Obniżona emerytura policyjna za służbę w PRL. SN nie przyjął skargi kasacyjnej

Decyzją z 31 maja 2017 r. (znak: […]), Dyrektor Zakładu Emerytalno-

Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Warszawie, obniżył J.K.

wysokość świadczenia emerytalnego do kwoty 2.069,02 zł, na podstawie art. 15c w

związku z art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego,

Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu

I USK 147/26

2

Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Służby

Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby

Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. z 2020 r., poz. 723 ze zm.). Organ emerytalno-

rentowy wskazał, że z informacji z 9 marca 2017 r. (nr […]), sporządzonej przez

Instytut Pamięci Narodowej, na temat przebiegu służby wynika, że w okresie od 1

maja 1984 r. do 9 listopada 1989 r. ubezpieczony pełnił służbę na rzecz

totalitarnego państwa w myśl art. 13b ustawy zaopatrzeniowej.

Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych, wyrokiem z 9 listopada 2021 r. (sygn. akt VII U 17/19), wydanym w

sprawie J.K., z odwołania od decyzji Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego

Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie, o wysokość

emerytury policyjnej, zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że zobowiązał

Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i

Administracji w Warszawie, do przeliczenia emerytury wnioskodawcy J.K.,

poczynając od 1 października 2017 r., z pominięciem art. 15c ustawy

zaopatrzeniowej oraz zasądził od organu emerytalno-rentowego na rzecz

odwołującego, kwotę 180 zł, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Na skutek apelacji organu emerytalno-rentowego, Sąd Apelacyjny we

Wrocławiu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 21 sierpnia

2023 r. (sygn. akt III AUa 2261/21), zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że

oddalił odwołanie i zasądził od odwołującego, na rzecz Dyrektora Zakładu

Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w

Warszawie, kwotę 180 zł, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, z

ustawowymi odsetkami za opóźnienie, liczonymi od dnia uprawomocnienia się

orzeczenia do dnia zapłaty oraz zasądził od odwołującego na rzecz organu

emerytalno-rentowego, kwotę 240 zł, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu apelacyjnym, z ustawowymi odsetkami za

opóźnienie, liczonymi po upływie tygodnia, od dnia doręczenia zobowiązanemu

odpisu orzeczenia.

Skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego wywiódł odwołujący, zaskarżając w

całości wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu, zarzucając rozstrzygnięciu:

I USK 147/26

3

1. naruszenie prawa materialnego w postaci art. 15c ust. 1, 2 i 3 w zw. z

art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, poprzez ich błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że stwierdzeniu

realizowania przez wnioskodawcę służby na rzecz państwa totalitarnego nie

stoi na przeszkodzie nieustalenie szczegółowych okoliczności

poszczególnych zdarzeń, jeżeli dowody w sprawie wskazują, że działania

wnioskodawcy były nakierowane na zabezpieczenie interesów totalitarnego

państwa, w sytuacji gdy w realiach rozpoznawanej sprawy Sąd winien był

ustalić indywidualne czyny wnioskodawcy, które wskazywałyby że

wnioskodawca wykonywał jakiekolwiek czynności operacyjne, podejmował

działania przeciwko opozycji demokratycznej, wolnym związkom

zawodowym, czy też przeciwko kościołowi, a czynności te prowadziły do

naruszenia praw i wolności człowieka, albowiem żadne dowody w sprawie

nie potwierdzają takich okoliczności, a Sąd Apelacyjny niezasadnie dokonał

ustaleń w zakresie celu instytucji, w której wnioskodawca zajmował

określone stanowisko, a nie jego konkretnych działań;

2. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 Konstytucji RP,

polegające na usankcjonowaniu obniżenia przysługującego wnioskodawcy

świadczenia emerytalnego, co naruszyło zasadę ochrony praw nabytych i

zasadę sprawiedliwości społecznej, a także zasadę zaufania obywatela do

państwa i tworzonego przez nie prawa oraz niedziałania prawa wstecz,

wynikające z zasady demokratycznego państwa prawnego;

3. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 67 ust. 1 w zw. z art. 31

ust. 3 Konstytucji RP, polegające na usankcjonowaniu obniżenia

przysługującego wnioskodawcy świadczenia emerytalnego, co stanowi

nieproporcjonalne i nieuzasadnione naruszenie przysługującego

wnioskodawcy prawa do zabezpieczenia społecznego po osiągnięciu wieku

emerytalnego;

4. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 30 oraz art. 47 Konstytucji

