Obustronna głuchoniemota a renta rodzinna po matce. SN nie przyjął skargi kasacyjnej

Decyzjami z 5 sierpnia 2021 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w

Lublinie, działając na podstawie przepisów ustawy z 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych:

I USK 180/26

2

- odmówił M.M. prawa do renty rodzinnej po matce M.M1., wskazując, że komisja

lekarska ZUS ustaliła, że ubezpieczona M.M. nie jest całkowicie niezdolna do pracy

i niezdolna do samodzielnej egzystencji;

- odmówił ubezpieczonej prawa do dodatku dla sieroty zupełnej wskazując, że

ubezpieczona nie nabyła prawa do renty rodzinnej;

- odmówił ubezpieczonej prawa do dodatku pielęgnacyjnego wskazując, że

ubezpieczona nie jest niezdolna do samodzielnej egzystencji;

- działając na podstawie przepisów ustawy z 31 lipca 2019 r. o świadczeniu

uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji, odmówił

ubezpieczonej prawa do świadczenia uzupełniającego wskazując, że ubezpieczona

nie jest niezdolna do samodzielnej egzystencji.

Sąd Okręgowy w Siedlcach IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych,

wyrokiem z 19 czerwca 2024 r. (sygn. akt IV U 841/21), wydanym w sprawie M.M., z

odwołań od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Lublinie, o

prawo do renty rodzinnej, o prawo do dodatku dla sieroty zupełnej, o prawo do

dodatku pielęgnacyjnego i o prawo do świadczenia uzupełniającego: w pkt

pierwszym zmienił zaskarżone decyzje z 5 sierpnia 2021 r., dotyczące prawa do

renty rodzinnej oraz prawa do dodatku dla sieroty zupełnej i ustalił prawo

odwołującej do stałej renty rodzinnej po M.M1. i prawo do dodatku dla sieroty

zupełnej od 21 października 2020 r.; w punkcie drugim oddalił odwołanie od decyzji

z 5 sierpnia 2021 r., dotyczących prawa do dodatku pielęgnacyjnego i prawa do

świadczenia uzupełniającego; w punkcie trzecim wyroku zasądził od Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Lublinie na rzecz M.M. kwotę 180 zł, tytułem

zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, z odsetkami w wysokości odsetek

ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas, od dnia

uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Na skutek apelacji organu rentowego, Sąd Apelacyjny w Lublinie III Wydział

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 23 października 2024 r. (sygn. akt

III AUa 455/24): zmienił zaskarżony wyrok w punkcie I i III oraz oddalił odwołania i

wniosek odwołującej o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego. Sąd

I USK 180/26

3

odwoławczy nie obciążył odwołującej kosztami zastępstwa procesowego w

postępowaniu apelacyjnym.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie, do Sądu

Najwyższego wywiodła odwołująca, zaskarżając judykat w całości, zarzucając

rozstrzygnięciu mające istotny wpływ na jego treść naruszenie:

1. art. 68 ust.1, ust. 3 oraz art. 76 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przez ich

niewłaściwe zastosowanie, polegające na nieprzyznaniu skarżącej renty

rodzinnej oraz dodatku dla sieroty zupełnej (a w ślad za tym dodatku dla

sieroty zupełnej) w sytuacji, gdy skarżąca z uwagi na swoją obustronną

głuchoniemotę, całkowicie pozbawiona jest zdolności do wykonywania pracy

zarobkowej, innej niż w warunkach chronionych;

2. art. 12 ust. 1 i 2 w związku z art. 13 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS, przez niewłaściwe ich zastosowanie i uznanie, że odwołująca jest

zdolna do pracy zarobkowej, albowiem może porozumiewać się z

pracodawcą i podejmowała już aktywność zarobkową, w sytuacji, gdy ze

zgromadzonego w postępowaniu materiału dowodowego wynika, iż skarżąca

obiektywnie jest zdolna do pracy wyłącznie w warunkach pracy chronionej,

co jednoznacznie wskazuje na to, że całkowicie utraciła zdolność do pracy w

normalnych warunkach;

