Skarga kasacyjna o podział majątku wspólnego trafiła do TSUE w sprawie składu Sądu Najwyższego

Przedmiot postępowania i zaskarżone postanowienie Sądu Okręgowego

1. Wnioskodawca G.C. zażądał podziału majątku wspólnego pozostałego po

ustaniu małżeństwa z A.C.. Sąd pierwszej instancji – Sąd Rejonowy w

Białymstoku postanowieniem z dnia 24 lipca 2018 r.: a) ustalił skład i wartość

majątku wspólnego byłych małżonków G.C. i A.C. z wyłączeniem

nieruchomości położonych w Wielkiej Brytanii; b) dokonał podziału majątku

wspólnego; c) zasądził od G.C. na rzecz A.C. kwotę 296 427, 33 zł tytułem

spłaty; d) umorzył postępowanie w zakresie roszczeń regresowych

z tytułu spłaty kredytów zaciągniętych przez uczestników na zakup

nieruchomości w Wielkiej Brytanii w związku z wszczęciem przed sądem

brytyjskim postępowania w przedmiocie podziału nieruchomości położonych

w Wielkiej Brytanii; e) oddalił wnioski uczestników w pozostałym zakresie.

2. Na skutek apelacji wnioskodawcy Sąd drugiej instancji – Sąd Okręgowy

w Białymstoku postanowieniem z dnia 10 maja 2019 r. zmienił zaskarżone

postanowienie Sądu Rejonowego tylko w ten sposób, że zasądził na rzecz

G.C. od A.C. kwotę 166 249, 45 zł tytułem spłaty wspólnych długów

zaciągniętych na zakup nieruchomości w Wielkiej Brytanii. Sąd Okręgowy

uznał, że podział majątku dokonany przez sąd brytyjski nie objął rozliczenia

spłat kredytów zaciągniętych na zakup tych nieruchomości, a tym samym

orzeczenie sądu brytyjskiego nie stanowiło przeszkody do dokonania tego

rozliczenia w postępowaniu przed sądem polskim.

3. Na skutek skarg kasacyjnych złożonych przez G.C. i A.C. Sąd Najwyższy

postanowieniem z dnia 7 lutego 2022 r., II CSKP 67/22, uchylił postanowienie

Sądu Okręgowego z dnia 10 maja 2019 r. w całości i przekazał sprawę temu

Sądowi do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy częściowo uwzględnił

zarzuty wnioskodawcy i częściowo podzielił argumentację uczestniczki.

Postanowienie Sądu Najwyższego zostało wydane w składzie orzekającym

II CSKP 1113/23

6

objętym skutkami uchwały składu połączonych izb Sądu Najwyższego z dnia

23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20, OSNC 2020, nr 4, poz. 34.

4. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, postanowieniem z dnia 22 lipca 2022 r.

Sąd Okręgowy w Białymstoku zmienił zaskarżone apelacją postanowienie

Sądu Rejonowego w ten sposób, że zgodnie ze stanowiskiem wnioskodawcy

nakazał inny sposób podziału niektórych składników majątku wspólnego i

zgodnie ze stanowiskiem uczestniczki obniżył kwotę zasądzoną na rzecz

wnioskodawcy tytułem spłaty. W uzasadnieniu Sąd Okręgowy wyjaśnił, że

rozpoznając sprawę ponownie był związany wykładnią prawa przedstawioną

przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 7 lutego 2022 r., II CSKP 67/22.

5. Postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 22 lipca 2022 r. zaskarżył częściowo

skargą kasacyjną wnioskodawca, zarzucając m.in. naruszenie art. 39815 § 2,

art. 379 pkt 4 i art. 39820 k.p.c. Skarżący podniósł, że każdy z członków składu

orzekającego Sądu Najwyższego, który wydał postanowienie z dnia 7 lutego

2022 r., został powołany do pełnienia urzędu sędziego Sądu Najwyższego

w postępowaniu z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej

na podstawie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej

Radzie Sądownictwa i niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r., poz. 3, dalej

– „ustawa z dnia 8 grudnia 2017 r.). Oznacza to, zdaniem skarżącego, że

postępowanie przed Sądem Najwyższym toczyło się w warunkach

nieważności (art. 379 pkt 4 k.p.c.), co wynika z uchwały składu połączonych

izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu

Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20, OSNC 2020, nr 4,

poz. 34. Wobec tego, w przekonaniu wnioskodawcy, Sąd Okręgowy nie mógł

przyjąć, że postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 10 maja 2019 r. zostało

skutecznie uchylone, a w konsekwencji nie mógł wydać kolejnego

postanowienia w tej sprawie. W ocenie wnioskodawcy, gdyby postępowanie

kasacyjne przed Sądem Najwyższym nie było dotknięte wadliwością, to jego

wynik mógłby być odmienny, a tym samym inna mogłaby być treść

ostatecznego rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego. W razie nieuwzględnienia

tego zarzutu, wnioskodawca podniósł ponadto, że Sąd Okręgowy nie

II CSKP 1113/23

7

powinien uznać swego związania wykładnią prawa dokonaną przez Sąd

Najwyższy.

Miarodajne przepisy prawa polskiego

Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2026, poz. 468, dalej – „k.p.c.”)

Art. 13 § 1. Sąd rozpoznaje sprawy w procesie, chyba że ustawa stanowi inaczej.

W wypadkach przewidzianych w ustawie sąd rozpoznaje sprawy według przepisów

o postępowaniach odrębnych.

§ 2. Przepisy o procesie stosuje się odpowiednio do innych rodzajów postępowań

unormowanych w niniejszym kodeksie, chyba że przepisy szczególne stanowią

inaczej.

Art. 379. Nieważność postępowania zachodzi:

(…)

3) jeżeli o to samo roszczenie między tymi samymi stronami toczy się sprawa

wcześniej wszczęta albo jeżeli sprawa taka została już prawomocnie osądzona;

4) jeżeli skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli

w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy.

Art. 386.

(…)

§ 2. W razie stwierdzenia nieważności postępowania sąd drugiej instancji uchyla

zaskarżony wyrok, znosi postępowanie w zakresie dotkniętym nieważnością

i przekazuje sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Art. 3981.

§ 1. Od wydanego przez sąd drugiej instancji prawomocnego wyroku lub

postanowienia w przedmiocie odrzucenia pozwu albo umorzenia postępowania

kończących postępowanie w sprawie strona, Prokurator Generalny, Rzecznik Praw

Obywatelskich lub Rzecznik Praw Dziecka może wnieść skargę kasacyjną do Sądu

Najwyższego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

II CSKP 1113/23

8

§ 2. Wniesienie skargi kasacyjnej przez stronę wyłącza - w zaskarżonym zakresie -

wniesienie skargi kasacyjnej przez Prokuratora Generalnego, Rzecznika Praw

Obywatelskich lub Rzecznika Praw Dziecka.

Art. 39813.

§ 1. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia

oraz w granicach podstaw; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod

rozwagę nieważność postępowania.

(…)

Art. 39815 § 1. Sąd Najwyższy w razie uwzględnienia skargi kasacyjnej uchyla

zaskarżone orzeczenie w całości lub w części i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania sądowi, który wydał orzeczenie, lub innemu sądowi równorzędnemu;

Sąd Najwyższy może uchylić także w całości lub w części orzeczenie sądu pierwszej

instancji i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania sądowi temu samemu

lub równorzędnemu. (…)

(…)

Art. 39820.

Sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną

w tej sprawie przez Sąd Najwyższy. Nie można oprzeć skargi kasacyjnej

od orzeczenia wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy na podstawach

sprzecznych z wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Sąd Najwyższy.

Art. 39821.

Jeżeli nie ma szczególnych przepisów o postępowaniu przed Sądem Najwyższym,

do postępowania tego stosuje się odpowiednio przepisy o apelacji, z tym że skargę

kasacyjną cofnąć może również sama strona, a termin na sporządzenie

uzasadnienia orzeczenia przez Sąd Najwyższy wynosi miesiąc.

II CSKP 1113/23

9

Ustawa z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. z 2024 r., poz. 622,

dalej – „u.SN”)

Art. 72. § 1. Sędzia Sądu Najwyższego odpowiada dyscyplinarnie za przewinienia

służbowe (dyscyplinarne), w tym za:

1) oczywistą i rażącą obrazę przepisów prawa;

1a) odmowę wykonywania wymiaru sprawiedliwości;

2) działania lub zaniechania mogące uniemożliwić lub istotnie utrudnić

funkcjonowanie organu wymiaru sprawiedliwości;

3) działania kwestionujące istnienie stosunku służbowego sędziego, skuteczność

powołania sędziego, lub umocowanie konstytucyjnego organu Rzeczypospolitej

Polskiej;

4) działalność publiczną nie dającą się pogodzić z zasadami niezależności sądów

i niezawisłości sędziów;

5) uchybienie godności urzędu.

