Wniosek o test niezawisłości sędziego SN umorzony, bo losowany skład był wadliwy

Obrońca złożył wniosek o zbadanie spełnienia przez sędziego Tomasza

Demendeckiego wymogów niezawisłości i bezstronności, tj. o przeprowadzenie tzw.

testu niezawisłości i bezstronności sędziego Sądu Najwyższego, uregulowanego

w art. 29 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (dalej: ustawa o SN).

Do rozpoznania tego wniosku — zgodnie z art. 29 § 15 ustawy o SN, który nakazuje

wyłonienie składu pięciu sędziów w drodze losowania spośród całego składu Sądu

Najwyższego, z wyłączeniem z losowania jedynie sędziego, którego wniosek dotyczy

— wyznaczono skład, w którym znaleźli się także sędziowie powołani na urząd na

wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej ustawą z 2017 r. Są to zatem

osoby, których status jest kwestionowany z uwagi na wadliwość powołania, a więc

sędziowie znajdujący się w sytuacji identycznej z sytuacją sędziego objętego

wnioskiem.

I ZB 71/26

2

Szereg postępowań w Sądzie Najwyższym zostało zawieszonych, oczekiwano

bowiem na rozstrzygnięcie przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej pytań

prejudycjalnych zadanych — w innej sprawie — postanowieniem Sądu Najwyższego

z dnia 20 października 2023 r. (III CB 40/23). Pytania te dotyczyły wykładni art. 19

ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej (dalej: TUE) w związku z art. 47 Karty

praw podstawowych Unii Europejskiej (dalej: Karta) i zmierzały do ustalenia, w jaki

sposób — zgodnie z prawem Unii — należy rozpoznawać wnioski o przeprowadzenie

testu niezawisłości i bezstronności. Rozstrzygnięcie tych pytań rzutuje bezpośrednio

na sposób procedowania w niniejszej sprawie.

Po pierwsze, Trybunał przyjął, że już same okoliczności towarzyszące powołaniu

sędziego mogą powodować naruszenie prawa do niezależnego i bezstronnego sądu

ustanowionego uprzednio na mocy ustawy, jeżeli wiążą się z nieprawidłowością o

takim charakterze i takiej wadze, że wzbudza ona w przekonaniu jednostek

uzasadnione wątpliwości co do niezawisłości lub bezstronności tego sędziego;

strona nie musi wówczas wykazywać dodatkowych okoliczności dotyczących

zachowania sędziego po powołaniu ani wpływu uchybienia na wynik sprawy (pkt 40–

43 oraz pkt 1 sentencji wyroku C-748/23). Po drugie — co dla niniejszej sprawy ma

znaczenie rozstrzygające — że art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47

Karty stoi na przeszkodzie temu, by badanie spełnienia wymogów niezawisłości

i bezstronności czynnego sędziego powierzyć składowi, w którym zasiada choćby

jeden sędzia znajdujący się — ze względu na warunki swojego powołania — w

sytuacji identycznej z sytuacją sędziego, którego dotyczy badanie (pkt 56, 61–62

oraz pkt 2 sentencji); sam skład badający musi bowiem spełniać wymóg sądu

ustanowionego uprzednio na mocy ustawy (pkt 58). Trybunał odwołał się w tym

zakresie do testu bezstronności obiektywnej i znaczenia samych pozorów (wyrok

ETPC z 15 października 2009 r. w sprawie Micallef przeciwko Malcie, nr 17056/06,

przytoczony w pkt 53–54 wyroku) oraz do zakazu, by o wyłączeniu sędziego orzekali

sędziowie objęci tym samym zarzutem (wyrok ETPC z 22 września 1994 r. w sprawie

Debled przeciwko Belgii, nr 26818/91, przytoczony w pkt 55 wyroku). Po trzecie, że

jeżeli skład mający rozpoznać wniosek sam narusza prawo do sądu ustanowionego

ustawą z powodu obecności w nim sędziego niespełniającego wymogów, sąd jest

obowiązany dopilnować, aby taki sędzia nie uczestniczył w rozpoznaniu wniosku,

a w razie potrzeby — odstąpić od stosowania przepisów krajowych określających

ukształtowanie składu, tak by wniosek rozpoznał organ obsadzony zgodnie

I ZB 71/26

3

z prawem Unii (pkt 69–72 oraz pkt 3 sentencji). Obowiązek ten jest wyrazem zasady

pierwszeństwa i bezpośredniego skutku art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku

z art. 47 Karty.