RP w zw. z art. 8 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych

Wolności, polegające na naruszeniu godności, prawa wnioskodawcy do

ochrony czci, dobrego imienia, prawa do prywatności i prawa do

I USK 147/26

4

poszanowania życia rodzinnego, poprzez przyjęcie, że jego służba w okresie

przed od 1 maja 1984 r. do 9 listopada 1990 r. stanowiła „służbę na rzecz

totalitarnego państwa”, a tym samym usankcjonowanie przypisanych

wnioskodawcy - w akcie prawnym rangi ustawy - winy za działania związane

z naruszeniami praw człowieka, których dopuszczali się niektórzy

przedstawiciele władzy publicznej PRL oraz niektórzy funkcjonariusze

organów bezpieczeństwa PRL, a do których wnioskodawca, w żaden sposób

się nie przyczynił;

5. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 32 ust. 1 w zw. z art. 64

ust. 1 i 2 oraz art. 67 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 1 Protokołu nr 1 do

Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności w zw. z

art. 14 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności,

polegające na usankcjonowaniu dyskryminującego zróżnicowania uprawnień

wnioskodawcy o charakterze majątkowym wynikających ze służby i

obniżeniu świadczeń emerytalnych należnych wnioskodawcy z tytułu tej

służby, w stosunku do osób, które nie pełniły służby w okresie PRL, w

sposób naruszający zasadę równości wobec prawa;

6. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 45 ust. 1 w zw. z art. 10

ust. 1 i 2 Konstytucji RP oraz art. 42 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 6

ust. 2 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności,

polegające na usankcjonowaniu zastosowanej represji bez wykazania winy

indywidualnej, zastąpienie w tym zakresie władzy sądowniczej - władzą

ustawodawczą i odwróceniu w ten sposób zasady domniemania niewinności

przez uznanie wszystkich funkcjonariuszy będących w służbie przed 31 lipca

1990 r. za winnych działań zasługujących na penalizację;

7. naruszeniu przepisów postępowania cywilnego, co miało istotny wpływ na

wynik sprawy, a mianowicie art. 233 § 1 k.p.c. oraz art. 6 Konwencji o

Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada

1950 r. (zwaną dalej EKPC), poprzez brak wszechstronnego rozważenia

wszystkich istotnych okoliczności sprawy, skutkujące bezzasadnym

przyjęciem, że wnioskodawca był zaangażowany w funkcjonowanie państwa

totalitarnego w stopniu nie mniejszym, a nawet większym niż szeregowi

I USK 147/26

5

funkcjonariusze SB, prowadzący tzw. działalność operacyjną oraz że może

zostać zaliczony do grona osób sprawujących ogólną kontrolę i nadzór nad

członkami aparatu bezpieczeństwa.

Wskazując na powyższe, skarżący wniósł o:

1. uchylenie w całości wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu i jego zmianę,

poprzez uwzględnienie odwołania od decyzji z 31 maja 2017 r. (znak […]),

Dyrektora ZER MSWiA w Warszawie i zobowiązanie organu emerytalno-

rentowego do przeliczenia emerytury wnioskodawcy z pominięciem art. 15c

ustawy zaopatrzeniowej, bądź też uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania przez Sąd II Instancji;

2. obciążenie organu emerytalno-rentowego kosztami zastępstwa prawnego

według norm przypisanych.

Skarżący wniósł także o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,

wskazując, że:

1. zachodzi potrzeba dokonania wykładni powołanych w skardze przepisów

prawnych, budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów, albowiem w ocenie skarżącego, Sąd Apelacyjny we

Wrocławiu dokonując wykładni tych przepisów, w zakresie ustalenia

indywidualnych czynów wnioskodawcy oraz ich weryfikacji pod kątem

naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka, uczynił to

niewłaściwie, tj. zbyt szeroko, niezasadnie skupiając się na:

1. wykazaniu celu instytucji, w której wnioskodawca pełnił funkcję zastępcy

szefa ds. polityczno-wychowawczy eh, tj. przekazywanie wzorców

ideologicznych, które miały charakteryzować w państwie totalitarnym

postawę funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa, kształtowanie tzw.

socjalistycznego światopoglądu funkcjonariuszy i badanie ich nastrojów oraz

stanu moralno-politycznego;

2. dokonaniu oceny stanowiska zajmowanego przez wnioskodawcę, poprzez

stwierdzenie, że „stanowisko, które zajmował wnioskodawca należy uznać

za typowe dla modelu aparatu przymusu państwa totalitarnego”;

3. dokonaniu oceny, że czyny poszczególnych funkcjonariuszy z pozoru

nieszkodliwe i nieistotne - tworzyły opresyjny system, a suma

I USK 147/26

6

poszczególnych działań funkcjonariuszy tworzyła system uznany

powszechnie za bezprawny;

4. stwierdzeniu, że podstawowym celem działania osoby zajmującej

stanowisko kierownicze w służbie polityczno-wychowawczej MSW było

umacnianie postaw funkcjonariuszy służby sprzyjających zwalczaniu

ówczesnej opozycji demokratycznej i wszelkich przejawów niezależnej myśli.

