Umowa o pracę w rodzinie uznana za pozorną. SN nie przyjął skargi ubezpieczonego

W wyroku z 20 marca 2025 r., sygn. akt III AUa 471/23, Sąd Apelacyjny w

Szczecinie – w sprawie z odwołania B.L. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych Oddział w Koszalinie z udziałem P.L. – oddalił apelację

ubezpieczonego od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Gorzowie Wielkopolskim z 30 sierpnia 2023 r., sygn. akt VI U

I USK 661/26

2

123/23, w którym Sąd Okręgowy oddalił odwołanie ubezpieczonego od decyzji

organu rentowego z 6 lutego 2023 r., nr […]. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Oddział w Koszalinie w tej ostatniej stwierdził, że B.L. jako pracownik płatnika

składek P.L. nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym,

chorobowemu, wypadkowemu od 2 listopada 2016 r.

Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego ubezpieczony zaskarżył w ten sposób,

że w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazał

na przyczynę przyjęcia skargi określoną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. W ocenie

skarżącego w sprawie występuje następujące istotne zagadnienie prawne:

„Czy dopuszczalne jest uznanie, umowy o pracę za pozorną wyłącznie na

podstawie ogólnych wątpliwości co do jej realizacji, bez wykazania przez organ, a

następnie sądy obu instancji, niebudzących wątpliwości okoliczności świadczących

o pozorności umowy o pracę”.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o: 1) wydanie

postanowienia odmawiającego przyjęcia skargi kasacyjnej, 2) oddalenie skargi

kasacyjnej - w przypadku przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 3)

zasądzenie od ubezpieczonego na rzecz pozwanego kosztów postępowania

kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego, według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ubezpieczonego nie kwalifikuje się do przyjęcia jej do

merytorycznego rozpoznania. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących

poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów,

zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście

uzasadniona. W związku z tym wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności

wymienionych w powołanym przepisie, a jego uzasadnienie zawierać argumenty

świadczące o tym, że rzeczywiście, biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie

kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania skargi przez Sąd Najwyższy.

I USK 661/26

3

Wniesiona w sprawie skarga kasacyjna zawiera wniosek o przyjęcie jej do

rozpoznania uzasadniony w ten sposób, że w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.). Nie można jednak uznać, że

skarżący wykazał istnienie przesłanki przyjęcia skargi do rozpoznania określonej w

art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

W świetle utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego

przyczyny przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania określonej w art. 3989 § 1 pkt

1 k.p.c., przedstawienie okoliczności uzasadniających rozpoznanie skargi

kasacyjnej ze względu na występujące w sprawie istotne zagadnienie prawne

polega na sformułowaniu samego zagadnienia wraz ze wskazaniem konkretnego

przepisu prawa, na tle którego to zagadnienie występuje oraz wskazaniu

argumentów prawnych, które prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, w tym

także na sformułowaniu własnego stanowiska przez skarżącego. Wywód ten

powinien być zbliżony do tego, jaki jest przyjęty przy przedstawianiu zagadnienia

prawnego przez sąd odwoławczy na podstawie art. 390 k.p.c. (postanowienia Sądu

Najwyższego z: 9 stycznia 2026 r., I CSK 1777/25, LEX nr 3996598; T. Wiśniewski

(w:) D. Dończyk, J. Iwulski, G. Jędrejek, I. Koper, G. Misiurek, M. Orecki, P.

Pogonowski, S. Sołtysik, D. Zawistowski, T. Zembrzuski, T. Wiśniewski, Kodeks

postępowania cywilnego. Komentarz. Tom. II. Artykuły 367–50539, Warszawa 2021,

art. 390; M. Manowska (w:) Apelacja w postępowaniu cywilnym. Komentarz.

