Premie pracownika a zwrot zasiłku od płatnika. SN nie przyjął skargi ZUS

Decyzją z 15 czerwca 2022 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w

Nowym Sączu przyznał R. J. prawo do zasiłku chorobowego od podstawy wymiaru

2 319,09 zł (za okres od 2 grudnia 2013 r. do 1 czerwca 2014 r.) oraz od podstawy

wymiaru 2389,56 zł (za okresy: od 9 grudnia 2014 r. do 28 kwietnia 2015 r., od 9

lipca 2015 r. do 21 sierpnia 2015 r., od 26 sierpnia 2015 r. do 18 września 2015 r.,

od 8 października 2015 r. do 30 października 2015 r.,

od 2 listopada 2015 r. do 30 grudnia 2015 r., od 24 marca 2016 r. do 30 czerwca

2016 r., od 4 lipca 2016 r. do 18 lipca 2016 r., od 6 października 2016 r. do 31

marca 2017 r., od 18 sierpnia 2017 r. do 31 stycznia 2018 r., od 18 kwietnia 2018 r.

do 9 maja 2018 r., za 15 maja 2018 r., od 23 maja 2018 r. do 23 czerwca 2018 r.,

od 8 sierpnia 2018 r. do 17 sierpnia 2018 r., od 18 września 2018 r.

I USK 291/24

2

do 5 października 2018 r., od 15 listopada 2018 r. do 23 listopada 2018 r.,

od 11 grudnia 2018 r. do 13 grudnia 2018 r., od 17 grudnia 2018 r. do 2 lutego

2019 r., od 17 kwietnia 2019 r. do 28 kwietnia 2019 r. oraz prawo do świadczenia

rehabilitacyjnego za okres od 2 czerwca 2014 r. do 31 lipca 2014 r. od podstawy

wymiaru 2453,60 zł i od 29 kwietnia 2019 r. do 27 lipca 2019 r. od podstawy

wymiaru 2571,17 zł. Jednocześnie zobowiązano płatnika składek L. G. (F. L.) do

zwrotu nienależnie wypłaconego R. J. zasiłku chorobowego z funduszu

chorobowego oraz świadczenia rehabilitacyjnego z funduszu chorobowego za ww.

okresy w łącznej kwocie 127 467,70 zł, w tym należność główna 91 051,62 zł oraz

odsetki 36 416,08 zł.

ZUS wskazał, że R. J. zostały wypłacone świadczenia w zawyżonych

kwotach, które podlegają zwrotowi przez płatnika składek L. G., który przekazał do

organu rentowego nieprawdziwe dane mające wpływ na wysokość świadczeń.

Wyrokiem z 15 marca 2023 r., sygn. akt IV U 206/22, Sąd Rejonowy w

Nowym Sączu oddalił odwołanie L. G. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych Oddziału w Nowym Sączu z 15 czerwca 2022 r., znak […] i zasądził

od L. G. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Nowym Sączu

kwotę 180 zł tytułem kosztów zastępstwa prawnego.

Apelację od powyższego wyroku wniósł odwołujący się, zaskarżając go w

całości i wnosząc o jego zmianę.

Wyrokiem z 20 marca 2024 r., sygn. akt IV Ua 6/23, Sąd Okręgowy w

Nowym Sączu na skutek apelacji odwołującego się L. G. zmienił w całości

zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego oraz poprzedzającą go decyzję organu

rentowego z 15 czerwca 2022 r. w ten sposób, że stwierdził, iż płatnik składek L. G.

nie jest zobowiązany do zwrotu nienależnie wypłaconego R. J. zasiłku

chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego za okresy wskazane w decyzji z 15

czerwca 2022 r. w łącznej kwocie 127 467,70 złotych.

Sąd drugiej instancji w przeważającej części podzielił ustalenia faktyczne

Sądu pierwszej instancji i przyjął je za własne. Sąd Okręgowy nie podzielił jednak

ustaleń, że L. G. przekazał do ZUS nieprawdziwe dane, mające wpływ na

wysokość świadczeń wypłaconych jego pracownikowi R. J. Prawidłowo Sąd

Rejonowy ustalił, że R. J. zostały wypłacone zawyżone świadczenia w postaci

I USK 291/24

3

zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego za okresy wskazane w

decyzji. Wypłata zawyżonych świadczeń była spowodowana ustaleniem przez

organ rentowy w decyzji z 5 sierpnia 2019 roku, nr […] nowej wysokości podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne dla R. J. z tytułu

zgłoszenia do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych jako pracownika u płatnika

składek L. G. za maj 2013 roku, wrzesień 2013 roku, październik 2013 roku,

listopad 2013 roku, sierpień 2014 roku, wrzesień 2014 roku. W ocenie ZUS premie

wypłacone R. J. w ww. miesiącach, które zostały uwzględnione w podstawie zasiłku

chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego, zostały ustalone wyłącznie w celu

uzyskania wysokich świadczeń z ubezpieczenia chorobowego, co godzi w zasady

współżycia społecznego. Odwołanie od ww. decyzji zostało oddalone

prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Nowym Sączu w sprawie o sygn. akt

IV U 1234/19.