(…)

§ 6. Nie stanowi przewinienia dyscyplinarnego:

1) okoliczność, że orzeczenie sądowe wydane z udziałem danego sędziego Sądu

Najwyższego obarczone jest błędem w zakresie wykładni i stosowania przepisów

prawa krajowego lub prawa Unii Europejskiej lub w zakresie ustalenia stanu

faktycznego lub oceny dowodów;

2) wystąpienie do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z wnioskiem

o rozpatrzenie pytania prejudycjalnego, o którym mowa w art. 267 Traktatu

o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. poz. 864, z późn. zm.);

3) badanie spełniania wymogów niezależności lub niezawisłości w przypadku,

o którym mowa w art. 26 § 2, lub badanie spełniania wymogów niezawisłości

i bezstronności w przypadku, o którym mowa w art. 29 § 5 lub art. 23a § 4 ustawy

II CSKP 1113/23

10

z dnia 21 sierpnia 1997 r. - Prawo o ustroju sądów wojskowych, lub art. 42a § 3

ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych.

Art. 75 § 1. Karami dyscyplinarnymi są:

1) upomnienie;

2) nagana;

3) obniżenie wynagrodzenia zasadniczego sędziego o 5%-50% na okres

od 6 miesięcy do 2 lat;

3a) kara pieniężna w wysokości podlegającego wypłacie za miesiąc poprzedzający

wydanie prawomocnego wyroku skazującego jednomiesięcznego wynagrodzenia

zasadniczego powiększonego o przysługujący sędziemu dodatek za długoletnią

pracę i dodatek funkcyjny;

4) usunięcie z zajmowanej funkcji;

5) złożenie sędziego z urzędu.

§ 1a. Za przewinienie dyscyplinarne określone w art. 72 § 1 pkt 2-4, wymierza się

karę, o której mowa w § 1 pkt 5, a w przypadku mniejszej wagi - karę, o której mowa

w § 1 pkt 3, 3a lub 4.

Art. 80. § 1. Przydziału spraw i wyznaczenia składu orzekającego dokonuje Prezes

Sądu Najwyższego kierujący pracą danej izby.

(…)

Art. 82 § 1. Jeżeli Sąd Najwyższy, rozpoznając kasację lub inny środek odwoławczy,

poweźmie poważne wątpliwości co do wykładni przepisów prawa będących

podstawą wydanego rozstrzygnięcia, może odroczyć rozpoznanie sprawy

i przedstawić zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów tego sądu.

§ 2. Sąd Najwyższy, rozpoznając sprawę, w której występuje zagadnienie prawne

dotyczące niezawisłości sędziego lub niezależności sądu, odracza jej rozpoznanie

i przedstawia to zagadnienie do rozstrzygnięcia składowi całej Izby Kontroli

Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego.

II CSKP 1113/23

11

§ 3. Jeżeli Sąd Najwyższy, rozpoznając wniosek, o którym mowa w art. 26 § 2,

poweźmie poważne wątpliwości co do wykładni przepisów prawa mających być

podstawą orzeczenia, może odroczyć rozpoznanie wniosku i przedstawić

zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia składowi całej Izby Kontroli Nadzwyczajnej

i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego.

§ 4. Podejmując uchwałę, o której mowa w § 2 lub 3, Izba Kontroli Nadzwyczajnej

i Spraw Publicznych nie jest związana uchwałą innego składu Sądu Najwyższego,

choćby uzyskała ona moc zasady prawnej.

§ 5. Uchwała składu całej Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu

Najwyższego podjęta na podstawie § 2 lub 3 wiąże wszystkie składy Sądu

Najwyższego. Odstąpienie od uchwały mającej moc zasady prawnej wymaga

ponownego rozstrzygnięcia w drodze uchwały przez pełny skład Sądu Najwyższego,

do podjęcia której wymagana jest obecność co najmniej 2/3 liczby sędziów każdej

z izb. Przepisu art. 88 nie stosuje się.

Art. 87. § 1. Uchwały pełnego składu Sądu Najwyższego, składu połączonych izb

oraz składu całej izby, z chwilą ich podjęcia, uzyskują moc zasad prawnych. Skład

7 sędziów może postanowić o nadaniu uchwale mocy zasady prawnej.

§ 2. Uchwały, które uzyskały moc zasad prawnych, są publikowane wraz

z uzasadnieniem w Biuletynie Informacji Publicznej na stronie podmiotowej Sądu

Najwyższego.

Art. 88. § 1. Jeżeli jakikolwiek skład Sądu Najwyższego zamierza odstąpić od zasady

prawnej, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia składowi całej

izby.

§ 2. Odstąpienie od zasady prawnej uchwalonej przez izbę, połączone izby albo

pełny skład Sądu Najwyższego, wymaga ponownego rozstrzygnięcia w drodze

uchwały odpowiednio przez właściwą izbę, połączone izby lub pełny skład Sądu

Najwyższego.

§ 3. Jeżeli skład jednej izby Sądu Najwyższego zamierza odstąpić od zasady

prawnej uchwalonej przez inną izbę, rozstrzygnięcie następuje w drodze uchwały

II CSKP 1113/23

12

obu izb. Izby mogą przedstawić zagadnienie prawne do rozpoznania przez pełny

skład Sądu Najwyższego.

Wybrane orzecznictwo krajowe:

Uchwała składu połączonych izb Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r.,

BSA I-4110-1/20, OSNC 2020, nr 4, poz. 34

1. Nienależyta obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. albo sprzeczność

składu sądu z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. zachodzi także

wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd sędziego Sądu

Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie

określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej

Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r., poz. 3).

(…)

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia 2020 r., U 2/20

Uchwała składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. (sygn. akt BSA

I 4110 1/20, OSNKW nr 2/2020, poz. 7) jest niezgodna z:

a) art. 179, art. 144 ust. 3 pkt 17, art. 183 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 8 ust. 1, art. 7

i art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,

b) art. 2 i art. 4 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/30,

ze zm.),

c) art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności,

sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami

nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284,

ze zm.).

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 stycznia 2022 r., P 10/19

1. Art. 49 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego

(Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, z późn. zm.) w zakresie, w jakim za przesłankę mogącą

wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie

II CSKP 1113/23

13

uznaje jakąkolwiek okoliczność odnoszącą się do procedury powoływania tego

sędziego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej Rady

Sądownictwa do pełnienia urzędu, jest niezgodny z:

a) art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,

b) art. 179 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji.

(…)

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 marca 2022 r., K 7/21

Art. 6 ust. 1 zdanie pierwsze Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych

wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie

Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61,

poz. 284 z późn. zm.) w zakresie, w jakim:

1) pojęciem "praw i obowiązków o charakterze cywilnym" obejmuje podmiotowe

prawo sędziego do zajmowania funkcji administracyjnej w strukturze sądownictwa

powszechnego w polskim systemie prawnym - jest niezgodny z art. 8 ust. 1, art. 89

ust. 1 pkt 2 i art. 176 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,

2) przy ocenie spełnienia warunku "sądu ustanowionego ustawą":

a) dopuszcza pomijanie przez Europejski Trybunał Praw Człowieka lub sądy krajowe

przepisów Konstytucji, ustaw oraz wyroków polskiego Trybunału Konstytucyjnego,

b) umożliwia samodzielne kreowanie norm dotyczących procedury nominacyjnej

sędziów sądów krajowych przez Europejski Trybunał Praw Człowieka lub sądy

krajowe w procesie wykładni Konwencji - jest niezgodny z art. 89 ust. 1 pkt 2, art. 176

ust. 2, art. 179 w związku z art. 187 ust. 1 w związku z art. 187 ust. 4 oraz z art. 190

ust. 1 Konstytucji,

c) upoważnia Europejski Trybunał Praw Człowieka lub sądy krajowe do dokonywania

oceny zgodności z Konstytucją i Konwencją ustaw dotyczących ustroju sądownictwa,

właściwości sądów oraz ustawy określającej ustrój, zakres działania, tryb pracy

i sposób wyboru członków Krajowej Rady Sądownictwa - jest niezgodny z art. 188

pkt 1 i 2 oraz z art. 190 ust. 1 Konstytucji.

