Zleceniobiorca-emeryt z umową o pracę poniżej minimum. SN nie przyjął skargi płatnika

Sąd Apelacyjny w Poznaniu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

wyrokiem z 8 października 2024 r., III AUa 658/24, oddalił apelację H. sp. z o.o. sp.

k. w G. (dalej jako płatnik składek) od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z 2

kwietnia 2024 r., VII U 1660/23, oddalającego odwołanie płatnika składek od decyzji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu z dnia 26 czerwca 2023

r., stwierdzającej, że ubezpieczony W.M. podlegał obowiązkowo ubezpieczeniom

emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu jako osoba wykonująca pracę na

podstawie umowy zlecenia na rzecz płatnika składek w okresie od dnia stycznia

2020 r. do dnia 31 grudnia 2021 r. oraz ustalającej, że podstawy wymiaru składek

od lutego 2020 r. do grudnia 2021 r. stanowią kwoty wskazane w decyzji.

I USK 212/26

2

Skargę kasacyjną wywiódł płatnik składek. W skardze kasacyjnej zarzucono

naruszenie prawa materialnego - art. 9 ust. 2c i ust. 4a ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2024 r., poz. 497 ze zm., dalej jako „ustawa systemowa") przez wadliwą

wykładnię, co doprowadziło do ich błędnego zastosowania, oraz art. 9 ust. 2c i ust.

4a ustawy systemowej przez niewłaściwe zastosowanie i zobowiązanie skarżącego

do opłacenia składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i wypadkowe za

ubezpieczonego, podczas gdy tego rodzaju zobowiązanie składkowe w ogóle nie

powstało.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano na

oczywistą zasadność skargi oraz potrzebę wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości oraz wywołujących rozbieżności w orzecznictwie.

W ocenie skarżącego ubezpieczony, który miał ustaloną emeryturę, a nadto był

zatrudniony u innego niż skarżący podmiotu na podstawie umowy o pracę w

niepełnym wymiarze czasu pracy za wynagrodzeniem niższym niż minimalne, nie

podlega obowiązkowo ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu z

tytułu wykonywania umowy zlecenia. Skarżący wskazał, że rozstrzygnięcie przez

Sąd Najwyższy sporu co do interpretacji art. 9 ust. 4a ustawy systemowej „jest

konieczne, a co więcej pozwoli stronom sporu w sposób jasny i precyzyjny

zrozumieć przepisy prawa i dokonywać stosownych działań na ich podstawie”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej

merytorycznego rozpoznania.

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1), istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność

postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4).

Obowiązkiem skarżącego jest sformułowanie i uzasadnienie wniosku o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania w nawiązaniu do tych przesłanek, gdyż

I USK 212/26

3

tylko wówczas może być osiągnięty cel wymagań przewidzianych w art. 3984 § 2

k.p.c. Rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego w kwestii przyjęcia bądź odmowy

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wynika z oceny czy okoliczności

powołane przez skarżącego odpowiadają tym, o jakich stanowi art. 3989 § 1 k.p.c.

Wniosek o przyjęcie do rozpoznania skargi kasacyjnej został oparty na

przesłance potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości

lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) i

oczywistej zasadności skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.).

Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

twierdzeniu o istnieniu potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1

pkt 2 k.p.c.) wymaga wykazania, że określony przepis prawa, mimo iż budzi

poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia

wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w

odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych, które należy

przytoczyć (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 23 maja 2018 r.,

I CSK 31/18, LEX nr 2508113; z dnia 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, LEX nr

424365). Powołanie się na tę przyczynę kasacyjną zakłada więc nie tylko

wskazanie przepisu prawa i stwierdzenie, że - w ocenie skarżącego - wywołuje on

wątpliwości. Konieczne jest również wykazanie, że wątpliwości te mają rzeczywisty

i poważny charakter, wyjaśnienie na czym one polegają, ich uzasadnienie, a także

wskazanie rozbieżnych wariantów interpretacyjnych, z odwołaniem się do

dotychczasowych poglądów orzecznictwa i dostępnego piśmiennictwa (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 571/17,

LEX nr 2497706), a w szczególności przytoczenie i poddanie analizie rozbieżnych

orzeczeń sądów w celu wykazania, że rozbieżności te mają swoje źródło w różnej

wykładni przepisu, bądź też przedstawienia argumentów wskazujących, że

wykładnia przeprowadzona przez sąd drugiej instancji sprzeczna jest z jednolitym

stanowiskiem doktryny lub orzecznictwa Sądu Najwyższego (zob. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2018 r., III UK 123/17, LEX nr 2496319).

Wypada również dodać, że podobnie jak w przypadku gdy podstawą wniosku o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jest występujące w sprawie zagadnienie

I USK 212/26

4

prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), omawiana przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.

nie zachodzi, jeżeli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii tego zagadnienia

prawnego lub wykładni przepisów i wyraził swój pogląd we wcześniejszych

orzeczeniach a brak nadto okoliczności uzasadniających zmianę tego poglądu (por.

postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 19 stycznia 2012 r., I UK 328/11, LEX nr

1215423; z dnia 10 kwietnia 2018 r., I CSK 733/17, LEX nr 2495968; z dnia

10 kwietnia 2018 r., II PK 143/17, LEX nr 2525398; z dnia 19 kwietnia 2018 r.,

I CSK 709/17, LEX nr 2486162; z dnia 23 maja 2018 r., I CSK 33/18, LEX nr

2508114).