Konsekwencją tak przyjętej podstawy wymiaru składek jest ustalenie, że R.

J. zostały wypłacone zawyżone świadczenia w postaci zasiłku chorobowego i

świadczenia rehabilitacyjnego za okresy wskazane zaskarżonej decyzji.

Kwestią sporną jest natomiast ocena czy organ rentowy może skutecznie

domagać się zwrotu różnicy pomiędzy świadczeniem wypłaconym a należnym od

płatnika składek. Sąd odwoławczy zauważył, że organ rentowy w pierwszej

kolejności skierował żądanie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń do R. J.,

wydając decyzję z 3 września 2021 r. Prawomocnym wyrokiem z 21 października

2021 r. w sprawie IV U 279/21 Sąd Rejonowy w Nowym Sączu zmienił ww. decyzję

wskazując w uzasadnieniu, że nie zostały spełnione przesłanki zwrotu świadczenia

przewidziane w art. 84 ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Zatem organ rentowy - powołując się na art. 84 ust. 6 ustawy

z 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych - zaskarżoną w

niniejszym postępowaniu decyzją z 15 czerwca 2022 r. - zobowiązał płatnika

składek L. G. do zwrotu świadczeń nienależnie wypłaconych R. J. wskazując, że

nadpłata powstała z powodu przekazania przez płatnika nieprawdziwych danych

mających wpływ na wysokość świadczeń. Zgodnie z ww. przepisem, jeżeli pobranie

nienależnych świadczeń zostało spowodowane przekazaniem przez płatnika

składek lub inny podmiot nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do

I USK 291/24

4

świadczeń lub na ich wysokość, obowiązek zwrotu tych świadczeń wraz z

odsetkami obciąża odpowiednio płatnika składek lub inny podmiot.

Sąd Okręgowy wyjaśnił, że powołany wyżej przepis znajduje zastosowanie w

sytuacji, w której pobranie nienależnych świadczeń zostało spowodowane

przekazaniem przez płatnika składek lub inny podmiot nieprawdziwych danych

mających wpływ na prawo do świadczeń, a jednocześnie nie można stwierdzić

odpowiedzialności osoby, której świadczenie wypłacono, bowiem nie można uznać,

że pobrała je nienależnie w rozumieniu art. 84 ust. 1 i 2 ustawy systemowej. Celem

regulacji wynikającej z art. 84 ust. 6 ustawy jest umożliwienie organowi rentowemu

odzyskania świadczeń, które - bez jego winy - zostały wypłacone, bądź zawyżone,

a nie ma jednocześnie podstaw, aby uznać, że pobierająca je osoba zobowiązana

byłaby do ich zwrotu w myśl zasad wynikających z art. 84 ust. 1 i 2 ustawy

systemowej. Organ rentowy ma w takiej sytuacji podstawy do żądania zwrotu

nadpłaconych kwot od odpowiedzialnego za zaistnienie takiej sytuacji płatnika lub

innego podmiotu, którego nieprawdziwe informacje doprowadziły do wypłacenia

nienależnych świadczeń.

Sąd odwoławczy podkreślił, że przez nieprawdziwe dane, o jakich mowa w

art. 84 ust. 6 ustawy systemowej, należy rozumieć zawarte w dokumentach dane

niezgodne z prawdą, z rzeczywistością, ze stanem faktycznym, kłamliwe,

zmyślone, nierzeczywiste (tak m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 6 września 2012 r.,

II UK 39/12). W doktrynie i orzecznictwie wielokrotnie podkreślano, że

odpowiedzialność płatnika składek z tytułu naprawienia szkody wyrządzonej

wskutek podania organowi rentowemu nieprawdziwych danych i spowodowania w

ten sposób wypłaty nienależnego świadczenia jest odpowiedzialnością deliktową,

opartą na winie sprawcy, która jednak nie ma charakteru absolutnego i nie jest

niezależna od zachowania organu rentowego. Należy przy tym podkreślić, że po

stwierdzeniu, iż wypłacenie nienależnych świadczeń zostało spowodowane

przekazaniem przez płatnika składek nieprawdziwych danych mających wpływ na

prawo do świadczeń lub na ich wysokość, obowiązek zwrotu tych świadczeń wraz z

odsetkami, obciąża płatnika za cały okres, za który nienależne świadczenia zostały

wypłacone.