II CSKP 1113/23

14

Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - Izby Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych - zasada prawna - z dnia 24 września 2025 r., III PZP 1/25

1. Uchylenie przez Sąd Najwyższy orzekający w składzie spełniającym wymogi sądu

z art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej (Dz.Urz.UE.C202/16) wyroku

zaskarżonego skargą nadzwyczajną i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania właściwemu sądowi (art. 91 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym, Dz.U. z 2024 r. poz. 622) ma ten skutek, że postępowanie wszczęte

w celu dochodzenia roszczenia należy uznać za niezakończone, co oznacza, że

przedawnienie nie biegło na nowo od daty uprawomocnienia się uchylonego wyroku

(art. 295 § 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, Dz.U. z 2025 r.

poz. 277 z późn. zm.).

2. Skutku, o którym mowa w punkcie 1. uchwały, nie wywołuje wyrok Sądu

Najwyższego - Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych wydany w składzie

z udziałem choćby jednego sędziego powołanego na wniosek Krajowej Rady

Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia

2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych

ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 3), ponieważ należy uznać go za wyrok niebyły

(nieistniejący) jako wydany przez sąd niespełniający wymogów sądu z art. 19 ust. 1

akapit drugi TUE, art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych

wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie

protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61,

poz. 284 z późn. zm.) i art. 45 ust. 1 Konstytucji RP.

3. Sąd, któremu przekazano sprawę do ponownego rozpoznania - w przypadku

uwzględnienia skargi nadzwyczajnej przez Sąd Najwyższy - Izbę Kontroli

Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych orzekający w składzie niespełniającym

wymogów sądu z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE - uznawszy taki wyrok Sądu

Najwyższego za niebyły, stwierdza, że wyrok tego sądu nie został uchylony

a postępowanie ze skargi nadzwyczajnej nie zostało zakończone. Sąd ten ma prawo

uznać się za właściwy do rozpoznania tej skargi na zasadach wynikających z wyroku

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 19 listopada 2019 r. w sprawach

połączonych C-585/18, C-624/18 i C-625/18 A.K. i in. (EU:C:2019:982).

II CSKP 1113/23

15

Uchwała składu połączonych izb Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych

oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia

2025 r., I NZP 7/25 [podjęta w składzie z udziałem sędziów powołanych na

wniosek Krajowej Rady Sądownictwa działającej na podstawie przepisów

ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.]

odstępuje od zasady prawnej sformułowanej w uchwale siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 24 września 2025 r., sygn. III PZP 1/25 i podejmuje uchwałę:

1. Żaden sąd lub inny organ władzy publicznej nie jest uprawniony do uznania

orzeczenia Sądu Najwyższego za niebyłe i pominięcia jego skutków, nawet jeśli

miałoby to nastąpić z odwołaniem się do prawa Unii Europejskiej.

2. Rzeczpospolita Polska nie przekazała organom Unii Europejskiej lub jakiejkolwiek

innej organizacji międzynarodowej kompetencji do stanowienia norm regulujących

organizację i funkcjonowanie krajowego wymiaru sprawiedliwości, ani do określania

zakresu, w którym mogą być one stosowane. Kompetencje te przysługują wyłącznie

konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej i nie podlegają przekazaniu na

podstawie art. 90 ust. 1 Konstytucji RP, w konsekwencji nie znajduje w tym zakresie

zastosowania art. 91 ust. 2 i 3 w zw. z art. 87 Konstytucji RP.

Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 20 listopada 2025 r.,

II CSKP 2339/22

Z motywów:

„Obowiązek respektowania skutków wyroku z 4 września 2025 r.,

C-225/22 spoczywa na składach orzekających w sądach pierwszej i drugiej instancji

oraz na wszystkich składach Sądu Najwyższego i na sędziach funkcyjnych

(prezesach Izb Sądu Najwyższego, prezesach sądów, przewodniczących

wydziałów). Okoliczność, że spór między stronami został rozstrzygnięty orzeczeniem

sądowym wydanym przez organ, który nie stanowi sądu, ponieważ nie spełnia

wymagań dotyczących niezawisłości, bezstronności i uprzedniego ustanowienia na

mocy ustawy w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE interpretowanym

w zgodzie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości UE, nie może być zatem

pominięta przez Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie, zgodnie z zasadą

II CSKP 1113/23

16

pierwszeństwa prawa Unii oraz w związku z koniecznością respektowania jego

wykładni przez Trybunał Sprawiedliwości UE.”

„Zapewnienie pierwszeństwa art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE wymaga (…) – w takim

przypadku – uznania za niebyłe orzeczenia [uchylającego wyrok sądu drugiej

instancji i przekazującego sprawę temu sądowi do ponownego rozpoznania – uwaga

Sądu Najwyższego] wydanego przez organ niebędący niezawisłym i bezstronnym

sądem ustanowionym uprzednio na mocy ustawy (por. wyrok Trybunału

Sprawiedliwości UE z 4 września 2025 r., C-225/22, pkt 67). W takiej sytuacji sąd,

a przede wszystkim Sąd Najwyższy jako „sąd ostatniej instancji”, jeżeli okaże się to

niezbędne w celu zapewnienia stronom prawa do rozpoznania sprawy przez sąd

odpowiadający wymaganiom art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty

i art. 6 Konwencji, a w konsekwencji także art. 45 ust. 1 Konstytucji, może uznać się

za właściwy - na zasadach wynikających z wyroku Trybunału Sprawiedliwości UE

z 19 listopada 2019 r. w sprawach połączonych C-585/18, C-624/18 i C-625/18 A.K.

i in. - do rozpoznania także tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia, o którego

zasadności orzekał wcześniej Sąd Najwyższy, którego orzeczenie podlega

konsekwencjom określonym w wyroku Trybunału Sprawiedliwości UE z 4 września

2025 r., C-225/22. Na możliwość przyjęcia własnej kompetencji przez sąd,

z pominięciem przepisów prawa krajowego, jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia

stosowania bezpośrednio skutecznych przepisów prawa Unii, w tym art. 19

ust. 1 akapit drugi TUE, wskazał Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów

- zasadzie prawnej - z 24 września 2025 r., III PZP 1/25 (tzw. formuła A.K.; zob. też

wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 29 lipca 2019 r., C-556/17,

Torubarov).

„Jeżeli spełnione są przesłanki do uznania za niebyłe orzeczenia kasatoryjnego Sądu

Najwyższego, które przez sąd drugiej instancji - mimo niewywoływania przez

orzeczenie skutków w świetle kwalifikacji dokonywanej zgodnie z wyrokiem

Trybunału Sprawiedliwości UE z 4 września 2025 r., C-225/22 - potraktowane

zostało jako impuls otwierający drogę do ponownego merytorycznego rozpoznania

sprawy [przez sąd drugiej instancji – uwaga Sądu Najwyższego], to ponowne

rozpoznanie sprawy musi być ocenione jako mające miejsce w warunkach, gdy

istnieje prawomocne orzeczenie rozstrzygające o istocie sprawy, do którego

wzruszenia skutecznie nie doszło (art. 379 pkt 3 in fine k.p.c.), a do rozpoznania

II CSKP 1113/23

17

pozostaje skarga kasacyjna jako nadzwyczajny środek zaskarżenia wniesiony

od tego prawomocnego orzeczenia. Zrealizowanie prawa stron do sądu

w postępowaniu kasacyjnym wymaga zatem rozpoznania tego nadzwyczajnego

środka zaskarżenia przez Sąd Najwyższy w składzie odpowiadającym

wymaganiom art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE zanim dojdzie do ponownego

merytorycznego rozpoznania sprawy przez sąd drugiej instancji i dopiero następnie

do rozpoznania kolejnego nadzwyczajnego środka zaskarżenia (skargi kasacyjnej)

od orzeczenia zapadłego po tym ponownym rozpoznaniu sprawy.”

„Uznanie wyroku z 16 października 2019 r. [pierwszy wyrok sądu drugiej instancji –

uwaga Sądu Najwyższego] (…) za niebyły w konsekwencji oceny okoliczności,

w jakich zapadł w świetle art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty,

art. 6 Konwencji i art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stawia Sąd Apelacyjny, który

ze względu na ten wyrok ponownie prowadził postępowanie w sprawie i wydał wyrok

z 10 lipca 2020 r., w sytuacji sądu rozstrzygającego w sprawie prawomocnie

osądzonej wyrokiem z 20 marca 2018 r. (art. 379 pkt 3 in fine k.p.c.). Okoliczność ta,

traktowana przez ustawodawcę jako przesłanka nieważności postępowania, musi

być przez Sąd Najwyższy dostrzeżona i uwzględniona w granicach zaskarżenia

z urzędu (art. 39813 § 1 k.p.c.).”.