W konsekwencji powyższego Sąd ustalił jaki kierunek działania miała instytucja, w

której wnioskodawca pełnił określoną funkcję, a nie dokonał ustaleń w zakresie

charakteru czynności rzeczywiście wykonywanych przez wnioskodawcę, w sytuacji

gdy zadaniem wnioskodawcy było szkolenie funkcjonariuszy i podpisywanie opinii

sporządzonych przez przełożonych, które to czynności nie sposób zaliczyć do

działalności operacyjnej przeciwko opozycji demokratycznej, wolnym związkom

zawodowym, czy też przeciwko kościołowi, ponadto Sąd nie ustalił, aby czynności

wnioskodawcy prowadziły do naruszenia praw i wolności człowieka;

5. zachodzi potrzeba dokonania wykładni powołanych w skardze przepisów

prawnych, budzących poważne wątpliwości, w celu ustalenia, czy ogólne

stwierdzenie Sądu Apelacyjnego że „działania wnioskodawcy były

nakierowane na zabezpieczenie interesów totalitarnego państwa” wskazuje,

że działania te są jednocześnie „ingerencją w prawa lub wolności człowieka i

obywatela”, a tym samym wskazują na realizowanie przez wnioskodawcę

służby na rzecz państwa totalitarnego, albowiem Sąd Apelacyjny we

Wrocławiu dokonując wykładni tych przepisów w zakresie ustalenia, czy

wnioskodawca pełnił służbę na rzecz państwa totalitarnego poprzestał na

stwierdzeniu, że działania wnioskodawcy były nakierowane na

zabezpieczenie interesów totalitarnego państwa;

6. skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, albowiem Sąd Apelacyjny we

Wrocławiu rozpoznając sprawę bezzasadne przyjął, że wnioskodawca z

samego faktu zajmowania stanowiska zastępcy szefa ds. polityczno-

wychowawczych w R. w Z., był zaangażowany w funkcjonowanie państwa

totalitarnego w stopniu nie mniejszym, a nawet większym, niż szeregowi

funkcjonariusze SB, prowadzący tzw. działalność operacyjną i może być

zaliczony do grona osób sprawujących ogólną kontrolę i nadzór nad

I USK 147/26

7

członkami aparatu bezpieczeństwa, co przemawiało za przyjęciem, że

zachodziły przesłanki do ustalenia wysokości policyjnej emerytury

wnioskodawcy, w oparciu o art. 15c ustawy zaopatrzeniowej, w sytuacji gdy

zgodnie z obowiązującym orzecznictwem Sądu Najwyższego działania

wnioskodawcy „powinny być jednak oceniane na podstawie wszystkich

okoliczności sprawy, w tym także na podstawie indywidualnych czynów i ich

weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka”.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ emerytalno-rentowy wniósł o

wydanie postanowienia w przedmiocie odmowy przyjęcia skargi do rozpoznania, a

z ostrożności procesowej oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie na rzecz

organu emerytalno-rentowego od odwołującego, kosztów zastępstwa procesowego

według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna wywiedziona w niniejszej sprawie nie mogła zostać

przyjęta do merytorycznego rozpoznania.

Skarga kasacyjna podlega badaniu (na etapie przedsądu) w zakresie

spełnienia przez nią warunków formalnych. Zgodnie z art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c.,

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne, jeżeli istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów, jeżeli zachodzi nieważność postępowania lub jeżeli skarga

kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając na skarżących obowiązek

wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania, czyli tak zwanego przedsądu, ustawodawca zagwarantował, że

skarga kasacyjna, jako nadzwyczajny środek zaskarżenia prawomocnych

orzeczeń, będzie realizować funkcje publicznoprawne. Ograniczenie przesłanek,

wskazanych w art. 3989 § 1 k.p.c. do czterech ma, w konsekwencji, zapewnić, że

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ustrojowo i procesowo będzie

uzasadnione jedynie w tych przypadkach, w których mogą być zrealizowane jej

I USK 147/26

8

funkcje publicznoprawne, a skarga nie stanie się instrumentem wykorzystywanym

w każdej jednostkowej sprawie. Ostatecznie, nie w każdej sprawie, nawet takiej, w

której prawomocne orzeczenie zostało wydane w warunkach błędu w subsumpcji,

czy też wyniku wadliwej wykładni prawa, skarga kasacyjna może być przyjęta do

rozpoznania. W przeciwnym bowiem razie Sąd Najwyższy stałby się, wbrew

obowiązującym przepisom, sądem trzeciej instancji, a jego zadaniem nie jest

przecież dokonywanie korekty ewentualnych błędów w zakresie stosowania, czy

też wykładni prawa, w każdej indywidualnej sprawie.

