Spółka sprzedała wierzytelność w trakcie procesu. SN oddalił skargę kasacyjną

Strona powodowa S. sp. z o.o. w L. (dalej S.) domagała

się zasądzenia od strony pozwanej V. sp. z o.o. w W. (poprzednio I. sp. z o.o. w W.)

kwoty 2 139 536,36 zł, wynikającej, zdaniem powoda, z bliżej opisanej umowy,

łączącej strony, i należnej powodowi, według jego twierdzeń, za okres od kwietnia

2006 r. do grudnia 2008 r.

Wyrokiem z 22 stycznia 2014 r. (sygn. akt XGC 273/12) Sąd Okręgowy

we Wrocławiu oddalił to powództwo. Po rozpoznaniu apelacji powoda,

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z 6 sierpnia 2014 r. (sygn. akt I A Ga 635/14)

uchylił powyższy wyrok i przekazał sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego

rozpoznania. Wskutek zażalenia pozwanego, wniesionego na podstawie

art. 3941 § 11 k.p.c., Sąd Najwyższy postanowieniem z 20 stycznia 2015 r. uchylił

to orzeczenie kasatoryjne i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu

w celu ponownego rozpoznania sprawy wskutek apelacji powoda.

W toku postępowania, na podstawie umowy cesji wierzytelności

z 15 lipca 2015 r., S. sprzedał G. spółce z o.o. w L. (dalej G. wierzytelność, objętą

przedmiotowym postępowaniem, za cenę wynoszącą 60% zasądzonej należności

głównej oraz 30 % wartości zasądzonych odsetek. Obie spółki- cedent i cesjonariusz

były powiązane przez osobę B.K., wspólnika spółki S., sprawującego zarówno

funkcję prezesa zarządu S., jak i funkcję prezesa zarządu G., będącego dodatkowo

wspólnikiem G., co wynika z wpisów w Rejestrze Przedsiębiorców Krajowego

Rejestru Sądowego.

W wyniku ponownego rozpoznania sprawy wskutek apelacji powoda,

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z 28 października 2015 r.

(sygn. akt I A Ca 398/15) zmienił wyrok Sądu Okręgowego z 22 stycznia 2014 r.

w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz S. kwotę 1 956 077,48 zł

z ustawowymi odsetkami od 5 czerwca 2012 r. oraz koszty procesu w kwocie

15 400 zł.

II CSKP 1086/22

3

G. jako cesjonariusz, legitymujący się opisaną wyżej umową cesji

wierzytelności z 15 lipca 2015 r., wezwał pozwanego do zapłaty na jego rzecz

zasądzonej opisanym wyżej wyrokiem kwoty 1 956 077,48 zł z ustawowymi

odsetkami od 5 czerwca 2012 r. oraz kosztów procesu w wysokości 15 400 zł.

W dniu 2 listopada 2015 r. pozwany wpłacił na wskazany przez G. rachunek bankowy

kwotę 2 234 617,67 zł, składając jednocześnie pisemne oświadczenie

o potrąceniu kwoty 527 123,20 zł oraz zastrzegając, że spełnia świadczenie

w celu uniknięcia przymusu, nie uznaje roszczenia oraz wniesie skargę kasacyjną

od prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu

z 28 października 2015 r. w sprawie l A Ca 398/15, stanowiącego podstawę

tego świadczenia pozwanego na rzecz cesjonariusza. G. nie uznał potrącenia

dokonanego przez pozwanego i po uzyskaniu klauzuli wykonalności na wskazany

wyżej wyrok Sądu Apelacyjnego z 28 października 2015 r. w sprawie l A Ca 398/15,

wyegzekwował od pozwanego na swoją rzecz dalszą kwotę 527 123,20 zł.

Po rozpoznaniu skargi kasacyjnej pozwanego, wniesionej od wyroku Sądu

Apelacyjnego we Wrocławiu z 28 października 2015 r. w sprawie l A Ca 398/15,

Sąd Najwyższy wyrokiem z 2 marca 2017 r. w sprawie V CSK 203/16, uchylił

ten wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego

rozpoznania, co spowodowało upadek tego sądowego tytułu wykonawczego,

stanowiącego podstawę pobrania przez G. od pozwanego kwoty 2 234 617,67 zł i

kwoty 527 123,20 zł. W dniu 28 marca 2017 r. pozwany wezwał G. do zwrotu

powyższych kwot w terminie do 31 marca 2017 r., czego ta spółka nie uczyniła.