Występując z pytaniami prejudycjalnymi na podstawie art. 267 Traktatu

o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) Sąd Najwyższy zważył,

co następuje:

Pytania nr 1 i 2

6. Zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego skarga kasacyjna jest

nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia przysługującym od prawomocnych

wyroków sądu drugiej instancji (art. 3981 § 1 k.p.c.), a także prawomocnych

postanowień sądu drugiej instancji orzekających co do istoty sprawy,

zapadających w postępowaniu nieprocesowym (art. 5191 § 1 k.p.c.), takich jak

wydane w niniejszej sprawie postanowienia Sądu Okręgowego w Białymstoku

z dnia 10 maja 2019 r. i z dnia 22 lipca 2022 r. Rozpoznając skargę kasacyjną

Sąd Najwyższy jest związany podstawami skargi i zakresem zaskarżenia

(art. 39813 § 1 k.p.c.), z urzędu bada jednak m.in., czy zaskarżone orzeczenie

II CSKP 1113/23

18

nie zostało wydane w sprawie prawomocnie osądzonej (art. 39813 § 1 w

związku z art. 379 pkt 3 k.p.c.).

7. Wydanie orzeczenia w sprawie prawomocnie osądzonej może wynikać nie

tylko z tego, że doszło do ponownego wytoczenia powództwa lub złożenia

w postępowaniu nieprocesowym wniosku w tej samej sprawie (eadem re),

lecz także z tego, że sąd orzekł po raz drugi w sprawie, w której wydał już

prawomocne orzeczenie, błędnie przyjmując, że jego uprzednie orzeczenie

zostało uchylone, podczas gdy do uchylenia tego w rzeczywistości nie doszło.

Sytuacje takie nie są częste i mogą wynikać z różnych przyczyn, w tym także

z tego, że orzeczenie sądu wyższego szczebla, które miało doprowadzić do

uchylenia orzeczenia sądu niższego szczebla i przekazania mu sprawy do

ponownego rozpoznania, nie wywiera skutków prawnych jako sententia non

existens (orzeczenie nieistniejące). W takim przypadku, mimo posiadania

zewnętrznych znamion orzeczenia sądowego, „orzeczenie” takie istnieje tylko

jako zdarzenie faktyczne, nie pociąga jednak za sobą skutków prawnych i

traktowane jest co do zasady w płaszczyźnie prawnej jako „nieakt”.

8. Sytuacja, w której orzeczenie sądowe nie wywiera skutków prawnych jako

sententia non existens, nie jest w polskim prawie procesowym cywilnym

regulowana ustawowo. Jej odrębność w zestawieniu z przypadkami, w których

orzeczenie sądu jest „tylko” wadliwe, co dotyczy także przypadków orzeczeń

wydanych w warunkach nieważności postępowania (art. 379 k.p.c.), ma

jednak utrwalony charakter w polskim orzecznictwie i doktrynie. Wypracowano

również pewien katalog tego rodzaju sytuacji, jednak w szczegółach nie jest

on postrzegany w pełni jednolicie.

9. Jeżeli Sąd Najwyższy stwierdzi, że zaskarżone skargą kasacyjną orzeczenie

sądu drugiej instancji zostało wydane w sprawie prawomocnie osądzonej,

zobowiązany jest uchylić to orzeczenie (art. 379 pkt 3 w związku z art. 386 §

2

w związku z art. 39815 § 1 i art. 39821 k.p.c.), niezależnie od tego, czy

orzeczenie to jest merytorycznie prawidłowe, czy też nie. Dotyczy to także

sytuacji określonej w pkt 7.

II CSKP 1113/23

19

10. W wyroku z dnia 4 września 2025 r., C-225-22, „R” S.A przeciwko AW 'T'

sp. z o.o., Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (Trybunał, TSUE)

orzekł, że art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty praw

podstawowych Unii Europejskiej (Karta) należy interpretować w ten sposób,

że w sytuacji gdy na podstawie orzeczenia Trybunału ustalono, iż organ

sądowy ostatniej instancji nie spełnia wymogów dotyczących niezawisłości,

bezstronności i uprzedniego ustanowienia na mocy ustawy w rozumieniu tego

postanowienia, wydane przez taki organ orzeczenie, na mocy którego dana

sprawa zostaje przekazana sądowi niższej instancji do ponownego

rozpoznania, należy uznać za niebyłe, gdy taka konsekwencja jest z punktu

widzenia danej sytuacji procesowej nieodzowna dla zagwarantowania

pierwszeństwa prawa Unii. Następnie, w uchwale składu siedmiu sędziów z

dnia 24 września 2025 r., III PZP 1/25, OSNP 2025, nr 12,

poz. 115, Sąd Najwyższy, aplikując powołany wyrok Trybunału na

płaszczyźnie prawa krajowego uznał, że sąd któremu przekazano sprawę do

ponownego rozpoznania na skutek uwzględnienia skargi nadzwyczajnej przez

Sąd Najwyższy – Izbę Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych orzekający

w składzie niespełniającym wymogów sądu z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE –

uznawszy taki wyrok Sądu Najwyższego za niebyły – stwierdza, że wyrok tego

sądu (sądu drugiej instancji) nie został uchylony a postępowanie ze skargi

nadzwyczajnej nie zostało zakończone. Uchwale tej została nadana moc

zasady prawnej (art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym, Dz. U. z 2024 r., poz. 622).

11. Podejmując uchwałę z dnia 24 września 2025 r., III PZP 1/25, Sąd Najwyższy

w powiększonym składzie nawiązał m.in. do wcześniejszych wyroków

Trybunału z dnia 6 października 2021 r., C-487/19, W.Ż. i z dnia 13 lipca

2023 r., C-615/20 i C-671/20, YP i in. Na tej podstawie wywiódł, że w

przypadku wydania orzeczenia przez organ sądowy ostatniej instancji, który

ze względu na okoliczności powołania do pełnienia urzędu sędziego choćby

jednego członka składu orzekającego w danej sprawie nie spełnia wymagań

sądu w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, prawo Unii wyposaża sądy

i organy sądów państw członkowskich w kompetencję do zastosowania

II CSKP 1113/23

20

środka polegającego na uznaniu rozstrzygnięcia podjętego przez taki organ

za orzeczenie „niebyłe” i wyciągnięcia z tego konsekwencji pozwalających

zapewnić zgodność dalszego działania sądu z prawem Unii. Sąd Najwyższy

w powiększonym składzie wyjaśnił, że nakaz uznania orzeczenia „za niebyłe”

nawiązuje do znanej w polskiej doktrynie koncepcji sententia non existens

(orzeczenie nieistniające), co ma potwierdzenie w innych wersjach

językowych wyroku (francuska: doit être considérée comme étant non avenue,

niemiecka: als nicht existent anzusehen, włoska: deve essere considerata

inesistente; holenderska: als non-existent moet worden beschouwd),

jakkolwiek angielski zwrot „as null and void” można odczytać w języku polskim

jako „nieważny i niebyły, tak jakby nigdy nie istniał”. W uchwale podkreślono

jednak, że mimo tego podobieństwa uznanie rozstrzygnięcia podjętego przez

organ sądowy ostatniej instancji niespełniający wymagań sądu wynikających

z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE za orzeczenie „niebyłe” stanowi środek unijny

o autonomicznym charakterze, będący wyrazem ewolucji utrwalonej

w orzecznictwie Trybunału formuły Simmenthal (por. wyrok TSUE z dnia 9

marca 1978 r., 106/77, Simmethal SpA) (pkt 23-27 uzasadnienia uchwały).

12. Sąd Najwyższy w powiększonym składzie przyjął również, że zawarte w

sentencji wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r., C-225-22, zastrzeżenie,

według którego uznanie orzeczenia pochodzącego od organu sądowego

ostatniej instancji za niebyłe powinno mieć miejsce tylko wtedy, gdy

konsekwencja taka jest nieodzowna dla zagwarantowania pierwszeństwa

prawa Unii, nie odnosi się do zgodności rozstrzygnięcia tego organu z

materialnym prawem Unii, lecz do zapewnienia pierwszeństwa art. 19 ust. 1

akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty (pkt 30 uzasadnienia uchwały).

Takie samo stanowisko prezentowane jest w polskim piśmiennictwie (zob.

m.in. A. Kastelik-Smaza, Możliwość uznania orzeczenia Sądu Najwyższego

za niebyłe. Glosa do wyroku TS z 4.09.2025, C-225/22, Państwo i Prawo

2026, nr 5, s. 142, P. Bogdanowicz, Uznanie niezgodnego z prawem Unii

Europejskiej orzeczenia Sądu Najwyższego za niebyłe. Glosa do wyroku

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (czwarta izba) z dnia 4 września

2025 r., C-225/22, AW „T”, Orzecznictwo Sądów Polskich 2026, nr 4, s. 68).