Wniesiona skarga nie spełnia tak określonych warunków omawianej powyżej

przesłanki przedsądu, ponieważ problem wykładni art. 9 ust. 4a ustawy systemowej

w kontekście ograniczeń w stosowaniu zasady zwalniającej zleceniobiorcę

uprawnionego do emerytury (lub renty), który pozostaje w stosunku pracy, z

podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu wykonywania

umowy zlecenia był już wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi orzecznictwa. Przede

wszystkim wykładnia art. 9 ust. 4a ustawy systemowej została obszernie omówiona

w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2019 r., II UK 548/17 (LEX nr

2638597), w którym stwierdzono, że zawarte w art. 9 ust. 4a ustawy systemowej

zastrzeżenie „odsyłające” do ust. 2c tego przepisu powoduje, że zleceniobiorca

uprawniony do emerytury lub renty pozostający równocześnie w stosunku pracy nie

będzie podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu wykonywania

umowy zlecenia tylko wówczas, gdy wynagrodzenie uzyskiwane przez niego w

ramach stosunku pracy osiągnie kwotę co najmniej równą kwocie minimalnego

wynagrodzenia za pracę (art. 18 ust. 4 pkt 5a tej ustawy). Co do zasady każdy

zleceniobiorca (art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy systemowej) podlega obowiązkowym

ubezpieczeniom społecznym niezależnie od tego, czy jest uprawniony do emerytury

i renty (z wyjątkiem osób wymienionych w art. 6 ust. 4). Zwolnienie zleceniobiorcy z

tego obowiązku wynika natomiast z faktu równoczesnego pozostawania w stosunku

pracy, który z mocy art. 9 ust. 1 wyprzedza inne tytuły podlegania obowiązkowym

ubezpieczeniom społecznym, co dotyczy również emerytów i rencistów (por. art. 9

ust. 4 w związku z art. 9 ust. 4a). Dlatego właśnie emeryci i renciści, tak jak

pozostali zleceniobiorcy, podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z

I USK 212/26

5

tytułu wykonywania umów zlecenia, „jeżeli równocześnie nie pozostają w stosunku

pracy”. Zawarte w art. 9 ust. 4a ustawy systemowej zastrzeżenie „odsyłające” do art.

9 ust. 2c, przy uwzględnieniu gramatycznych reguł wykładni, należy zaś rozumieć w

ten sposób, że sytuacja prawna zleceniobiorcy uprawnionego do emerytury lub

renty będącego równocześnie pracownikiem jest regulowana treścią pierwszego z

wymienionych przepisów (nie podlega on obowiązkowym ubezpieczeniom

społecznym z tytułu umowy zlecenia, a podlega im jedynie z tytułu stosunku pracy)

tylko wtedy, gdy nie będzie wypełniała hipotezy ust. 2a.

Wspomniane zastrzeżenie oznacza bowiem, że sytuacja prawna omawianej

osoby w pierwszej kolejności powinna być oceniana przez pryzmat regulacji art. 9

ust. 2c ustawy systemowej i dopiero wówczas, gdy hipoteza normy prawnej

zawartej w tym przepisie nie zostanie wypełniona, sytuacja ta będzie uregulowana

wprost normą wynikającą z art. 9 ust. 4a, która a contrario formułuje zasadę,

zgodnie z którą zleceniobiorca uprawniony do emerytury lub renty pozostający w

stosunku pracy nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu

wykonywania umowy zlecenia. Innymi słowy, ocena sytuacji prawnej zleceniobiorcy

uprawnionego do emerytury lub renty pozostającego w stosunku pracy

dokonywana z uwzględnieniem regulacji art. 9 ust. 2c powinna „wyprzedzać” ocenę

dokonywaną wyłącznie na podstawie art. 9 ust. 4a. W praktyce z możliwością

zastosowania zasady, w myśl której zleceniobiorca uprawniony do emerytury lub

renty pozostający w stosunku pracy nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom

społecznym z tytułu wykonywania umowy zlecenia, będziemy mieli zatem do

czynienia wtedy, gdy podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne z

tytułu pozostawania w stosunku pracy osiągnie kwotę określoną w art. 18 ust. 4

pkt 5a (tzn. minimalnego wynagrodzenia za pracę), na co jednoznacznie wskazuje

brzmienie zdania drugiego art. 9 ust. 2c in fine, które nie określa przecież

wymienionych tam „innych tytułów”, a zatem obejmuje także osoby pozostające w

stosunku pracy. Natomiast, gdy podstawa wymiaru składek z tytułu pozostawania w

stosunku pracy będzie niższa niż kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę,

zleceniobiorca uprawniony do emerytury lub renty pozostający w stosunku pracy

będzie podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym również z tytułu

wykonywania umowy zlecenia. Pogląd ten został zaakceptowany w kolejnych

I USK 212/26

6

wyrokach Sądu Najwyższego między innymi z dnia 20 kwietnia 2021 r., II USKP

38/21 (LEX nr 3358857), z dnia 27 kwietnia 2021 r., II USKP 37/21 (LEX nr

3252364), z dnia 11 czerwca 2024 r., II USKP 19/23 (LEX nr 3724656) czy w

postanowieniu z dnia 16 lutego 2023 r., II USK 35/22 (LEX nr 3549740) i z dnia

8 maja 2024 r., II USK 64/24 (LEX nr 3712294).