I USK 291/24

5

W niniejszej sprawie, organ rentowy, zobowiązując - na podstawie art. 84

ust. 6 ustawy systemowej - skarżącego płatnika składek do zwrotu wypłaconych

R.J. świadczeń z ubezpieczenia chorobowego, obowiązek ten wywodził z

przekazania przez płatnika składek „danych nieprawdziwych", polegających na

zadeklarowaniu podstawy wymiaru składek pracownika, która następnie została

uznana przez organ rentowy za zawyżoną.

W ocenie Sądu Okręgowego brak było jednak podstaw do przyjęcia, że dane

dotyczące wysokości podstawy wymiaru składek pracownika przekazane organowi

rentowemu przez płatnika były informacjami nieprawdziwymi. Uwzględniając

koncepcję organu rentowego „nieprawdziwe dane" miałyby objąć również sytuację

(tak jak w niniejszej sprawie), w której organy kontrolne uznają np. po kilku latach,

że ustalona wysokość wynagrodzenia nie odpowiada obowiązującym normom

prawnym. W konsekwencji należałoby dojść do absurdalnego wniosku, że płatnik

składek zobowiązany jest podawać dane dopiero po uprzedniej ich ocenie i

akceptacji przez organ rentowy. W niniejszej sprawie L.G. w składanych do ZUS

deklaracjach podawał dane prawdziwe - ujawniał w nich na bieżąco premie

faktycznie wypłacane R. J. Deklaracje te ZUS przyjmował, akceptował podaną

wysokość wynagrodzenia i w oparciu o wskazane w nich kwoty ustalał podstawę

wymiaru świadczeń (zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego). Dopiero

po kilku latach - w związku z długotrwałym korzystaniem przez pracownika ze

świadczeń chorobowych - organ rentowy powziął wątpliwość co do zasadności

wypłaconych mu premii.

Sąd odwoławczy podkreślił, że w orzecznictwie sądów jednoznacznie

przyjmuje się, iż organ rentowy, który zaniedbał wykonania własnych działań

polegających na dokładnym i merytorycznym sprawdzeniu dokumentów

zgłoszeniowych, nie może obciążać płatnika składek za te zaniechania

kwalifikowane jako przekazanie nieprawdziwych danych. Wobec tego, niezależnie

od prawomocnej oceny wysokości wynagrodzenia dokonanej przez Sąd w sprawie

IV U 1234/19 - Sąd Okręgowy, oceniając apelację, podzielił zarzut L. G., że podane

przez niego dane do ZUS nie były omyłką, ani nie były nieprawdziwe.

L. G. podawał w deklaracjach wysokość wynagrodzenia, jakie faktycznie

wypłacał pracownikowi (wynagrodzenie z doliczeniem premii), a już cel takiego

I USK 291/24

6

zachowania pozostaje poza sferą weryfikacji przesłanek z art. 84 ust 6 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych i nie może stanowić o obowiązku zwrotu

wypłacanego w zawyżonej wysokości świadczenia, na skutek podania do ZUS

danych, których ten ostatecznie po jakimś czasie nie zaakceptował. Dane podane

przez płatnika składek były prawdziwe, gdyż odpowiadały rzeczywistemu stanowi

rzeczy (zaistniałym zdarzeniom), odpowiadały też „prawdzie” na gruncie prawa

pracy (w znaczeniu, że ustalone wynagrodzenie nie była sprzeczne z

obowiązującymi przepisami). W tym kontekście nie ma znaczenia, czy wypłacone

wynagrodzenie było niegodziwe czy też nie. Czym innym jest bowiem ocena

prawna ustalonego wynagrodzenia, która nie poddaje się sprawdzianowi prawdy i

fałszu, a czym innym przeniesienie przez płatnika składek zdarzeń zaistniałych do

deklaracji kierowanej do organu rentowego. Dlatego sąd drugiej instancji stwierdził,

wbrew twierdzeniom organu rentowego, że płatnik składek nie przekazał

nieprawdziwych danych dotyczących wynagrodzenia, które wypłacał pracownikowi.

Tym samym nie ma podstaw do zastosowania względem niego art. 84 ust. 6

ustawy i zobowiązania do zwrotu nadpłaconego zasiłku chorobowego i świadczenia

rehabilitacyjnego.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył skargą kasacyjną organ rentowy w

całości. Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania oparł

na podstawie przyjęcia skargi do rozpoznania określonej w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

(oczywista zasadność skargi kasacyjnej).