II CSKP 1113/23

21

13. Sąd Najwyższy w składzie występującym z pytaniami prejudycjalnymi

podziela stanowisko zreferowane w pkt 11-12.

14. W szczególności, zdaniem Sądu Najwyższego, potrzeba respektowania

wykładni przyjętej w wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r., C-225/22, jako

mającej źródło art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, który to przepis ma charakter

ustrojowy i stosuje się do każdego krajowego organu mogącego – jako sąd –

rozstrzygać kwestie dotyczące stosowania prawa Unii, nie jest uwarunkowana

tym, aby konkretna sprawa, w której pojawia się kwestia oceny, czy wydający

orzeczenie organ sądowy ostatniej instancji spełnia wymagania niezawisłości,

bezstronności i uprzedniego ustanowienia na podstawie ustawy w rozumieniu

tych przepisów, dotyczyła wykładni lub stosowania prawa Unii (por. wyrok

TSUE z dnia 4 września 2025 r., C-225/22, pkt 32-28, a także m.in. wyroki

TSUE z dnia 27 lutego 2025 r., C-16/24, YR i in., pkt 36, z dnia 26 marca 2020

r., C-558/18 i C-563/18, Miasto Łowicz i Prokurator Generalny, pkt 34 i z dnia

6 marca 2025 r., C-647/21 i 648/21, D.K. (C-647/21), M. C., M.F. (C-648/21),

pkt 36 i n.). W związku z tym Sąd Najwyższy uważa, że jest zobligowany

respektować standard wynikający z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku

z art. 47 Karty w rozumieniu przyjętym przez TSUE w wyroku z dnia 4

września 2025 r., C-225/22, także w niniejszej sprawie, niezależnie od tego,

że problematyka podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności

majątkowej małżeńskiej nie jest objęta materialnym prawem Unii, a

rozporządzenie Rady (UE) nr 2016/1103 z dnia 24 czerwca 2016 r.

wdrażające wzmocnioną współpracę w dziedzinie jurysdykcji, prawa

właściwego oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach

dotyczących małżeńskich ustrojów majątkowych (Dz. Urz. UE L 183, s. 1)

zostało przyjęte w ramach wzmocnionej współpracy, w której Rzeczpospolita

Polska nie bierze udziału.

15. W świetle sentencji wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r., C-225/22, a także

uwag zawartych w pkt 64 i n. jego uzasadnienia, nie wydaje się, aby znaczenie

w tej materii mogła mieć okoliczność, że wyrok TSUE z dnia 4 września

2025 r.,

C-225/22, zapadł w sprawie, w której uchylenie wyroku sądu niższego

II CSKP 1113/23

22

szczebla i przekazanie temu sądowi sprawy do ponownego rozpoznania

nastąpiło po uwzględnieniu skargi nadzwyczajnej, podczas gdy w niniejszej

sprawie doszło do tego po uwzględnieniu skargi kasacyjnej.

16. Skarga nadzwyczajna (art. 89 i n. u.SN) i skarga kasacyjna (art. 3981 i n.

k.p.c.) są w polskim porządku prawnym nadzwyczajnymi środkami

zaskarżenia przysługującymi przede wszystkim od prawomocnych orzeczeń

sądu drugiej instancji. Do postępowania wywołanego wniesieniem skargi

nadzwyczajnej w sprawach cywilnych – w zakresie nieuregulowanym –

stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego o skardze

kasacyjnej, z wyłączeniem jedynie art. 3984 § 2 i art. 3989 k.p.c., które dotyczą

selekcji skarg kasacyjnych pod kątem występowania w sprawie istotnego

zagadnienia prawnego, rozbieżności w orzecznictwie lub innych przyczyn

uzasadniających merytoryczne rozpoznanie skargi kasacyjnej (art. 95 pkt 1

u.SN). Wprawdzie odmienny jest krąg podmiotów uprawnionych do wniesienia

skargi nadzwyczajnej, termin do jej wniesienia i podstawy, to jednak w obu

przypadkach kontrola prawidłowości zaskarżonego orzeczenia może

prowadzić do uchylenia prawomocnego i wykonalnego orzeczenia przez Sąd

Najwyższy oraz przekazania sprawy sądowi a quo z obowiązkiem ponownego

rozpoznania.

17. W obu przypadkach istota problemu jest więc taka sama i sprowadza się

do określenia konsekwencji, jakie niesie za sobą wydanie przez organ sądowy

ostatniej instancji państwa członkowskiego orzeczenia uchylającego

prawomocne orzeczenie sądu drugiej instancji i przekazującego temu sądowi

sprawę do ponownego rozpoznania, jeżeli organ sądowy ostatniej instancji z

racji swojej obsady nie czyniłby zadość wymaganiom sądu ustanowionym w

art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty.

18. W tym kontekście Sąd Najwyższy zauważa, że w świetle dotychczasowego

orzecznictwa Trybunału żaden z sędziów zasiadających w składzie Sądu

Najwyższego, który wydał postanowienie z dnia 7 lutego 2022 r., którym

uchylono postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 10 maja 2019 r. i

przekazano temu Sądowi sprawę do ponownego rozpoznania, wydaje się nie

II CSKP 1113/23

23

spełniać wymagań dotyczących niezawisłości, bezstronności i uprzedniego

ustanowienia na mocy ustawy w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w

związku z art. 47 Karty. W składzie Sądu Najwyższego, który wydał

postanowienie z dnia 7 lutego 2022 r., zasiadali bowiem M.M., E.S. i K.Z..

M.M. i K.Z. zostali powołani do pełnienia urzędu sędziego Sądu Najwyższego

w takich samych warunkach, jak ocenione już przez Trybunał w wyroku z dnia

7 listopada 2024 r., C-326/23, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i

Konsumentów. E.S. została powołana do pełnienia urzędu sędziego Sądu

Najwyższego w takich samych warunkach, jak ocenione już przez Trybunał w

wyroku z dnia 21 grudnia 2023 r., C-718/21, LG. W wyrokach tych Trybunał

uznał jednoznacznie, że organ złożony z sędziów powołanych w takich

okolicznościach nie ma statusu niezawisłego i bezstronnego sądu

ustanowionego uprzednio na mocy ustawy w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit

drugi TUE w związku z art. 47 akapit drugi Karty.

19. Wychodząc z tych założeń, Sąd Najwyższy w składzie występującym z

pytaniami prejudycjalnymi, zmierza do określenia, jakie konsekwencje

wynikają dla niego w okolicznościach niniejszej sprawy z art. 19 ust. 1 akapit

drugi TUE w związku z art. 47 Karty interpretowanych zgodnie z wyrokiem

TSUE z dnia 4 września 2025 r., C-225/22.

20. Zgodnie z przywołanym wyrokiem ustalenie, że organ sądowy ostatniej

instancji nie spełnia wymagań sądu statuowanych w art. 19 ust. 1 akapit drugi

TUE w związku z art. 47 Karty uprawnia sąd, któremu organ ten przekazał

sprawę do ponownego rozpoznania, do uznania orzeczenia tego organu za

niebyłe. W rozważanym układzie procesowym Sąd Najwyższy nie jest jednak

sądem drugiej instancji, któremu sprawa została przekazana do ponownego

rozpoznania, lecz sądem, który na skutek wniesienia skargi kasacyjnej

sprawuje kontrolę zgodności z prawem orzeczenia sądu drugiej instancji

wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy.

21. Ponadto, sąd drugiej instancji, któremu sprawa została przekazana

do ponownego rozpoznania przez organ sądowy ostatniej instancji

niespełniający wymagań określonych w art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w

II CSKP 1113/23

24

związku z art. 47 Karty, jest zobowiązany do uznania orzeczenia tego organu

za niebyłe tylko wtedy, gdy taka konsekwencja jest z punktu widzenia

konkretnej sytuacji procesowej nieodzowna dla zagwarantowania

pierwszeństwa prawa Unii.

22. Sąd Najwyższy zmierza w tym kontekście do doprecyzowania kręgu sytuacji,

w jakich sąd krajowy zobowiązany jest do uznania za niebyłe orzeczenia, na

mocy którego sprawa zostaje przekazana sądowi niższej instancji – w celu

zagwarantowania pierwszeństwa prawa Unii, a w dalszym etapie – do

uściślenia, jakie powinności wynikają na tym tle dla Sądu Najwyższego

występującego w roli sądu kontrolującego zgodność z prawem orzeczenia

wydanego przez sąd drugiej instancji, w czym mieści się również kontrola

zgodności z prawem Unii.