Rozstrzygnięcie to wpisuje się w utrwaloną linię orzeczniczą Trybunału. Kryteria

oceny niezależności organu sądowego Trybunał wypracował w wyroku A.K. i in.

(z 19 listopada 2019 r., C-585/18, C-624/18 i C-625/18, EU:C:2019:982), a objęcie

pojęciem „sądu ustanowionego na mocy ustawy” procesu powołania sędziego —

w wyroku Simpson i HG (z 26 marca 2020 r., C-542/18 RX-II i C-543/18 RX-II,

EU:C:2020:232). W odniesieniu do sądów powszechnych Trybunał przyjął, że sam

udział Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej po 2017 r. oraz brak skutecznego

środka prawnego dla nierekomendowanych kandydatów — osobno lub łącznie — nie

wystarczają same w sobie do stwierdzenia braku niezawisłości i wyłączenia sędziego

(wyrok z 24 marca 2026 r., Rzecznik Praw Obywatelskich (Wyłączenie sędziego

sądu powszechnego), C-521/21, EU:C:2026:242). Inaczej natomiast ocenił sytuację

sędziów Sądu Najwyższego powołanych w tej procedurze: w wyroku W.Ż.

(z 6 października 2021 r., C-487/19, EU:C:2021:798), w wyroku Krajowa Rada

Sądownictwa (Dalsze zajmowanie stanowiska sędziego) (z 21 grudnia 2023 r.,

C-718/21, EU:C:2023:1015), w którym stwierdził, że skład Izby Kontroli

Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych nie jest niezawisłym i bezstronnym sądem

ustanowionym uprzednio na mocy ustawy, oraz w wyroku Prezes Urzędu Ochrony

Konkurencji i Konsumentów (z 7 listopada 2024 r., C-326/23, EU:C:2024:940;

podobnie wyrok z 4 września 2025 r., AW „T”, C-225/22, EU:C:2025:649), w którym

uznał, że nieprawidłowości towarzyszące powołaniu sędziego Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego są identyczne z uchybieniami dotyczącymi Izby Kontroli

Nadzwyczajnej i same w sobie wystarczają do powstania uzasadnionych

i poważnych wątpliwości co do niezawisłości i bezstronności. Obowiązek odstąpienia

od stosowania przepisów, orzecznictwa lub praktyki krajowej sprzecznych z prawem

Unii Trybunał potwierdził m.in. w wyrokach YP i in. (z 13 lipca 2023 r., C-615/20

i C-671/20, EU:C:2023:562) oraz Hann-Invest i in. (z 11 lipca 2024 r., C-554/21,

C-622/21 i C-727/21, EU:C:2024:594). Dla sędziów Sądu Najwyższego powołanych

na wniosek nowej Krajowej Rady Sądownictwa przesłanka „samych okoliczności

powołania” jest zatem — inaczej niż w przypadku sądów powszechnych — spełniona.

I ZB 71/26

4

Standard ten jest zbieżny z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw

Człowieka na tle art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych

wolności. Trybunał strasburski wypracował trójstopniowy test „sądu ustanowionego

na mocy ustawy” (wyrok Wielkiej Izby z 1 grudnia 2020 r. w sprawie Guðmundur

Andri Ástráðsson przeciwko Islandii, nr 26374/18) i konsekwentnie przyjmuje, że izby

oraz składy Sądu Najwyższego z udziałem osób powołanych na wniosek Krajowej

Rady Sądownictwa ukształtowanej ustawą z 2017 r. nie są „niezawisłym

i bezstronnym sądem ustanowionym uprzednio na mocy ustawy”, ponieważ sama

Rada nie jest organem niezależnym (wyroki: Reczkowicz przeciwko Polsce z 22 lipca

2021 r., nr 43447/19; Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce z 8 listopada 2021

r., nr 49868/19 i 57511/19; Advance Pharma sp. z o.o. przeciwko Polsce z 3 lutego

2022 r., nr 1469/20). Systemowy charakter uchybienia potwierdził wyrok pilotażowy

Wałęsa przeciwko Polsce (z 23 listopada 2023 r., nr 50849/21). Bezstronność ocenia

się przy tym także w aspekcie obiektywnym, w którym znaczenie mają również

pozory, a udział w orzekaniu o wyłączeniu sędziego tych sędziów, którzy sami są

objęci takim samym zarzutem, może naruszać art. 6 ust. 1 Konwencji.