Po ponownym rozpoznaniu przedmiotowej sprawy, Sąd Apelacyjny

we Wrocławiu wyrokiem z 27 marca 2018 r. (sygn. akt I A Ga 18/18) oddalił apelację

powódki od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z 22 stycznia 2014 r.

oddalającego powództwo (punkt 1) oraz w uwzględnieniu wniosku restytucyjnego

pozwanego, zasądził od S. na rzecz pozwanego kwotę 2 761 741,07 zł

z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 3 marca 2017 r. (punkt 2). Sąd drugiej

instancji uznał, że brak jest podstaw do uwzględnienia powództwa S. o zasądzenie

dochodzonej pozwem kwoty, a zatem wyrok Sądu Okręgowego, oddalający

to powództwo jest prawidłowy. Zaistniały tym samym przesłanki do uwzględnienia

zgłoszonego przez pozwanego wniosku restytucyjnego i zasądzenia zwrotu kwot

II CSKP 1086/22

4

uiszczonych przez pozwanego z zastrzeżeniem zwrotu jako świadczenia

nienależnego, spełnionego na podstawie prawomocnego wyroku, następnie

uchylonego (art. 405 w zw. z art. 410 § 2 k.c.).

Powód zaskarżył powyższy wyrok skargą kasacyjną. Po jej rozpoznaniu,

Sąd Najwyższy, wyrokiem z 20 listopada 2019 r. (sygn. akt V CSK 342/18) uchylił

punkt 2 opisanego wyżej wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu

z 27 marca 2018 r. zasądzający roszczenie restytucyjne i sprawę w tej części

przekazał Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania. Oddalił

natomiast skargę kasacyjną powoda w zakresie kwestionującym oddalenie apelacji

od oddalonego powództwa o zasądzenie dochodzonej pozwem kwoty,

co definitywnie zakończyło ten wątek sporu między stronami na niekorzyść powoda.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy w części przekazanej przez Sąd Najwyższy,

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu, wyrokiem z 5 marca 2020 r.(I A Ga 7/20),

zaskarżonym przez powoda aktualnie rozpoznawaną skargą kasacyjną, zasądził

od S. na rzecz powoda kwotę 2 761 741,07 zł z ustawowymi odsetkami

za opóźnienie od 4 sierpnia 2017 r. do dnia zapłaty.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie przepisów postępowania:

art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 39820 k.p.c., art.39815 § 1

w zw. z art. 415 w zw. z art.373 § 1 k.p.c. (stosowanym per analogiam),

art. 39815 § 1 w zw. z art.415 k.p.c., art. 39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 415

w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. oraz art. 39815 § 1 w zw. z art.415 w zw. z art. 325

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Skarżący sformułował także zarzuty naruszenia prawa

materialnego: art. 405 w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c., art. 405 w zw. z art. 410 § 1 i 2

w zw. z art. 407 k.c. , art. 405 w zw. z art. 410 § 1 i 2 w zw. z art. 409 k.c.,

art. 353 § 1 k.c. oraz art. 509 § 1 w zw. z art. 510 § 1 i 2 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c.

Powołując się na wskazane podstawy kasacyjne, powód wniósł o uchylenie

w całości zaskarżonego wyroku i odrzucenie wniosku restytucyjnego pozwanego,

ewentualnie o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje.

II CSKP 1086/22

5

Wobec prawomocnego rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego oddalającego

powództwo S. skierowane przeciwko pozwanemu o zasądzenie objętej pozwem

kwoty, aktualnie spór między stronami koncentruje się wokół zasadności zasądzenia

zaskarżonym kasacyjnie wyrokiem Sądu Apelacyjnego z 5 marca 2020 r. od powoda

na rzecz pozwanego kwoty uiszczonej przez pozwanego, częściowo dobrowolnie,

częściowo przymusowo, z zastrzeżeniem zwrotu (art. 411 pkt 1 k.c.), na podstawie

prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 28 października 2015 r.

w sprawie l A Ca 398/15, uchylonego następnie przez Sąd Najwyższy w wyniku

uwzględnienia skargi kasacyjnej pozwanego.