23. Określony w ten sposób przedmiot pytań prejudycjalnych jest w pewnym

zakresie zbliżony do pytań prejudycjalnych przedstawionych Trybunałowi

przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 26 lutego 2026 r.,

ACa 82/26 (C-176/26, Redaktor Naczelny O.). O ile jednak pytanie Sądu

Apelacyjnego

w Warszawie zostało sformułowane z punktu widzenia sądu drugiej instancji

– sądu a quo, któremu sprawa została przekazana po uchyleniu orzeczenia

tego sądu przez organ sądowy ostatniej instancji potencjalnie

nieodpowiadający wymaganiom art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z

art. 47 Karty, o tyle in casu doszło już do ponownego rozpoznania sprawy

przez sąd a quo na skutek przekazania jej do ponownego rozpoznania temu

sądowi przez organ sądowy ostatniej instancji nieodpowiadający

wymaganiom art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty, a

wydane w tych warunkach orzeczenie zostało zaskarżone kolejną skargą

kasacyjną do Sądu Najwyższego, który wystąpił z pytaniami prejudycjalnymi.

24. Sąd Najwyższy rozważa w tym względzie co do zasady dwa podejścia.

25. Pierwsze zakłada, że Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną,

powinien zweryfikować, także z urzędu, czy z racji sposobu obsadzenia

II CSKP 1113/23

25

składu Sądu Najwyższego, który rozpoznał wcześniej złożoną w sprawie

skargę kasacyjną, doszło do skutecznego uchylenia prawomocnego

orzeczenia sądu drugiej instancji i przekazania mu sprawy do ponownego

rozpoznania. Uznawszy, na podstawie orzeczenia Trybunału, że uprzednie

orzeczenie uchylające orzeczenie sądu drugiej instancji i przekazujące temu

sądowi sprawę do ponownego rozpoznania pochodziło od organu sądowego

niespełniającego wymagań dotyczących niezawisłości, bezstronności i

uprzedniego ustanowienia na mocy ustawy, Sąd Najwyższy, rozpoznając

skargę kasacyjną, powinien uznać orzeczenie pochodzące od takiego organu

za niebyłe, skutkiem czego powinien przyjąć, że orzeczenie sądu drugiej

instancji nie zostało skutecznie uchylone.

26. Konsekwencją tego podejścia w świetle prawa krajowego jest konieczność

stwierdzenia, że skoro do skutecznego uchylenia orzeczenia sądu drugiej

instancji nie doszło, to orzeczenie tego sądu pozostawało nadal prawomocne,

a ponowne rozpoznanie sprawy przez sąd drugiej instancji było

niedopuszczalne. Jeżeli zaś sąd drugiej instancji – wbrew temu – rozpoznał

sprawę ponownie, to rozstrzygnął sprawę prawomocnie osądzoną, błędnie

przyjmując, że jest do tego obowiązany na skutek orzeczenia organu

sądowego ostatniej instancji.

27. W tym stanie rzeczy ponowne orzeczenie sądu drugiej instancji, jeśliby

wniesiono od niego skargę kasacyjną, wymagałoby uchylenia przez Sąd

Najwyższy już z tego powodu, że zostało wydane w warunkach powagi rzeczy

osądzonej (res iudicata) (art. 379 pkt 3 k.p.c.), niezależnie od jego

prawidłowości w pozostałym zakresie. Skutek ten zmierza dalej aniżeli

uchwała składu połączonych izb Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020

r., BSA I-4110-1/20. W świetle powołanej uchwały okoliczność, że orzeczenie

Sądu Najwyższego uchylające orzeczenie sądu drugiej instancji i

przekazujące temu sądowi sprawę do ponownego rozpoznania zostało

wydane w składzie orzekającym Sądu Najwyższego objętym skutkami tej

uchwały, nie pociąga za sobą automatycznie wadliwości orzeczenia sądu

drugiej instancji wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy przekazanej

sądowi drugiej instancji przez Sąd Najwyższy działający w takim składzie.

II CSKP 1113/23

26

28. W analizowanym układzie procesowym sąd drugiej instancji, któremu sprawa

została przekazana do ponownego rozpoznania, powinien zatem w pierwszej

kolejności zbadać, opierając się o orzecznictwo Trybunału, czy ze względu na

okoliczności towarzyszące powołaniu członków składu orzekającego, który

uchylił orzeczenie sądu drugiej instancji i przekazał mu sprawę do ponownego

rozpoznania, Sąd Najwyższy w tym składzie czynił zadość wymaganiom

art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty. Konsekwencją

ewentualnej oceny negatywnej jest to, że jeśli wymaga tego zapewnienie

pierwszeństwa prawa Unii sąd drugiej instancji nie powinien w ogóle

rozpoznawać sprawy ponownie, ponieważ orzeczenie pochodzące od tak

ukształtowanego składu Sądu Najwyższego należy uznać za niebyłe, a tym

samym nie może ono zniweczyć prawomocności orzeczenia sądu drugiej

instancji.

29. Jeśli jednak sąd drugiej instancji nie dokonał tej oceny, względnie dokonał jej

błędnie i rozstrzygnął sprawę ponownie, a następnie sprawa trafia po raz drugi

do Sądu Najwyższego na skutek skargi kasacyjnej, to Sąd Najwyższy

powinien tę kwestię zbadać. Uznawszy, że orzeczenie przekazujące sprawę

do ponownego rozpoznania wydał skład orzekający nieodpowiadający

wymaganiom wynikającym z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art.

47 Karty oraz że orzeczenie to podlegało uznaniu za niebyłe, Sąd Najwyższy

powinien przyjąć, iż ponowne orzeczenie sądu drugiej instancji jest wadliwe

już z tego tylko powodu, że doszło do ponownego orzekania w sprawie

prawomocnie osądzonej.

30. Stanowisko to wydaje się bliskie zapatrywaniu skarżącego wnioskodawcy,

który w skardze kasacyjnej zarzuca m.in., że Sąd Okręgowy ponownie

rozpoznał sprawę, mimo że uprzednie postanowienie Sądu Okręgowego z

dnia 10 maja 2019 r. nie zostało uchylone i argumentuje, że Sąd Okręgowy

nie mógł przyjąć, że uprzednie postanowienie tego Sądu z dnia 10 maja 2019

r. zostało uchylone, a w efekcie nie mógł wydawać kolejnego postanowienia

w tym samym przedmiocie.

II CSKP 1113/23

27

31. Idąc tym torem, w razie stwierdzenia przez Sąd Najwyższy, że uprzednie

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania nastąpiło orzeczeniem Sądu

Najwyższego, który nie spełniał wymagań określonych w art. 19 ust. 1 akapit

drugi TUE w związku z art. 47 Karty, ponowne orzeczenie sądu drugiej

instancji, jeżeli zostanie od niego wniesiona skarga kasacyjna, wymagałoby

uchylenia przez Sąd Najwyższy już z tego tylko powodu, że w ogóle nie

powinno zostać wydane, ponieważ prawomocne pozostawało orzeczenie

wydane uprzednio przez sąd drugiej instancji. Kwestia, czy zaskarżone

orzeczenie sądu drugiej instancji jest merytorycznie prawidłowe, nie miałaby

natomiast znaczenia dla kierunku rozstrzygnięcia.

32. Alternatywne podejście przyjmuje węższy sposób rozumienia przypadków,

w których uznanie za niebyłe kasatoryjnego orzeczenia organu sądowego

ostatniej instancji, który nie odpowiada wymaganiom niezawisłości,

bezstronności i uprzedniego ustanowienia ustawą, jest konieczne z punktu

widzenia pierwszeństwa prawa Unii. Zakłada również, że adresatem wyroku

TSUE z dnia 4 września 2025 r., C-225/22, jest przede wszystkim sąd niższej

instancji, któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania

w związku z uchyleniem wydanego przezeń prawomocnego orzeczenia.

33. W świetle tego podejścia, instrument w postaci uznania orzeczenia za niebyłe

w kształcie przyjętym w wyroku Trybunału z dnia 4 września 2025 r., C-225/22,

służyć ma przede wszystkim ochronie prawomocności orzeczenia sądu

i interesów jednostek, które prawomocność ta zabezpiecza, przed

ewentualnym zniweczeniem tej prawomocności rozstrzygnięciem organu

sądowego nieczyniącego zadość wymaganiom określonym w art. 19 ust. 1

akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty. Chodzi zatem o zapewnienie, aby

prawomocne orzeczenie wydane przez sąd, stanowiące wyraz skutecznej

ochrony prawnej i stabilizujące sporne interesy jednostek, nie mogło zostać

wyeliminowane z obrotu prawnego przez rozstrzygnięcie organu, który nie jest

sądem w rozumieniu powołanych przepisów, co m.in. oznacza, że organ taki

nie mógł przy wydaniu rozstrzygnięcia skorzystać z procedury prejudycjalnej

uregulowanej w art. 267 TFUE, stanowiącej gwarancję jednolitej wykładni

prawa Unii. W takim przypadku nie może mieć znaczenia to, że

II CSKP 1113/23

28

rozstrzygnięcie organu, który nie jest sądem, mogło formalnie uzyskać atrybut

res iudicata (wyrok TSUE z dnia 4 września 2025 r., C-225/22, pkt 68).