3. art. 285 § 2 k.p.c. oraz art. 286 k.p.c. w związku z art. 290 k.p.c., poprzez

odstąpienie od dopuszczenia przez Sąd II instancji dowodu z łącznej opinii

biegłego z zakresu medycyny pracy i biegłego laryngologa, bądź opinii

odpowiedniego Instytutu Naukowego, w sytuacji gdy Sąd poddał w

wątpliwość wnioski wynikające z opinii biegłego T.B., a następnie oparł

dokonane ustalenia na pozostałych, niekorzystnych opiniach sporządzonych

w toku postępowania przed Sądem I instancji, pomimo wskazania, że

legitymując się orzeczeniem o niepełnosprawności z ograniczeniem do

podjęcia pracy w warunkach chronionych, okoliczność ta jest istotna i winna

być uwzględniona przy ocenia przydatności zawodowej skarżącej, oraz

pomimo bezspornie ustalonego faktu, trudności w komunikacji z

ubezpieczoną, już na etapie badania i związanej z tym konieczności

I USK 180/26

4

zbierania poszczególnych wywiadów od towarzyszącej ubezpieczonej w

czasie badania siostry M.S.;

4. art. 386 § 1 k.p.c., przez jego zastosowanie i uwzględnienie apelacji organu

rentowego w całości, pomimo jej bezzasadności;

5. art. 385 k.p.c., przez jego niezastosowanie, mimo że apelacja organu

rentowego jest w całości bezzasadna.

W związku ze stawianymi zarzutami, skarżąca wniosła o:

1. przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, jako oczywiście uzasadnionej;

2. uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy w tym

zakresie do ponownego rozpoznania przez Sąd Apelacyjny w Lublinie, przy

pozostawieniu temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego;

3. względnie, w przypadku uznania zasadności skargi i zgromadzonego

materiału za kompletny do orzeczenia, co do istoty sprawy - zmianę

zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie w całości apelacji organu

rentowego, jako bezzasadnej oraz zasądzenie na rzecz ubezpieczonej od

organu rentowego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w

postępowaniu apelacyjnym i kasacyjnym według norm przepisanych, wraz z

odsetkami ustawowymi za opóźnienie w spełnieniu świadczenia

pieniężnego, od dnia uprawomocnienia do dnia zapłaty.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, skarżąca

wskazuje, że oczywistej zasadności skargi kasacyjnej dopatruje się w dokonanej

przez Sąd analizie opinii biegłych, których twierdzenia oraz wnioski pozostają w

sprzeczności z terminami prawnymi, składającymi się na zagadnienie całkowitej

niezdolności do pracy, stanowiącej jedną z przesłanek nabycia prawa do renty

rodzinnej, a w dalszej kolejności dodatku dla sieroty zupełnej. Przy bezspornie

ustalonej okoliczności, że ubezpieczona jest osobą głuchoniemą, co do której

istnieją istotne ograniczenia komunikacyjne, za niedopuszczalne należy uznać

opieranie oceny, co do jej całkowitej niezdolności do pracy na ocenach szkolnych z

poszczególnych przedmiotów, do czego w ślad za opiniami biegłych nawiązuje Sąd

Apelacyjny. Ponadto, ujawnia się pewna dysharmonia zgromadzonych dowodów,

które nie prowadzą - w dotychczasowym stanie sprawy - do jednoznacznych

I USK 180/26

5

stanowisk, skoro ocena zatrudnienia winna być dokonana pod kątem

powszechnego rynku pracy. W takiej sytuacji obowiązkiem sądu było wyjaśnienie

stanowisk biegłych, co mogło zostać osiągnięte przez wykorzystanie, np. art. 286

k.p.c. – czego Sąd odwoławczy nie uczynił. Finalnie, Sąd rozpoznający sprawę o

rentę rodzinną nie może automatycznie powielić wniosku biegłego, o ile jego

argumentacja pozostaje w opozycji do kwestii związanych z terminami prawnymi –

dlatego też wniosek w ocenie skarżącej zasługuje na uwzględnienie.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną, organ rentowy wniósł o wydanie

postanowienia o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania i zasądzenie

na rzecz organu rentowego kosztów postępowania kasacyjnego, według norm

prawem przepisanych. Ewentualnie, w przypadku przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania przez Sąd Najwyższy - jej oddalenie i zasądzenie na rzecz organu

rentowego kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna odwołującej nie mogła zostać przyjęta do merytorycznego

rozpoznania.