Orzecznictwo, Warszawa 2025, art. 390). Analogicznie należy traktować wymogi

konstrukcyjne samego zagadnienia prawnego, formułowanego w ramach przesłanki

z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., oraz jego związek ze sprawą i skargą kasacyjną, która

miałaby zostać rozpoznana przez Sąd Najwyższy. Zagadnienie prawne powinno: 1)

być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się w stanie faktycznym

sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń; 2) być przedstawione w

sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby umożliwić Sądowi Najwyższemu udzielenie

uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej subsumcji i

rozstrzygnięcia konkretnego sporu; 3) pozostawać w związku z rozpoznawaną

sprawą; 4) dotyczyć zagadnienia budzącego rzeczywiście istotne (poważne)

wątpliwości. Istotność zagadnienia prawnego konkretyzuje się zaś w tym, że w

danej sprawie występuje zagadnienie prawne mające znaczenie dla rozwoju prawa

I USK 661/26

4

i praktyki sądowej. Wymóg ten jest uzasadniony publicznymi celami rozpoznania

przez Sąd Najwyższy skargi kasacyjnej. Ograniczenie się przez skarżącego do

pytania nie jest wystarczającym określeniem zagadnienia prawnego, jeżeli nie

zostało ono przedstawione bez odniesienia się do ogólnych problemów

interpretacyjnych (postanowienie Sądu Najwyższego z 12 marca 2025 r., I USK

345/23, Lex nr 3845591) oraz nie przeprowadzono analizy wskazującej na jego

istotność, ponadto nie wykazano, dlaczego zagadnienie to jest istotne w niniejszej

sprawie (postanowienie Sądu Najwyższego z 26 maja 2022 r., I CSK 1069/22,

LEX nr 3448150), czyli nie zrealizowano zadania adekwatnego i komunikatywnego

sposobu wyrażenia zamysłu autora skargi kasacyjnej w tym zakresie.

Uwzględniając przedstawione wyżej założenia interpretacyjne, trzeba

stwierdzić, że ubezpieczony w swojej skardze nie przedstawia istotnego

zagadnienia prawnego sprawy w rozumieniu przepisu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

Zasadnicza wadliwość uzasadnienia wniosku polega na tym, że przedstawiona w

nim kwestia nie została sprecyzowana we wskazaniu konkretnego przepisu

(przepisów) prawa określającego sygnalizowane zagadnienie. W uzasadnieniu

wniosku, sprowadzonym do postawienia ogólnikowego pytania, brakuje

przekonującej argumentacji polemicznej, którą ubezpieczony wykazałby, że w

sprawie rzeczywiście występuje istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989

§ 1 pkt 1 k.p.c. Brakuje również rzeczowego odniesienia się do stanowiska

zaskarżonego wyroku Sądu drugiej instancji, stanowiska określającego

szczegółowo analizy interpretacyjne przepisów prawa dotyczących przedmiotowej

kwestii – stanowiska bardzo szczegółowo przedstawionego w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie. Sąd drugiej instancji w

uzasadnieniu swojego wyroku przedstawił w szczególności, że ocena materiału

dowodowego sprawy prowadzi do wniosku, że pomiędzy stronami nie doszło do

zawarcia stosunku pracy. Zeznania ubezpieczonego, a także pozostałe elementy

stanu faktycznego sprawy w sposób logiczny wskazują na to, że ubezpieczonego i

płatnika składek nie łączył stosunek pracy. Nie został on nawiązany w wyniku

zawarcia umowy o pracę, która była czynnością pozorną. Jej strony bowiem nie

miały zamiaru doprowadzić do zatrudnienia w reżimie pracowniczym, bowiem ani

odwołujący nie chciał świadczyć pracy w rozumieniu art. 22 k.p. ani też płatnik

I USK 661/26

5

składek nie chciał takiej pracy przyjmować i płacić za nią wynagrodzenia. Brak

wiarygodnej dokumentacji potwierdzającej wykonanie umówionej pracy wyklucza

możliwość ustalenia, że między stronami doszło do rzeczywistego nawiązania i

wykonywania stosunku pracy. Nie przedłożono żadnych materialnych dowodów

świadczenia pracy przez ubezpieczonego na rzecz płatnika. Pozorowano jedynie

świadczenie pracy, w celu wywołania mylnego przekonania Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych o faktycznej chęci nawiązania stosunku pracy i realizowania

wynikających z niego zobowiązań. Ubezpieczony oraz płatnik mieli świadomość, że

osoba określona jako pracownik nie będzie wykonywać czynności faktycznych w

ramach realizacji postanowień tej umowy o pracę, a więc w reżimie pracowniczym,

a osoba określona jako pracodawca nie będzie korzystać z jej pracy, czyli strony z

góry zakładały, że nie będą realizowały swoich praw i obowiązków wynikających z

treści stosunku umowy o pracę. Według Sądu drugiej instancji strony zawarły

umowę o pracę jedynie dla pozoru, ze świadomością i z zamiarem zapewnienia

ubezpieczonemu środków na utrzymanie w czasie choroby. W przedmiotowej

sprawie nader istotną okolicznością było to, że strony umowy łączą więzi rodzinne.