Zasadnicze zarzuty kasacyjne powoda sprowadzają się do tego, że po pierwsze

wniosek restytucyjny pozwanego był spóźniony i jako taki powinien podlegać

odrzuceniu, a nie merytorycznemu rozpoznaniu, po drugie Sąd Apelacyjny, wadliwie

stosując przepisy k.c. o bezpodstawnym wzbogaceniu i świadczeniu nienależnym

oraz przepisy k.p.c. dotyczące wniosku restytucyjnego, błędnie zasądził

przedmiotową kwotę na rzecz pozwanego od powoda w wyniku uwzględnienia

roszczenia restytucyjnego pozwanego, chociaż powód tej kwoty faktycznie

nie otrzymał, albowiem pozwany uiścił ją na rzecz cesjonariusza, a zatem

G., zaś po trzecie Sąd Apelacyjny wadliwie uwzględnił w zasądzonej kwocie

roszczenia restytucyjnego koszty procesu wyegzekwowane na podstawie wyroku

Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 28 października 2015 r. w sprawie l A Ca 398/15,

następnie uchylonego przez Sąd Najwyższy.

Co do pierwszej z podniesionych kwestii powód stał na stanowisku, że wniosek

restytucyjny powinien był być zgłoszony bezwzględnie, pod rygorem jego odrzucenia

jako spóźnionego, w skardze kasacyjnej pozwanego wniesionej od wyroku Sądu

Apelacyjnego z 28 października 2015 r. w sprawie l A Ca 398/15, ewentualnie

najpóźniej do momentu zamknięcia rozprawy i wydania wyroku kasatoryjnego przez

Sąd Najwyższy w sprawie V CSK 203/16. Tymczasem pozwany zgłosił ten wniosek

w piśmie procesowym z 24 lipca 2017 r., a zatem w toku powtórnego postępowania

apelacyjnego przed Sądem Apelacyjnym we Wrocławiu, który wydał następnie wyrok

II CSKP 1086/22

6

z 27 marca 2018 r., zasądzający roszczenie restytucyjne od powoda na rzecz

pozwanego.

Dostrzegając rozbieżne oceny tej kwestii w orzecznictwie, Sąd Najwyższy,

w składzie rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną powoda, opowiada

się za poglądem, że wniosek o zwrot spełnionego lub wyegzekwowanego

świadczenia może być zgłoszony przez zainteresowaną stronę zarówno w skardze

kasacyjnej, jak i po jej uwzględnieniu i uchyleniu zaskarżonego prawomocnego

wyroku sądu odwoławczego, będącego podstawą świadczenia, które okazało

się następnie nienależne, w formie pisma procesowego złożonego przez

zainteresowaną stronę w toku ponownego postępowania odwoławczego, przed

wydaniem przez sąd drugiej instancji orzeczenia kończącego to ponowne

postępowanie (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 25 lutego 2008 r., I PK 205/07,

OSNP 2009, nr 11-12, poz. 137 i z 22 marca 2006 r., III CSK 30/06

oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 10 lutego 2012 r., II PK 180/11).

Z art. 39815 § 1 in fine k.p.c., stanowiącego, że przy ponownym rozpoznaniu

sprawy art. 415 k.p.c. stosuje się odpowiednio, wynika jednoznacznie, że ta norma

jest adresowana do sądu drugiej instancji, zajmującego się sprawą po raz wtóry,

po skasowaniu poprzedniego wyroku przez Sąd Najwyższy w wyniku uwzględnienia

skargi kasacyjnej. Art. 415 zdanie 1 k.p.c. nie określa momentu, w którym wniosek

restytucyjny może (powinien) być zgłoszony. Wystarczające jest zatem, aby wniosek

ten został złożony w toku ponownego postępowania przed sądem odwoławczym,

w terminie i w sposób umożliwiający odniesienie się do tego wniosku zarówno przez

przeciwnika procesowego, jak i sąd powtórnie orzekający, a taka sytuacja miała

miejsce w tej sprawie (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2014 r.,

IV CSK 237/13 i z 11 stycznia 2018 r., III CSK 290/16). Nie ma zatem podstaw

do przyjęcia poglądu forsowanego przez powoda w skardze kasacyjnej

o nieprzekraczalnym terminie złożenia wniosku restytucyjnego, pod rygorem

jego odrzucenia, wyłącznie w uwzględnionej następnie skardze kasacyjnej,

jako restrykcyjnego i bezzasadnie ograniczającego uprawnienie pozwanego

do złożenia tego wniosku.