Skarga kasacyjna podlega badaniu (na etapie przedsądu) w zakresie

spełnienia przez nią warunków formalnych. Zgodnie z art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c.,

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne, jeżeli istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów, jeżeli zachodzi nieważność postępowania lub jeżeli skarga

kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając na skarżących obowiązek

wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania, czyli tak zwanego przedsądu, ustawodawca zagwarantował, że

skarga kasacyjna, jako nadzwyczajny środek zaskarżenia prawomocnych

orzeczeń, będzie realizować funkcje publicznoprawne. Ograniczenie przesłanek,

wskazanych w art. 3989 § 1 k.p.c. do czterech ma, w konsekwencji, zapewnić, że

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ustrojowo i procesowo będzie

I USK 180/26

6

uzasadnione jedynie w tych przypadkach, w których mogą być zrealizowane jej

funkcje publicznoprawne, a skarga nie stanie się instrumentem wykorzystywanym

w każdej jednostkowej sprawie. Ostatecznie, nie w każdej sprawie, nawet takiej, w

której prawomocne orzeczenie zostało wydane w warunkach błędu w subsumpcji,

czy też wyniku wadliwej wykładni prawa, skarga kasacyjna może być przyjęta do

rozpoznania. W przeciwnym bowiem razie Sąd Najwyższy stałby się, wbrew

obowiązującym przepisom, sądem trzeciej instancji, a jego zadaniem nie jest

przecież dokonywanie korekty ewentualnych błędów w zakresie stosowania, czy

też wykładni prawa, w każdej indywidualnej sprawie.

Formułując wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania strona

skarżąca wskazała, że jest ona oczywiście uzasadniona – przywołano więc

przesłankę przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Przypomnieć więc należy, że z

ugruntowanego orzecznictwo Sądu Najwyższego wynika, że odwołanie się do

przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. wymaga nie tylko powołania się na

okoliczność, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, ale również

wykazania, iż przesłanka ta rzeczywiście zachodzi. Oznacza to, że strona skarżąca

musi wskazać, w czym (w jej ocenie) wyraża się „oczywistość” zasadności skargi

oraz podać argumenty wykazujące, że rzeczywiście skarga jest uzasadniona w

sposób oczywisty. Sam zarzut naruszenia (nawet oczywistego) określonego

przepisu (przepisów) nie prowadzi bowiem wprost do oceny, że skarga kasacyjna

jest oczywiście uzasadniona. Strona skarżąca powinna więc w wywodzie prawnym

wykazać kwalifikowaną postać naruszenia przepisów prawa materialnego lub

procesowego, polegającą na jego oczywistości, widocznej prima facie, przy

wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej (por. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006 nr 4, poz. 75;

z 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06, LEX nr 198531; z 9 marca 2012 r., I UK 370/11,

LEX nr 1215126 i z 1 stycznia 2012 r., I PK 104/11, LEX nr 1215774). Ponadto,

przez oczywistą zasadność skargi kasacyjnej rozumie się sytuację, w której

zaskarżone orzeczenie sądu drugiej instancji w sposób ewidentny narusza

konkretne przepisy prawa. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 30 listopada

2012 r., I UK 414/12, LEX nr 1675171). Takiej okoliczności strona skarżąca jednak

nie wykazała. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie

I USK 180/26

7

wskazano nawet żadnego przepisu prawa (materialnego lub procesowego), którego

naruszenia (i to w sposób kwalifikowany), miałby się dopuścić Sąd II instancji.