Zbieżne jest również orzecznictwo Sądu Najwyższego. W uchwale składu

połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23

stycznia 2020 r. (BSA I-4110-1/20, OSNKW 2020, z. 2, poz. 7; uchwała ma moc

zasady prawnej) przyjęto, że nienależyta obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt

2 k.p.k. albo sprzeczność składu z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4

k.p.c. zachodzi także wtedy, gdy w składzie bierze udział osoba powołana na urząd

sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa

ukształtowanej ustawą z 2017 r. Na gruncie instytucji wyłączenia sędziego Sąd

Najwyższy konsekwentnie przyjmuje, że wniosku o wyłączenie takiej osoby nie może

rozpoznawać skład, w którym zasiada sędzia dotknięty tą samą wadą nominacyjną,

gdyż prowadziłoby to do naruszenia zakazu nemo iudex in causa sua (uchwały

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego: z 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22, OSP

2023, z. 2, poz. 13, oraz z 13 czerwca 2023 r., I KZP 22/22, OSP 2024, z. 1, poz. 3,

obie z aprobującymi glosami — odpowiednio K. Lipińskiego i J. Skorupki; a także

m.in. postanowienia Sądu Najwyższego: V KO 22/22, II KO 74/22, III KO 63/22,

IV KO 63/22, II KK 362/24, III KK 98/25, V KK 149/25). Argument ten tym bardziej

odnosi się — a minore ad maius — do sędziów Sądu Najwyższego orzekających w

ostatniej instancji, których orzeczenia nie podlegają już efektywnej kontroli.

I ZB 71/26

5

Mechanizmem służącym wyłączeniu jest w postępowaniu karnym art. 41 § 1 k.p.k.,

a w postępowaniu cywilnym — art. 49 § 1 k.p.c.

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, wniosek o przeprowadzenie

testu niezawisłości i bezstronności nie może zostać rozpoznany w trybie art. 29

ustawy o SN. Jak wskazano, art. 29 § 15 ustawy o SN nakazuje losowanie składu

spośród całego składu Sądu Najwyższego i wyłącza z losowania jedynie sędziego,

którego wniosek dotyczy; ustawa nie przewiduje natomiast wyłączenia z losowania

osób powołanych na wniosek nowej Krajowej Rady Sądownictwa. W niniejszej

sprawie w wylosowanym składzie rzeczywiście znaleźli się sędziowie dotknięci tą

samą wadą powołania co sędzia objęty wnioskiem — a więc znajdujący się w sytuacji

z nim identycznej. Skład taki nie może badać niezawisłości i bezstronności sędzi

objętej wnioskiem bez naruszenia art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE i art. 47 Karty

w rozumieniu wyroku C-748/23. Wykładnia prounijna art. 29 ustawy o SN nie jest

w stanie usunąć tej sprzeczności, gdyż brzmienie § 15 nakazuje losowanie spośród

całego składu Sądu Najwyższego i nie pozostawia miejsca na wyłączenie z niego

sędziów dotkniętych tą samą wadą nominacyjną; granicą wykładni zgodnej z prawem

Unii jest możliwe znaczenie językowe przepisu.

Co więcej, niemożność zapewnienia zgodnego z prawem Unii składu nie

ogranicza się do samego losowania. Czynności administracyjne decydujące

o ukształtowaniu składu w Sądzie Najwyższym — w tym organizacja

i przeprowadzenie losowania oraz wyznaczanie składu — należą do prezesów izb

Sądu Najwyższego, a funkcje te pełnią również osoby wadliwie powołane. Nie ma

zatem gwarancji, by skład mający rozpoznać wniosek został ukształtowany przez

organ wolny od tej samej wady, ani by obejmował wyłącznie sędziów, których status

nie jest kwestionowany z uwagi na udział Krajowej Rady Sądownictwa

ukształtowanej w niekonstytucyjnym trybie. W rezultacie w trybie art. 29 ustawy o SN

nie da się — ani w drodze wykładni, ani przez korektę składu — zapewnić minimalnej

zgodności z prawem Unii.

W tym stanie rzeczy, realizując obowiązek zapewnienia pierwszeństwa prawa

Unii (pkt 3 sentencji wyroku C-748/23), należało odstąpić od stosowania przepisów

art. 29 ustawy o SN określających ukształtowanie składu orzekającego.

Konsekwencją odstąpienia od stosowania tych przepisów jest to, że postępowanie

I ZB 71/26

6

prowadzone w trybie art. 29 ustawy o SN nie może się w tym kształcie toczyć; dlatego

należało je umorzyć.

[J.J.]

[r.g.]