II CSKP 1086/22

7

Powód sformułował w skardze kasacyjnej szereg zarzutów naruszenia

art. 405 w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c., art. 407 k.c. i art. 409 k.c. w różnych

konfiguracjach oraz zarzutów naruszenia art. 353 § 1 k.c. oraz art. 509 § 1

w zw. z art. 510 § 1 i 2 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c., których istota sprowadza

się do tezy powoda o wadliwym zasądzeniu od niego na rzecz pozwanego kwoty

objętej roszczeniem restytucyjnym w sytuacji, w której powód nie uzyskał

od pozwanego tej kwoty, lecz została ona uiszczona przez pozwanego na rzecz

cesjonariusza czyli G. w oparciu o umowę sprzedaży wierzytelności

z 15 lipca 2015 r. zawartej przez S. z G. Powód wywodził zatem, że nigdy

nie wzbogacił się bez podstawy prawnej kosztem majątku pozwanego, albowiem

rzeczywistym beneficjentem tego świadczenia był G., z którym powód zawarł umowę

cesji z 15 lipca 2015 r.

Odnosząc się do tych zarzutów należy podnieść, że w orzecznictwie i nauce

prawa przeważa pogląd, że art. 415 k.p.c., do którego odsyła art. 39815 § 1 k.p.c.

w przypadku uchylenia przez Sąd Najwyższy prawomocnego wyroku sądu

odwoławczego, stanowiącego podstawę świadczenia pozwanego, ma charakter

procesowy, natomiast podstawę materialnoprawną wniosku restytucyjnego

pozwanego stanowią przepisy kodeksu cywilnego o świadczeniu nienależnym

i bezpodstawnym wzbogaceniu (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 11 lipca 2012 r., II PZP 1/12, OSNP 2013, nr 5-6, poz. 49). Zgłoszenie

przez pozwanego wniosku restytucyjnego ma charakter fakultatywny, ponieważ

ma on prawo wyboru między zgłoszeniem tego wniosku, stanowiącego uproszczoną

formę dochodzenia zwrotu spełnionego świadczenia, przysługującego mu w ramach

jednego i tego samego postępowania, a dochodzeniem żądania zwrotu świadczenia

w odrębnym procesie.

Bezspornie pozwany skorzystał w tej sprawie z tej pierwszej ścieżki.

W orzecznictwie i nauce prawa wskazuje się, że zgłoszenie wniosku restytucyjnego

nie powoduje wszczęcia nowego procesu, lecz oznacza „przeistoczenie"

dotychczasowego postępowania. Dochodzi do zmiany przedmiotu ochrony sądowej,

z żądania przez powoda zasądzenia od pozwanego świadczenia pieniężnego

(ostatecznie prawomocnie oddalonego), na roszczenie pozwanego o zwrot

spełnionego (wyegzekwowanego) świadczenia jako nienależnego, przy częściowym

II CSKP 1086/22

8

odwróceniu ról procesowych. Pozwany w zakresie rozpoznawanego wniosku staje

się stroną czynną, zaś powód zajmuje pozycję obronną. Uwzględnienie wniosku

restytucyjnego następuje w formie wyroku zasądzającego od pozwanego na rzecz

powoda kwotę uprzednio zasądzoną oraz zapłaconą przez pozwanego lub od niego

wyegzekwowaną, ponieważ taki wyrok (,,restytucyjny”) musi nadawać

się do wykonania.

W tej sprawie powód sprzedał dochodzoną pozwem wierzytelność na rzecz

G. na podstawie umowy z 15 lipca 2015 r. zawartej w toku sprawy. S. nie złożył przy

tym następnie procesowego wniosku o wstąpienie G. (cesjonariusza)

w jego miejsce do tego postępowania, na podstawie art. 192 pkt 3 k.p.c., w wyniku

czego toczyło się ono w dotychczasowej konfiguracji procesowej ze wszystkimi

tego konsekwencjami.