Strona skarżąca podniosła, że skarga kasacyjna jest oczywiście

uzasadniona, uwzględniając okoliczność dokonania przez Sąd Okręgowy błędnej

wykładni przepisu prawa materialnego tj. art. 84 ust. 6 ustawy systemowej, w

oparciu o którą to błędną wykładnię zapadło wadliwe prawomocne orzeczenie tego

Sądu.

Zdaniem organu rentowego, przyjęcie interpretacji przepisu art. 84 ust. 6

ustawy systemowej w sposób dokonany przez Sąd Okręgowy prowadziłoby do

konkluzji, że pracodawca jako płatnik składek nie ponosi odpowiedzialności za

podanie organowi rentowemu danych, które w wyniku przeprowadzonego przez ten

organ postępowania kontrolnego, po wydaniu stosownej decyzji kwestionującej

I USK 291/24

7

podstawę wymiaru składek ubezpieczonego i prawomocnego wyroku Sądu

oddalającego odwołanie płatnika od takiej decyzji, okazały się nieprawdziwe.

Zdaniem organu rentowego, trafny jest kasacyjny zarzut naruszenia przepisu

art. 84 ust. 6 ustawy systemowej. Organ rentowy stanął na stanowisku, że błędna

wykładnia przepisu art. 84 ust. 6 ustawy systemowej, wskutek której Sąd Okręgowy

orzekł o braku podstaw do zwrotu przez płatnika składek spornych świadczeń,

przesądza o tym, iż skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna organu rentowego nie kwalifikuje się do przyjęcia jej do

merytorycznego rozpoznania. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie (1) występuje istotne

zagadnienie prawne, (2) istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących

poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów,

(3) zachodzi nieważność postępowania lub (4) skarga kasacyjna jest oczywiście

uzasadniona. W związku z tym wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności

wymienionych w powołanym przepisie, a jego uzasadnienie powinno zawierać

argumenty świadczące o tym, że rzeczywiście, biorąc pod uwagę sformułowane w

ustawie kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania skargi przez Sąd Najwyższy.

Skarga kasacyjna zawiera wniosek o przyjęcie jej do rozpoznania

uzasadniony w ten sposób, że jest ona oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c.). Nie można jednak uznać, że skarżący wykazał istnienie przesłanki przyjęcia

skargi do rozpoznania określonej w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że przesłanka oczywistej

zasadności skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) spełniona jest wówczas,

gdy zachodzi niewątpliwa, widoczna na pierwszy rzut oka, tj. bez konieczności

głębszej analizy, sprzeczność orzeczenia z przepisami prawa nie podlegającymi

różnej wykładni (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 8 marca 2002 r.,

I PKN 341/01, OSNP 2004, Nr 6, poz. 100; z dnia 10 stycznia 2003 r., V CZ 187/02,

OSNC 2004, Nr 3, poz. 49). Musi być zatem oczywiste, że ma miejsce

I USK 291/24

8

kwalifikowana postać naruszenia prawa, zauważalna prima facie przy

wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, która przesądza o wadliwości

zaskarżonego orzeczenia w stopniu nakazującym uwzględnienie skargi (por. m.in.

postanowienia Sądu Najwyższego z 24 lutego 2012 r., II CSK 225/11, nie publ.; z

23 listopada 2011 r., III PK 44/11, nie publ.). Powołanie się na przesłankę, zawartą

w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., zobowiązuje przy tym skarżącego do przedstawienia

wywodu prawnego, że skarga jest oczywiście uzasadniona.

W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie

przedstawiono jakiejkolwiek argumentacji, która mogłaby uzasadniać stwierdzenie,

że Sąd Okręgowy dopuścił się oczywistego i rażącego naruszenia prawa, które

doprowadziło do wydania oczywiście niesłusznego rozstrzygnięcia. Wskazać

należy, że Sąd Najwyższy podkreślił w swoim orzecznictwie, że przepis art. 84 ust.

