więc

została przesłanka przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Należy więc przypomnieć,

że odwołanie się do oczywistej zasadności skargi kasacyjnej wymaga nie tylko

powołania się na okoliczność, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona,

ale również wykazania, iż przesłanka ta rzeczywiście zachodzi. Oznacza to, że

strona skarżąca musi wskazać, w czym (w jej ocenie) wyraża się „oczywistość”

zasadności skargi oraz podać argumenty wykazujące, że rzeczywiście skarga jest

uzasadniona w sposób oczywisty. Sam zarzut naruszenia (nawet oczywistego)

określonego przepisu (przepisów) nie prowadzi bowiem wprost do oceny, że skarga

kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Strona skarżąca powinna więc w wywodzie

prawnym wykazać kwalifikowaną postać naruszenia przepisów prawa materialnego

lub procesowego, polegającą na jego oczywistości, widocznej prima facie, przy

wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej (por. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006 nr 4, poz. 75; z 26

kwietnia 2006 r., II CZ 28/06, LEX nr 198531; z 9 marca 2012 r., I UK 370/11, LEX

nr 1215126 i z 1 stycznia 2012 r., I PK 104/11, LEX nr 1215774). Ponadto, przez

oczywistą zasadność skargi kasacyjnej rozumie się sytuację, w której zaskarżone

orzeczenie sądu drugiej instancji, w sposób ewidentny narusza konkretne przepisy

prawa (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 30 listopada 2012 r., I UK 414/12,

LEX nr 1675171). Takiej okoliczności strona skarżąca jednak nie wykazała – nie

wykazała bowiem naruszenia przez Sąd odwoławczy (a tym bardziej naruszenia

kwalifikowanego) wskazywanych przepisów prawa materialnego.

Należy również przypomnieć, że ustawodawca konstruując wymagania

skargi kasacyjnej, wyodrębnił w oddzielnych przepisach art. 3984 k.p.c. obowiązek

przytoczenia podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia (§ 1) i obowiązek

przedstawienia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienia

(§ 2). Chodzi zatem o dwa odrębne, kreatywne elementy skargi kasacyjnej, które

spełniają określone cele i podlegają ocenie Sądu Najwyższego na różnych etapach

postępowania kasacyjnego. Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego

I USK 139/26

6

uzasadnienie podlegają analizie na etapie przedsądu, natomiast przytoczone

podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie oceniane są dopiero po przyjęciu skargi do

rozpoznania, w trakcie jej merytorycznego rozpoznawania. Oba te elementy muszą

być przez skarżącego wyodrębnione, oddzielnie przedstawione i uzasadnione. Dla

spełnienia wymogu z art. 3984 § 2 k.p.c. nie wystarczy więc odwołanie się do

podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia, bo choć dla obu tych przesłanek

argumenty mogą być podobne, to Sąd Najwyższy, w ramach przedsądu, bada tylko

wskazane w skardze okoliczności uzasadniające przyjęcie jej do rozpoznania, nie

analizuje zaś podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia. Skarga kasacyjna powinna

być tak zredagowana i skonstruowana, aby Sąd Najwyższy nie musiał poszukiwać

w uzasadnieniu jej podstaw pozostałych elementów konstrukcyjnych skargi, ani tym

bardziej się ich domyślać. Skarga kasacyjna jest wszak szczególnym środkiem

zaskarżenia realizującym przede wszystkim interes publiczny, polegający na

usuwaniu rozbieżności w orzecznictwie sądów powszechnych oraz na

wspomaganiu rozwoju prawa, zatem uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi do

rozpoznania powinno koncentrować się na wykazaniu, że takie okoliczności w

sprawie zachodzą (postanowienia Sądu Najwyższego: z 31 stycznia 2008 r., II UK

246/07, LEX nr 449007; z 10 marca 2008 r., III UK 4/08, LEX nr 459291; z 9

czerwca 2008 r., II UK 38/08, LEX nr 404134 i z 19 czerwca 2008 r., II UZ 18/08,

LEX nr 406392).

Zwrócić także należy uwagę, że zgodnie z art. 3983 § 3 k.p.c. oraz art. 39813

§ 2 k.p.c., podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalania

faktów lub oceny dowodów, a Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami

faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia. Związanie to

wyklucza nie tylko przeprowadzenie w jakimkolwiek zakresie dowodów, lecz także

badanie czy sąd drugiej instancji nie przekroczył granic swobodnej ich oceny. Z

tego punktu widzenia każdy zarzut skargi kasacyjnej, nawet zarzucający

naruszenia przepisów prawa materialnego, który ma na celu polemikę z ustaleniami

faktycznymi sądu drugiej instancji, z uwagi na jego sprzeczność z art. 3983 § 3

k.p.c., jest a limine niedopuszczalny. Sąd Najwyższy nie pełni bowiem roli trzeciej

instancji sądowej, a skarga kasacyjna nie może być wykorzystywana jako

I USK 139/26

7

instrument pozwalający na kwestionowanie

niesatysfakcjonującego

stronę

rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji.

Z tych względów Sąd Najwyższy postanowił zgodnie z art. 3989 § 2 k.p.c.

DS.

[a.ł]