Stosownie do przywołanego art. 192 pkt 3 k.p.c., z chwilą doręczenia pozwu,

zbycie w toku sprawy rzeczy lub prawa, objętych sporem, nie ma wpływu na dalszy

bieg sprawy; nabywca może jednak wejść na miejsce zbywcy za zezwoleniem strony

przeciwnej. W nauce prawa i orzecznictwie zgodnie wskazuje się, że głównym

celem art. 192 pkt 3 k.p.c. jest stabilizacja postępowania sądowego z chwilą

doręczenia pozwu pozwanemu, a zatem podmiotowi przymusowo wwiązanemu

przez powoda w spór sądowy na tle istniejących między tymi stronami stosunków

faktycznych i prawnych, będących podstawą roszczenia objętego pozwem. Mimo

zbycia rzeczy lub praw objętych sporem, zarówno przez jedną, jak i drugą stronę,

a nawet przez obie strony, zbywca zachowuje legitymację procesową. Celem

tej regulacji jest ochrona strony przeciwnej przed ujemnymi skutkami zbycia rzeczy

lub prawa dla toku zawisłego już postępowania sądowego, a zatem skutkami

czynności, na które nie ma on żadnego wpływu (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z 21 stycznia 2009 r., III CSK 248/08 i z 20 maja 2011 roku, IV CSK 470/10).

Przytoczony przepis uzależnia - expressis verbis - powstanie wskazanego

w nim skutku procesowego w postaci zmiany podmiotu dotychczas występującego

w sprawie od zezwolenia strony przeciwnej, jeśli oczywiście zainteresowany zbywca

wystąpi z takim wnioskiem. Niezgłoszenie takiego wniosku przez zainteresowaną

stronę, ewentualnie brak zgody przeciwnika procesowego na taką zmianę, sprawia

że postępowanie może być kontynuowane tylko w dotychczasowej konfiguracji

II CSKP 1086/22

9

procesowej, a więc z udziałem dotychczasowego powoda i pozwanego

ze wszystkimi tego konsekwencjami, w tym także polegającymi na możliwości

zgłoszenia przez pozwanego w stosunku do powoda roszczenia restytucyjnego

w sytuacji uchylenia przez Sąd Najwyższy wyroku sądu odwoławczego,

zasądzającego objętą pozwem kwotę od pozwanego na rzecz powoda

(art. 39815 § 1 k.p.c.).

Z ustaleń faktycznych w tej sprawie wynika, że pozwany, wobec umowy cesji

wierzytelności z 15 lipca 2015 r. zawartej przez S. z G., o której został zawiadomiony,

był zobowiązany, zgodnie z art. 509 i nast. k.c., świadczyć na rzecz cesjonariusza, a

zatem G., mimo że wyrok zasądzał przedmiotową należność

na rzecz S. Pozwany uczynił to po części dobrowolnie w celu uniknięcia egzekucji,

po części przymusowo w drodze egzekucji w zakresie potrąconego świadczenia.

Pozwany oświadczył jednakże zarówno wobec cedenta S., jak i cesjonariusza G., że

świadczy z zastrzeżeniem zwrotu i zaskarży skargą kasacyjną wyrok Sądu

Apelacyjnego, stanowiący podstawę tego świadczenia (art. 411 pkt 1 k.c.).

Powstaje zatem w tej sprawie zagadnienie, czy tego rodzaju sytuacja, wyłącza

skutki art. 192 pkt 3 k.p.c. o zdecydowanie ochronnym dla pozwanego charakterze

i powoduje, że, jak utrzymuje powód w skardze kasacyjnej, pozwany jest de facto

pozbawiony możliwości (zastrzeżonej wszakże na jego korzyść

w art. 39815 § 1 k.p.c.) złożenia wniosku restytucyjnego wobec powoda li tylko

z tej przyczyny, że powód odpłatnie przeniósł dochodzoną pozwem i objętą,

na pewnym etapie postępowania, zasądzoną na jego rzecz w prawomocnym wyroku,

wierzytelność, na rzecz osoby trzeciej, nie uczestniczącej w postępowaniu.

Przyjęcie poglądu forsowanego przez powoda w skardze kasacyjnej

jest równoznaczne z przyjęciem konieczności wytoczenia przez pozwanego

przeciwko osobie trzeciej (cesjonariuszowi, w tym przypadku G.) odrębnego

powództwa o zasądzenie spełnionego świadczenia. Czyni to całkowicie iluzoryczną,

przysługującą pozwanemu na podstawie art. 192 pkt 3 k.p.c., ochronę przed

ujemnymi dla niego skutkami czynności prawnych powoda z osobami trzecimi,

na które pozwany nie miał żadnego wpływu, zdziałanymi przez powoda w toku

zawisłego już postępowania sądowego i w intencji znanej tylko powodowi

II CSKP 1086/22

10

i G. Ponownie należy w tym miejscu odwołać się do skutków wynikających

z art. 192 pkt 3 k.p.c. i polegających na dalszym uczestnictwie S. w tej sprawie

w charakterze powoda (mimo zbycia wierzytelności na rzecz G.) ze wszystkimi tego

faktu konsekwencjami, w tym także konsekwencjami wynikającymi z uchylenia przez

Sąd Najwyższy wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu

z 28 października 2015 r. w sprawie l A Ca 398/15 zasądzającego na rzecz

S. wskazaną w tym wyroku kwotę. Tą konsekwencją jest możliwość złożenia przez

pozwanego wniosku restytucyjnego wobec powoda, a nie wobec jakiegokolwiek

innego podmiotu.