6 u.s.u.s. wykracza poza podstawową więź ubezpieczeniową. Pozwala na

pociągnięcie do odpowiedzialności podmiot, który nie pobrał nienależnego

świadczenia. Znaczy to tyle, że płatnik składek będzie zobowiązany nie z racji

wzbogacenia się, ale z uwagi na zachowanie, które ustawodawca uznał za

podstawę prawną zwrotu nienależnego świadczenia. Odpowiedzialność z art. 84

ust. 6 ustawy ma zatem charakter subsydiarny. Została oparta na właściwościach

odszkodowawczych. Nie ma wątpliwości, że wzmacnia sytuację prawną organu

rentowego. Wymienione cechy skłaniają do dokonywania ostrożnej interpretacji

przepisu. Normy prawa publicznego, nakładające obciążenia w trybie

ekstraordynaryjnym nie mogą być wykładane w sposób rozszerzający, a wszelkie

wątpliwości należy wyjaśniać na korzyść zobowiązanego (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z 31 stycznia 2018 r., II UK 672/16).

Trzeba zatem przypomnieć, że odpowiedzialność płatnika składek z art. 84

ust. 6 u.s.u.s. opiera się na winie. Przekazanie nieprawdziwych danych stanowi

czyn niedozwolony, konieczne jest więc stwierdzenie winy według hipotezy: kto

przekazuje Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych nieprawdziwe dane, zobowiązany

jest do zwrotu kwot świadczonych na ich podstawie. Oznacza to, że podstawą

odpowiedzialności płatnika składek jest wina w niewykonaniu lub nienależytym

wykonaniu obowiązku przekazania organowi rentowemu wymaganych informacji,

I USK 291/24

9

polegająca na niedochowaniu należytej staranności (por. wyrok Sądu Najwyższego

z 3 marca 2020 r., II UK 306/18).

Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie wyrażał pogląd na temat wykładni

pojęcia „nieprawdziwe dane” przyjmując, że przez „nieprawdziwe dane”, o których

mowa w art. 84 ust. 6 ustawy systemowej, należy rozumieć zawarte w

dokumentach dane niezgodne z prawdą, z rzeczywistością, ze stanem faktycznym,

kłamliwe, zmyślone, nierzeczywiste (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 7 lutego

2018 r., II UK 673/16, OSNP 2019 Nr 2, poz. 19 i przywołane tam orzeczenia).

W wyroku z 31 stycznia 2018 r., II UK 672/16, dostrzeżono, że „czym innym

jest ocena prawna ustalonego wynagrodzenia, która nie poddaje się sprawdzianowi

prawdy i fałszu, a czym innym przeniesienie przez płatnika składek zdarzeń

zaistniałych do deklaracji kierowanej do organu rentowego”. Należy również

zwrócić uwagę na pogląd, wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyroku z 6 września

2012 r., II UK 39/12 (Monitor Prawa Pracy 2013 nr 1, s. 49-50), na gruncie art. 34

ust. 1 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu

wypadków przy pracy i chorób zawodowych (obecnie tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r.,

poz. 21890), że uprawnione jest przede wszystkim rozróżnienie danych

nieprawdziwych i danych niepoprawnych, ponieważ dane niepoprawne w

odróżnieniu do danych nieprawdziwych podlegają korekcie. Nieobojętny jest więc

element winy w zachowaniu płatnika, zwłaszcza kierunkowej, co do wprowadzenia

w błąd przez podanie danych nieprawdziwych. Podczas rozstrzygania sporu

przeważają więc elementy stanu faktycznego, które decydują o nieprawidłowych

lub nieprawdziwych danych, jak również o winie. Wówczas wykładnia i

zastosowanie prawa zależą od tych ustaleń.

Przenosząc zaprezentowane rozważania na grunt niniejszej sprawy należy

uznać, że wykładnia art. 84 ust. 6 ustawy systemowej dokonana przez Sąd

Okręgowy nie była rażąco nieprawidłowa i wpisywała się w ogólną linię orzeczniczą

widoczną w przytoczonych judykatach Sądu Najwyższego. Organ rentowy

natomiast, w rzeczywistości, pod pozorem kwestionowania wykładni prawa

dokonanej przez Sąd drugiej instancji, kwestionuje ocenę stanu faktycznego

dokonaną przez ten Sąd w zakresie winy płatnika składek, prowadzącej do podania

„nieprawdziwych danych”, a nie jedynie danych „nieprawidłowych”.

I USK 291/24

10

Tymczasem w postępowaniu wywołanym wniesieniem skargi kasacyjnej

obowiązuje art. 3983 § 3 k.p.c., w myśl którego podstawą skargi kasacyjnej nie

mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Jest on

dodatkowo wsparty dyspozycją art. 39813 § 2 k.p.c., w myśl którego w

postępowaniu kasacyjnym nie jest dopuszczalne powołanie nowych faktów i

dowodów, a Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia.

Stwierdzając, że nie zachodzą przyczyny przyjęcia skargi, określone

w art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy postanowił zgodnie z art. 3989 § 2 k.p.c.

[KK]

[a.ł]