Strona skarżąca, formułując wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania, zapomniała o podstawowej kwestii – konieczności wyodrębnienia tego

wniosku od pozostałej części uzasadnienia skargi kasacyjnej, a zwłaszcza od

uzasadnienia zarzutów kasacyjnych. Ustawodawca konstruując wymagania skargi

kasacyjnej, wyodrębnił w oddzielnych przepisach art. 3984 k.p.c. obowiązek

przytoczenia podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia (§ 1) i obowiązek

przedstawienia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienia

(§ 2). Chodzi zatem o dwa odrębne, kreatywne elementy skargi kasacyjnej, które

spełniają określone cele i podlegają ocenie Sądu Najwyższego na różnych etapach

postępowania kasacyjnego. Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego

uzasadnienie podlegają analizie na etapie przedsądu, natomiast przytoczone

podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie oceniane są dopiero po przyjęciu skargi do

rozpoznania, w trakcie jej merytorycznego rozpoznawania. Oba te elementy muszą

być przez skarżącego wyodrębnione, oddzielnie przedstawione i uzasadnione,

czego w niniejszej sprawie zabrakło. Dla spełnienia wymogu z art. 3984 § 2 k.p.c.

nie wystarczy więc odwołanie się do podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia, bo

choć dla obu tych przesłanek argumenty mogą być podobne, to Sąd Najwyższy, w

ramach przedsądu, bada tylko wskazane w skardze okoliczności uzasadniające

przyjęcie jej do rozpoznania, nie analizuje zaś podstaw kasacyjnych i ich

uzasadnienia. Skarga kasacyjna powinna być tak zredagowana i skonstruowana,

aby Sąd Najwyższy nie musiał poszukiwać w uzasadnieniu jej podstaw pozostałych

elementów konstrukcyjnych skargi, ani tym bardziej się ich domyślać. Skarga

kasacyjna jest wszak szczególnym środkiem zaskarżenia realizującym przede

wszystkim interes publiczny, polegający na usuwaniu rozbieżności w orzecznictwie

sądów powszechnych oraz na wspomaganiu rozwoju prawa, zatem uzasadnienie

wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powinno koncentrować się na

wykazaniu, że takie okoliczności w sprawie zachodzą (postanowienia Sądu

Najwyższego: z 31 stycznia 2008 r., II UK 246/07, LEX nr 449007; z 10 marca

2008 r., III UK 4/08, LEX nr 459291; z 9 czerwca 2008 r., II UK 38/08, LEX nr

404134 i z 19 czerwca 2008 r., II UZ 18/08, LEX nr 406392).

I USK 180/26

8

W niniejszej sprawie strona skarżąca umieściła wniosek o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania w opisie stanu faktycznego sprawy, dopatrując się

oczywistej zasadności skargi kasacyjnej „w dokonanej przez Sąd analizie opinii

biegłych (…)”. Tak sformułowany wniosek nie mógł doprowadzić do przyjęcia skargi

kasacyjnej do jej dalszego, merytorycznego rozpoznania. Jego krótkie

uzasadnienie świadczy bowiem o polemice z ustaleniami dokonanymi przez Sąd

odwoławczy. Tymczasem, zgodnie z art. 3983 § 3 k.p.c. oraz art. 39813 § 2 k.p.c.,

podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalania faktów lub

oceny dowodów, a Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami faktycznymi

stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia. Związanie to wyklucza nie tylko

przeprowadzenie w jakimkolwiek zakresie dowodów, lecz także badanie czy sąd

drugiej instancji nie przekroczył granic swobodnej ich oceny. Z tego punktu

widzenia każdy zarzut skargi kasacyjnej, nawet zarzucający naruszenia przepisów

prawa materialnego, który ma na celu polemikę z ustaleniami faktycznymi sądu

drugiej instancji, z uwagi na jego sprzeczność z art. 3983 § 3 k.p.c., jest a limine

niedopuszczalny. Sąd Najwyższy nie pełni bowiem roli trzeciej instancji sądowej, a

skarga kasacyjna nie może być wykorzystywana jako instrument pozwalający na

kwestionowanie niesatysfakcjonującego stronę rozstrzygnięcia sądu drugiej

instancji.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy, na podstawie art. 3989 § 2

k.p.c., odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. O kosztach

postępowania orzeczono po myśli art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w związku z art. 99 k.p.c., w

kwocie ustalonej na podstawie § 10 ust. 4 pkt 2 w związku z § 9 ust. 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat

za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1935 ze zm.), a w zakresie

odsetek art. 98 § 11 k.p.c.

DS.

[SOP]

I USK 180/26

9