Taki stan rzeczy niewątpliwie ułatwił ubezpieczonemu oraz płatnikowi, jako synowej

ubezpieczonego, instrumentalne wykorzystanie stosunku pracy i tym samym

umożliwienie B.L. pobierania świadczeń z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W konsekwencji Sąd drugiej instancji stwierdził, że ani zgromadzone w

sprawie dokumenty, ani zeznania ubezpieczonego nie pozwalają na uznanie, że

B.L. świadczył pracę w rozumieniu art. 22 k.p. na rzecz P.L. – umowa o pracę B.L.

była pozorna w rozumieniu art. 83 § 1 k.c. w zw. z art. 300 k.p. Skarżący nie

przedstawił w uzasadnieniu wniosku przekonującej argumentacji polemicznej, którą

zakwestionowałby prawidłowość przedstawionego wyżej stanowiska zaskarżonego

wyroku Sądu drugiej instancji.

Wypada przypomnieć, że wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego

uzasadnienie (art. 3984 § 2 k.p.c.) podlegają rozpoznaniu na etapie tzw.

„przedsądu”, natomiast przytoczone podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie

oceniane są dopiero po przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania, w trakcie jej

merytorycznego rozpoznawania. Oba te elementy muszą być więc przez

skarżącego wyodrębnione, oddzielnie przedstawione i uzasadnione. Sąd

I USK 661/26

6

Najwyższy w ramach „przedsądu” bada tylko wskazane w skardze okoliczności

uzasadniające przyjęcie jej do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne i ich

uzasadnienie (postanowienie Sądu Najwyższego z 16 maja 2008 r., I UK 16/08,

LEX nr 818572; 20 stycznia 2026 r., I USK 49/26, LEX nr 4014736).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że zasadnicze znaczenie

w procesie sądowej analizy, czy dany stosunek prawny jest stosunkiem pracy,

prowadzącym do powstania tytułu ubezpieczenia społecznego, ma ustalenie

faktyczne, czy praca wykonywana w ramach tegoż stosunku prawnego

rzeczywiście ma cechy wymienione w art. 22 § 1 k.p. (postanowienia Sądu

Najwyższego z: 19 listopada 2024 r., I USK 412/23, LEX nr 3788192; 27 maja 2025

r., III USK 249/24, LEX nr 3899463). W tym celu bada się okoliczności i warunki, w

jakich dana osoba wykonuje czynności na rzecz innego podmiotu prawa i dopiero w

wyniku tego badania (poczynienia stosownych ustaleń) rozstrzyga się, czy

czynności te świadczone są w warunkach wskazujących na stosunek pracy.

Podleganie pracowniczym ubezpieczeniom społecznym jest więc uwarunkowane

nie tyle zawarciem umowy o pracę, wypłatą wynagrodzenia, przystąpieniem do

ubezpieczenia, zgłoszeniem pracownika do tych ubezpieczeń i opłacaniem składek

z tego tytułu, ile legitymowaniem się przez ubezpieczonego statusem pracownika,

rzeczywiście świadczącego pracę w ramach stosunku pracy. Istotne więc jest, aby

stosunek pracy zrealizował się przez wykonywanie zatrudnienia, gdyż w takim

przypadku wady oświadczeń woli umowy o pracę - nawet powodujące jej

nieważność - nie wywołują skutków w sferze prawa do świadczeń z ubezpieczeń

społecznych. Umowa o pracę, która nie wiąże się z rzeczywistym jej

wykonywaniem, a zgłoszenie do ubezpieczenia następuje tylko pod pozorem

istnienia tytułu ubezpieczenia w postaci stosunku pracy, nie rodzi skutków w sferze

prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych (postanowienie Sądu

Najwyższego z 27 maja 2025 r., III USK 249/24, Lex nr 3899463 i powołane tam

orzecznictwo).

Stwierdzając, że nie zachodzą przyczyny przyjęcia skargi, określone w

art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy postanowił zgodnie z art. 3989 § 2 k.p.c. w

punkcie pierwszym. Rozstrzygnięcie zawarte w punkcie drugim niniejszego

postanowienia ma podstawę w art. 98 § 1, § 11 i § 3 k.p.c.

I USK 661/26

7

[SOP]