34. Możność uznania za niebyłe orzeczenia organu sądowego ostatniej instancji,

niespełniającego wymagań niezawisłości, bezstronności i uprzedniego

ustanowienia ustawą, mocą którego sprawa została przekazana sądowi

drugiej instancji do ponownego rozpoznania, chroni w tej sytuacji zarówno

stabilność prawomocnych orzeczeń sądowych, która stanowi samoistną

wartość prawa Unii (por. m.in. wyrok TSUE z dnia 9 kwietnia 2024 r., C-

582/21, FY przeciwko Profi Credit S.A., pkt 37 i powołane tam dalsze

orzecznictwo), osadzoną w art. 6 ust. 1 EKPCz (por. wyroki ETPCz z dnia 24

lipca 2003 r., nr 52854/99, Ryabykh przeciwko Rosji, ECHR 2003-IX, z dnia

12 stycznia 2006 r., nr 47797/99 i 68698/01, Kehaya and Others przeciwko

Bułgarii i z dnia 14 grudnia 2021 r., nr 53176/17, Gražulevičiūtė przeciwko

Litwie), jak i przeciwdziała osłabieniu znaczenia dialogu między sądami

krajowymi a TSUE, którego organ niespełniający wymagań skutecznej

ochrony prawnej w zakresie niezawisłości, bezstronności i uprzedniego

ustanowienia na podstawie ustawy nie może skutecznie zainicjować.

35. Sąd Najwyższy rozumie to stanowisko w ten sposób, że jeżeli – tak jak w

sytuacji, w której zapadł wyrok Trybunału z dnia 4 września 2025 r., C-225/22

– sąd drugiej instancji, któremu sprawa została przekazana do ponownego

rozpoznania w wyniku uchylenia wydanego przezeń orzeczenia uzna, na

podstawie orzeczenia Trybunału, że organ, który uchylił orzeczenie tego sądu,

nie stanowił sądu niezawisłego, bezstronnego i ustanowionego uprzednio na

mocy ustawy w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47

Karty, sąd ten powinien, przyjmując, że wymaga tego zapewnienie

pierwszeństwa prawu Unii, w tym konieczność ochrony prawomocności

uprzednio wydanego orzeczenia, uznać orzeczenie tego organu za niebyłe i

przyjąć, że orzeczenie sądu drugiej instancji pozostaje prawomocne (por. pkt

67-68 uzasadnienia wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r., C-225/22), a

sytuacja jednostek, których spór został prawomocnie rozstrzygnięty, nie ulega

zmianie. Taki sposób rozumowania wydaje się pozostawać w zgodzie z

przyjętym w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2025 r., III PZP

II CSKP 1113/23

29

1/25, w której także zwrócono uwagę, że sąd, którego wyrok został uchylony,

musi najpierw podjąć decyzję w przedmiocie uznania orzeczenia

uchylającego za niebyłe (pkt 41 uzasadnienia uchwały); uznanie tego

orzeczenia za niebyłe oznacza powinność stwierdzenia prawomocności

wcześniejszego wyroku, ponieważ orzeczenie uchylające ten wyrok nie może

wywrzeć skutku znoszącego tę prawomocność (pkt 50 uzasadnienia

uchwały).

36. Odmienna sytuacja ma miejsce wówczas, gdy sąd drugiej instancji, któremu

sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania, podporządkował się

orzeczeniu organu sądowego ostatniej instancji i wydał kolejne orzeczenie,

które zostało zaskarżone kolejną skargą kasacyjną do Sądu Najwyższego. W

tym przypadku orzeczenie sądu drugiej instancji, które zostało uchylone przez

organ sądowy ostatniej instancji niespełniający wymagań sądu w rozumieniu

art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty, zostało już zastąpione

innym orzeczeniem sądu drugiej instancji, które może – choć nie musi – mieć

odmienną treść. Przypadek ten różni się od sytuacji, w której zapadł wyrok

TSUE z dnia 4 września 2025 r., C-225/22, jak i sytuacji, której dotyczą pytania

prejudycjalne przedstawione w sprawie C-176/26.

37. Z wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r., C-225/22, wynika jasno, że uznanie

za niebyłe orzeczenia organu sądowego ostatniej instancji niespełniającego

wymagań niezawisłości, bezstronności i uprzedniego ustanowienia ustawą

w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty wchodzi

w rachubę wtedy, gdy jest to niezbędne – z punktu widzenia konkretnej

sytuacji procesowej – dla zagwarantowania pierwszeństwa prawa Unii.

Skorzystanie z tego środka powinno zatem stanowić ultima ratio i zostać

poprzedzone analizą, czy w konkretnej sytuacji procesowej możliwe jest

zapewnienie pierwszeństwa prawa Unii w odmienny sposób, w mniejszym

stopniu ingerujący w pewność obrotu prawnego.

38. W tym kontekście Sąd Najwyższy zastanawia się, czy w rozważanym układzie

procesowym wystarczające dla zapewnienia pierwszeństwa prawa Unii nie

jest merytoryczne rozpoznanie przez Sąd Najwyższy ponownej skargi

II CSKP 1113/23

30

kasacyjnej

w składzie, wobec którego nie są podnoszone wątpliwości co do spełniania

wymagań określonych w art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47

Karty, przy założeniu, że Sąd Najwyższy orzekający w takim składzie

powinien pominąć – w razie potrzeby – przepisy krajowe lub praktykę krajową

mogące wiązać go wykładnią prawa ustaloną w orzeczeniu organu sądowego

ostatniej instancji, niespełniającego wymagań niezawisłości, bezstronności i

uprzedniego ustanowienia ustawą w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE

w związku z art. 47 Karty.

39. Z punktu widzenia konieczności zagwarantowania pierwszeństwa prawa Unii,

za wystarczające w rozważanej sytuacji procesowej można uznać to, aby Sąd

Najwyższy w składzie rozpoznającym ponowną skargę kasacyjną od

orzeczenia sądu drugiej instancji wydanego po uprzednim przekazaniu temu

sądowi sprawy przez organ sądowy ostatniej instancji nieczyniący zadość

wymaganiom sądu w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z

art. 47 Karty, spełniał wymagania wynikające z tych przepisów i był władny

rozpoznać skargę kasacyjną w pełnym zakresie przysługującej mu jurysdykcji,

korzystając w razie potrzeby z procedury prejudycjalnej określonej w art. 267

TFUE, niezależnie od ewentualnej wykładni prawa sformułowanej uprzednio

przez organ sądowy ostatniej instancji w składzie nieczyniącym zadość

wymaganiom określonym w powołanym postanowieniu.

40. Zaznaczenia wymaga przy tym, że dla pominięcia wykładni prawa

pochodzącej od organu sądowego ostatniej instancji, niespełniającego

wymagań sądu wynikających z art. 19 ust 1 akapit drugi TUE w związku z art.

47 Karty, nie miałoby znaczenia to, czy wykładnia ta odnosi się do stosowania

prawa Unii. Rozstrzygające znaczenie należałoby przyznać temu, że

wykładnia ta pochodzi od organu niebędącego sądem w rozumieniu

powołanych postanowień, a tym samym związanie nią oznaczałoby wyzbycie

się przez Sąd Najwyższy fragmentu swojej właściwości na rzecz organu

niebędącego sądem, który podejmując decyzję nie mógł skorzystać z

procedury prejudycjalnej określonej w art. 267 TFUE. Prawo do rozpoznania

sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy

II CSKP 1113/23

31

ustawy może być natomiast zrealizowane tylko wtedy, gdy wszystkie kwestie

faktyczne i prawne istotne dla rozstrzygnięcia sprawy należą do właściwości

sądu i nie są dlań wiążąco rozstrzygnięte przez organ, który pozbawiony jest

przymiotów sądu (por. wyrok TSUE z dnia 11 lipca 2024 r., C-554/21, C-

622/21 i C-727/21, Hann-Invest, a także wyrok ETPCz z dnia 13 lutego 2003

r., nr 49636/99, Chevrol przeciwko Francji, ECHR 2003-III).