W świetle ustaleń faktycznych tej sprawie nie sposób ponadto przyjąć, w ślad

za wywodami S. zawartymi w skardze kasacyjnej, że zasądzenie w wyroku

z 28 października 2018 r. I A ca 398/15 świadczenia na rzecz powoda

nie spowodowało, w sytuacji następczego skasowania tego wyroku,

że jest on bezpodstawnie wzbogacony. Wskazując na treść umowy cesji

z 15 lipca 2015 r. należy podnieść, że zgodnie z § 2 ust. 1 tej umowy, powód sprzedał

na rzecz G. wierzytelność objętą pozwem za cenę wynoszącą 60 procent

zasądzonych należności głównych oraz 30 procent odsetek naliczonych na dzień

prawomocnego wyroku. W tej dacie postępowanie toczyło się i żadna należność

nie została jeszcze na rzecz powoda zasądzona, tym bardziej prawomocnie. Wprost

przeciwnie, sprawa była na etapie rozpoznawania apelacji powoda wywiedzionej

od nieprawomocnego wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z 22 stycznia 2014 r.

(sygn. akt XGC 273/12), oddalającego powództwo S. Koreluje z tym treść

§ 2 ust. 2 tej umowy stanowiąca, że w przypadku zasądzenia wierzytelności przez

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w sprawie I A Ca 398/15, powód sprzedaje

pozwanemu także zasadzone na jego rzecz koszty procesu. Umowa sprzedaży

obejmowała zatem wierzytelności przyszłe w tym sensie, że powód, utrzymując,

że są one zasadne i wynikają ze stosunków prawnych, łączących go z pozwanym,

odwoływał się do niewiadomego stronom tej umowy cesji w dacie jej zawarcia,

wyniku postępowania sądowego oraz do treści mającego zapaść w przyszłości

orzeczenia sądowego. Należy jednak zwrócić uwagę, że zgodnie z § 2 ust. 4 umowy

sprzedaży wierzytelności z 15 lipca 2015 r. uiszczenie ceny przez G. na rzecz

S. miało nastąpić w terminie 360 dni po wyegzekwowaniu przez

II CSKP 1086/22

11

G. wierzytelności od pozwanego w tej sprawie, jako dłużnika. Z ustaleń faktycznych

wynika, że pozwany, po wydaniu wyroku z 28 października 2015 r.

w sprawie I A Ca 398/15, zapłacił na jego podstawie na rzecz cesjonariusza

czyli G. z zastrzeżeniem zwrotu kwotę 2 234 617,67 zł w dniu 2 listopada 2015 r., zaś

pozostała kwota 527 123,20 zł została wyegzekwowana od pozwanego

w styczniu 2016 r. Zgodnie zatem z umową cesji, G. był zobowiązany uiścić

na rzecz S. wynagrodzenie ustalone umową z 15 lipca 2015 r. w styczniu 2017 r., a

zatem jeszcze przed skasowaniem wskazanego wyżej wyroku Sądu Apelacyjnego I

A Ca 398/15, przez Sąd Najwyższy w wyroku z 2 marca 2017 r. w sprawie

V CSK 203/16.

Należy także zwrócić uwagę, że w § 2 ust. 6 umowy z 15 lipca 2015 r., jej strony

zgodnie oświadczyły, że w przypadku prawomocnie oddalonego powództwa

S., umowa ta straci moc, co oznacza obowiązek stron tej umowy zwrotu tego,

co wzajemnie sobie świadczyły w jej wykonaniu i na jej podstawie. Taka sytuacji

powstała w tej sprawie w wyniku oddalenia skargi kasacyjnej powoda S. wyrokiem

Sądu Najwyższego z 20 listopada 2019 r w sprawie V CSK 342/18. Mimo uchylenia

wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 28 października 2015 r. w sprawie

I A Ca 398/15 i wezwania pozwanego do zwrotu na jego rzecz przymusowo

uiszczonej należności, nie została ona zwrócona na jego rzecz. Nie ma zatem

podstaw do przyjęcia lansowanej przez powoda tezy, że nie jest zobowiązany

do zwrotu tej kwoty, albowiem nie jest wzbogacony. Brak jest także podstaw

do przyjęcia, że zaszły inne okoliczności uzasadniające oddalenie wniosku

restytucyjnego pozwanego na gruncie okoliczności tej sprawy oraz przepisów

kodeksu cywilnego o bezpodstawnym wzbogaceniu i świadczeniu nienależnym.