Tak więc poruszony przez skarżącego problem na tle wykładni art. 9 ust. 4a

ustawy systemowej został już rozstrzygnięty przez Sąd Najwyższy i przepis ten nie

wymaga obecnie wykładni we wskazanym w skardze kasacyjnej zakresie.

Z kolei odwołanie się do przesłanki oczywistej zasadności skargi (art. 3989 §

1 pkt 4 k.p.c.) wymaga nie tylko powołania się na okoliczność, że skarga kasacyjna

jest oczywiście uzasadniona, ale również wykazania, iż przesłanka ta rzeczywiście

zachodzi. Oznacza to, że skarżący musi wskazać, w czym - w jego ocenie - wyraża

się „oczywistość” zasadności skargi oraz podać argumenty wykazujące, że

rzeczywiście skarga jest uzasadniona w sposób oczywisty. Sam zarzut naruszenia

(nawet oczywistego) określonego przepisu (przepisów) nie prowadzi bowiem

wprost do oceny, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Skarżący

powinien więc w wywodzie prawnym wykazać kwalifikowaną postać naruszenia

przepisów prawa materialnego lub procesowego polegającą na jego oczywistości,

widocznej prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej (por.

postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC

2006 nr 4 poz. 75; z dnia 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06, LEX nr 198531; z dnia

9 marca 2012 r., I UK 370/11, LEX nr 1215126; z dnia 10 stycznia 2012 r.,

I PK 104/11, LEX nr 1215774). Ponadto przez oczywistą zasadność skargi

kasacyjnej rozumie się sytuację, w której zaskarżone orzeczenie sądu drugiej

instancji w sposób ewidentny narusza konkretne przepisy prawa. Zatem we

wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, jak i w jego uzasadnieniu,

niezbędne jest powołanie konkretnych przepisów prawa, z którymi wyrok sądu

drugiej instancji jest w oczywisty sposób sprzeczny (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 30 listopada 2012 r., I UK 414/12, LEX nr 1675171). Jednak o

tym, że skarga jest oczywiście uzasadniona nie może decydować argumentacja

zawarta w uzasadnieniu jej podstaw (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

2 kwietnia 2008 r., II PK 347/07, LEX nr 465860).

I USK 212/26

7

Oceniany w tym kontekście wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania nie spełnia wyżej określonych kryteriów, ponieważ we wniosku tym

skarżący nie odwołuje się do żadnego konkretnego przepisu, ograniczając się

jedynie do twierdzenia, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Dopiero z dalszej treści skargi można się domyślać, że być może

skarżącemu chodzi o art. 9 ust. 4a ustawy systemowej. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego ugruntowane jest natomiast stanowisko, według którego dla

stwierdzenia, że w sprawie wystąpiła przesłanka oczywistej zasadności skargi,

skarżący powinien był wskazać konkretne, naruszone przez sąd przepisy, a także

przytoczyć odpowiednie argumenty wyjaśniające, dlaczego te przepisy zostały, jego

zdaniem, w tak ewidentny sposób naruszone (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 29 maja 2018 r., I CSK 42/18, LEX nr 2508120), zaś skarga

kasacyjna powinna być tak zredagowana i skonstruowana, by Sąd Najwyższy nie

musiał poszukiwać w jej podstawach lub ich uzasadnieniu pozostałych elementów

kreatywnych skargi ani tym bardziej się ich domyślać (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 9 czerwca 2008 r., II UK 38/08, LEX nr 494134). Odnosi się to

również do szczególnej podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., która jako

jedyna ma na uwadze indywidulany interes skarżącego w przyjęciu skargi

kasacyjnej do rozpoznania. O ile zasadne podstawy kasacyjne mogą prowadzić do

uwzględnienia skargi kasacyjnej, to w przypadku podstawy przedsądu z art. 3989 §

1 pkt 4 k.p.c. znaczenie ma dopiero oczywista zasadność skargi, czyli samodzielne

(odrębne od podstaw kasacyjnych) wskazanie i wykazanie we wniosku naruszenia

przepisów, które bez wątpliwości prowadzi do stwierdzenia, że objęty skargą wyrok,

jest oczywiście wadliwy i dlatego skarga powinna zostać przyjęta do rozpoznania

(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 2020 r., I UK 250/19, LEX

nr 3029692). Zauważyć jednak trzeba, co wynika z rozważań dokonanych powyżej,

że zaskarżony wyrok zgodny jest z utrwaloną linią orzecznictwa, a okoliczność ta

jednoznacznie dyskwalifikuje tezę o oczywistej zasadności skargi.

Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

[SOP]

I USK 212/26

8