Formułując wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania strona

skarżąca wskazała, że zachodzi potrzeba dokonania wykładni powołanych w

skardze przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, a także jest ona oczywiście uzasadniona –

przywołano więc przesłanki przedsądu z art. 3989 § 1 pkt. 2 i 4 k.p.c.

W pierwszej kolejności należy więc zwrócić uwagę, że wadliwy jest sam

sposób sformułowania wniosku – co świadczy o jego bezpodstawności. Nie można

bowiem twierdzić, że skarga jest oczywiście uzasadniona - co oznacza oczywistą

bezzasadność zaskarżonego orzeczenia, a więc niewymagającą jakichkolwiek

dociekań lub analiz, a jednocześnie wskazywać na istnienie potrzeby wykładni

przepisów, czy też występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego -

wymagających z natury rzeczy pogłębionych rozważań (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z 17 lipca 2019 r., III CSK 148/19, LEX nr 2751796 oraz

postanowienie Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 577/17, LEX nr

2497710). Tego typu argumentacja, nawet w sytuacji podnoszenia jej w sposób

„ewentualny”, podważa zasadność wniosku.

Przechodząc natomiast do wskazanych we wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjne przesłanek przedsądu, należy przypomnieć, że odwołanie się do

potrzeby wykładni przepisów prawnych, budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga wykazania, że

określony przepis prawa, mimo iż budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się

wykładni, albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez

skarżącego rozbieżności w orzecznictwie, w odniesieniu do identycznych lub

I USK 147/26

9

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, Legalis nr 127030; z 28 marca

2007 r., II CSK 84/07, Legalis nr 2701754 i z 9 września 2022 r., I CSK 1494/22,

Legalis nr 2741242). Stronę skarżącą obciąża obowiązek przedstawienia odrębnej i

pogłębionej argumentacji prawnej, wskazującej na zaistnienie powołanej

okoliczności uzasadniającej przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,

zawierającej szczegółowy opis tego, na czym polegają poważne wątpliwości

interpretacyjne (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 8 lipca 2009 r., I CSK

111/09, LEX nr 570112 i z 29 września 2022 r. I CSK 3496/22, Legalis nr 2790349).

Powołanie się na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.

wymaga wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię przepisów prawa,

których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym

orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej wykładni,

podania, w drodze stosownego jurydycznego wywodu, na czym owe wątpliwości

polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty charakter i ich

rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z punktu widzenia

wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi kasacyjnej. Strona

skarżąca nie wykazała jednak istnienia wskazywanej przez siebie przesłanki

przedsądu. Sąd Najwyższy zajmował się już wykładnią art. 15c oraz art. 13b

ustawy zaopatrzeniowej w uchwale w sprawie III UZP 1/20, czy też wyroku z 25

października 2023 r. wydanym w sprawie III USKP 39/23 (LEX nr 3619227). Nie

można natomiast wykazywać istnienia rozbieżności w orzecznictwie, powołując się

jedynie na odmienność wyrokowania, czy interpretowania prawa przez sądy (por.

wyrok Sądu Najwyższego z 24 kwietnia 2003 r., I PK 577/02, OSNAPiUS 2003,

Nr 15, poz. 1).

Jeżeli natomiast chodzi o ostatnią ze wskazanych w skardze kasacyjnych

przesłanek przedsądu to wskazać należy na ugruntowane orzecznictwo Sądu

Najwyższego, z którego wynika, że odwołanie się do przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c. wymaga nie tylko powołania się na okoliczność, że skarga kasacyjna jest

oczywiście uzasadniona, ale również wykazania, iż przesłanka ta rzeczywiście

zachodzi. Oznacza to, że strona skarżąca musi wskazać, w czym (w jej ocenie)

wyraża się „oczywistość” zasadności skargi oraz podać argumenty wykazujące, że

I USK 147/26

10

rzeczywiście skarga jest uzasadniona w sposób oczywisty. Sam zarzut naruszenia

(nawet oczywistego) określonego przepisu (przepisów) nie prowadzi bowiem

wprost do oceny, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Strona

skarżąca powinna więc w wywodzie prawnym wykazać kwalifikowaną postać

naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego, polegającą na jego

oczywistości, widocznej prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy

prawniczej (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05,

OSNC 2006 nr 4, poz. 75; z 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06, LEX nr 198531; z 9

marca 2012 r., I UK 370/11, LEX nr 1215126 i z 1 stycznia 2012 r., I PK 104/11,

LEX nr 1215774). Ponadto, przez oczywistą zasadność skargi kasacyjnej rozumie

się sytuację, w której zaskarżone orzeczenie sądu drugiej instancji w sposób

ewidentny narusza konkretne przepisy prawa. (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z 30 listopada 2012 r., I UK 414/12, LEX nr 1675171). Takiej

okoliczności strona skarżąca jednak także nie wykazała.

Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.,

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 102 k.p.c.

DS.

[SOP]