Zarówno S., jak i G. są przedsiębiorcami, dysponującymi profesjonalną obsługą

prawną, powiązanymi dodatkowo przez osobę B.K., będącego jednocześnie

wspólnikiem oraz prezesem zarządu obu tych spółek. Treść umowy cesji

wierzytelności z 15 lipca 2015 r świadczy jednoznacznie o tym,

że oba te podmioty zdawały sobie sprawę, że wyrok Sądu Apelacyjnego

we Wrocławiu w sprawie l A Ca 398/15, o ile będzie on wyrokiem zasądzającym

wierzytelność objętą umową cesji z 15 lipca 2015 r., może zostać następnie uchylony

przez Sąd Najwyższy w wyniku uwzględnienia skargi kasacyjnej pozwanego.

II CSKP 1086/22

12

Obie spółki powinny zatem były liczyć się z odpadnięciem tej podstawy świadczenia

i z obowiązkiem zwrotu w takiej sytuacji pobranych od pozwanego kwot i to zwrotu

przez powoda, zgodnie z art. 192 pkt 3 k.p.c. oraz art. 39815 § 1 k.p.c., a nie przez

inny podmiot pozostający poza procesem (zob. wyrok Sądu Najwyższego

z 3 grudnia 2009 r., II PK 77/09). Świadczenia spełnione na podstawie

prawomocnego wyroku sądu drugiej instancji są bowiem nienależne, gdy odpadnie

ich podstawa wobec uchylenia lub zmiany tego wyroku (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z 4 kwietnia 2008 r., I PK 247/07, OSNP 2009, nr 17-18, poz.223).

Nie jest także trafny zarzut, że Sąd Apelacyjny wadliwie uwzględnił w zasądzonej

kwocie roszczenia restytucyjnego koszty procesu wyegzekwowane na podstawie

wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 28 października 2015 r. w sprawie

l A Ca 398/15, następnie uchylonego przez Sąd Najwyższy. W wyniku uwzględnienia

wniosku restytucyjnego zasądzenia od pozwanego na rzecz powoda podlega całość

kwoty spełnionej lub wyegzekwowanej i taka sytuacja miała miejsce w tej sprawie.

W orzeczeniu zapadłym w miejsce skasowanego przez Sąd Najwyższy wskutek

uwzględnienia skargi kasacyjnej, sąd ponownie orzekający rozstrzyga także

o kosztach dotychczasowego postępowania, stosownie do reguły odpowiedzialności

za wynik procesu. Skoro w zaskarżonym kasacyjnie wyroku z 5 marca 2020 r.

Sąd Apelacyjny nie orzekł o kosztach procesu, objęcie zasądzonym roszczeniem

restytucyjnym także kwestionowanych przez powoda w skardze wyegzekwowanych

uprzednio od pozwanego kosztów wcześniejszego postępowania należy uznać

za usprawiedliwione, skoro pozwany je uiścił. W przypadku zaaprobowania poglądu

powoda, pozwany zostałby pozbawiony możliwości ich odzyskania. Zwrot obejmuje

bowiem zapłatę całości sumy pieniężnej, uprzednio zapłaconej na podstawie

prawomocnego wyroku sądu, następnie uchylonego.

W tym stanie rzeczy, orzeczono, jak w sentencji (art. 39814 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego na rzecz pozwanego, który wniósł odpowiedź

na skargę kasacyjną, orzeczono na podstawie art.98 i art. 108 w zw. z art. 39821

i art. 391 § 1 k.p.c. oraz § 10 ust.4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 8 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie (jedn. tekst: Dz.U. z 2023 r., poz.1964 zew zm.).

II CSKP 1086/22

13

Karol Weitz

Agnieszka Piotrowska

Dariusz Zawistowski

(A.D.)

[SOP]