41. Analizowane rozwiązanie zakłada, że jeżeli sąd drugiej instancji nie uznał

orzeczenia organu sądowego ostatniej instancji, przekazującego mu sprawę

do ponownego rozpoznania, za niebyłe, podporządkował się temu orzeczeniu

i wydał kolejne orzeczenie na skutek przekazania mu sprawy do ponownego

rozpoznania, a następnie – na skutek ponownej skargi kasacyjnej – sprawa

trafia po raz drugi do Sądu Najwyższego, to chociażby uprzednie uchylenie

orzeczenia sądu drugiej instancji i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania nastąpiło w składzie Sądu Najwyższego nieodpowiadającym

wymaganiom sądu w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z

art. 47 Karty, wystarczające dla zapewnienia pierwszeństwa prawa Unii jest,

aby „sądem ostatniego słowa” był Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym

ponowną skargę kasacyjną, jeżeli sposób obsady tego składu orzekającego

nie jest kwestionowany z punktu widzenia art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w

związku z art. 47 Karty. Wydane w takich warunkach orzeczenie sądu drugiej

instancji nie wymaga natomiast uchylenia tylko z tego powodu, że sąd drugiej

instancji orzekł ponownie, mimo że sprawę przekazał mu do ponownego

rozpoznania organ sądowy nieczyniący zadość wymaganiom sądu w

rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty.

42. Doprecyzowując ten wątek, w przypadku akceptacji rozważanego

rozwiązania, nawet gdyby Sąd Najwyższy, przy rozpoznawaniu ponownej

skargi kasacyjnej stwierdził, na podstawie orzeczenia Trybunału, że uprzednie

uchylenie orzeczenia sądu drugiej instancji i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania nastąpiło w składzie nieodpowiadającym

wymaganiom sądu w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z

art. 47 Karty, to nie byłby zobligowany do uchylenia orzeczenia sądu drugiej

instancji tylko z tego powodu, że orzeczenie przekazujące sprawę do

ponownego rozpoznania powinno być uznane za niebyłe, a sąd drugiej

II CSKP 1113/23

32

instancji orzekł w warunkach res iudicata. Sąd Najwyższy powinien natomiast

rozpoznać skargę kasacyjną merytorycznie, nie stosując się w razie potrzeby

do wykładni prawa dokonanej uprzednio przez Sąd Najwyższy działający w

składzie nieodpowiadającym wymaganiom art. 19 ust. 1 TUE w związku z art.

47 Karty.

43. W konsekwencji Sąd Najwyższy powinien skargę kasacyjną oddalić, jeżeli

zaskarżone orzeczenie jest zgodne z prawem bądź uchylić lub zmienić

zaskarżone orzeczenie, gdy zarzuty kasacyjne są zasadne. Nie powinien

natomiast rozważać odrębnie tego, czy sąd drugiej instancji władny był

w rozważanej sytuacji wydać ponowne orzeczenie z uwagi na przymioty

składu orzekającego Sądu Najwyższego, który przekazał mu sprawę do

ponownego rozpoznania.

44. Sąd Najwyższy zauważa, że rozważana wykładnia nie zwalnia z konieczności

oceny, czy uprzednie uchylenie orzeczenia sądu drugiej instancji i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania nastąpiło w składzie Sądu

Najwyższego odpowiadającym wymaganiom sądu w rozumieniu art. 19 ust. 1

akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty. W razie powstania poważnych

wątpliwości zbadanie tej kwestii byłoby nieodzowne, inny jednak byłby skutek

tego badania.

45. Jeśli Sąd Najwyższy doszedłby do wniosku, na podstawie orzeczenia

Trybunału, że Sąd Najwyższy w składzie, który przekazał sprawę sądowi

drugiej instancji do ponownego rozpoznania, nie czynił zadość wymaganiom

wynikającym z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty, to nie

byłby zobligowany do zastosowania się do wykładni prawa sformułowanej

przez ten organ w orzeczeniu przekazującym sprawę do ponownego

rozpoznania. Sąd Najwyższy nie byłby natomiast zobowiązany do

stwierdzenia, że sąd drugiej instancji orzekał w sprawie prawomocnie

osądzonej ze wszystkimi tego konsekwencjami określonymi w prawie

krajowym (art. 379 pkt 3 k.p.c.). Tak daleko idący skutek mógłby wchodzić w

rachubę tylko wtedy, gdyby Sąd Najwyższy uznał, w związku ze szczególnymi

okolicznościami sprawy, że merytoryczne rozpoznanie skargi kasacyjnej –

II CSKP 1113/23

33

nawet z pominięciem wykładni prawa pochodzącej od organu sądowego

ostatniej instancji nieczyniącego zadość wymaganiom sądu wynikającym z

art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty – nie jest

wystarczające dla zapewnienia pierwszeństwa prawa Unii.

46. W ocenie Sądu Najwyższego podejście rozważane w tym miejscu wydaje się

bardziej elastyczne i zorientowane na okoliczności konkretnej sprawy, przez

co nie powoduje tak daleko idących komplikacji dla stabilności obrotu

prawnego, a pośrednio także interesów stron, jak podejście

scharakteryzowane jako pierwsze.

47. Trzeba przy tym przypomnieć, że wyrok TSUE z dnia 4 września 2025 r.,

C-225/22, zapadł w postępowaniu toczącym się na skutek skargi

nadzwyczajnej. Wprawdzie w przypadku uchylenia prawomocnego

orzeczenia sądu drugiej instancji przez Sąd Najwyższy na skutek skargi

kasacyjnej problem ma tożsamy charakter (zob. pkt 15-17), nie można jednak

nie dostrzegać, że zastosowanie wykładni przyjętej w powołanym wyroku

TSUE w postępowaniu kasacyjnym stawia problem stabilności obrotu w

znacznie ostrzejszym świetle. W praktyce przypadki, w których uchylenie

prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji wynika z uwzględnienia

skargi kasacyjnej, są znacznie częstsze. Wiąże się to przede wszystkim z tym,

że skarga kasacyjna jest środkiem oddanym do dyspozycji stron, podczas gdy

wniesienie skargi nadzwyczajnej zależy od decyzji organu państwa. Skarga

nadzwyczajna jest ponadto dopuszczalna dopiero wtedy, jeżeli wzruszenie

prawomocnego orzeczenia nie jest możliwe z wykorzystaniem innych

nadzwyczajnych środków zaskarżenia, w tym przez wniesienie skargi

kasacyjnej (art. 89 § 1 u.SN). Liczba skarg kasacyjnych wpływających do

Sądu Najwyższego jest tym samym nieporównywalnie wyższa aniżeli skarg

nadzwyczajnych.

48. W kwestii wykładni prawa, którą Sąd Najwyższy musiałby pominąć, należy

ponadto dopowiedzieć, że w wyroku z dnia 4 września 2025 r., C-225/22,

TSUE orzekł również, że art. 19 ust.1 akapit drugi TUE w związku z art. 47

Karty i zasadę pierwszeństwa prawa Unii należy interpretować w ten sposób,

II CSKP 1113/23

34

że stoją one na przeszkodzie uregulowaniom państwa członkowskiego i

orzecznictwu sądu konstytucyjnego tego państwa, z których wynika, że sąd

krajowy jest zobowiązany do zastosowania się do orzeczenia wydanego przez

skład orzekający sądu wyższej instancji, w przypadku gdy na podstawie

orzeczenia Trybunału ten sąd krajowy ustali, że ów skład orzekający nie

spełnia wymagań dotyczących niezawisłości, bezstronności i uprzedniego

ustanowienia na mocy ustawy w rozumieniu tego postanowienia. W ocenie

Sądu Najwyższego teza ta a fortiori odnosi się do Sądu Najwyższego, jeśli

Sąd ten miałby być zobowiązany do zastosowania się do wykładni zawartej w

orzeczeniu wydanym przez inny skład orzekający tego Sądu, jeżeli na

podstawie orzeczenia Trybunału Sąd Najwyższy ustali, że ów inny skład

orzekający nie spełniał wymagań dotyczących niezawisłości, bezstronności i

uprzedniego ustanowienia na mocy ustawy w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit

drugi TUE w związku z art. 47 Karty.

49. Uzupełniająco należy odnotować, że w opinii z dnia 27 lutego 2026 r.

CDL-PI(2026)002, Komisja Wenecka co do zasady pozytywnie zaopiniowała

poddane ocenie regulacje dotyczące statusu orzeczeń sądowych wydanych

w składach orzekających z udziałem osób powołanych do pełnienia urzędu

sędziego w postępowaniach nominacyjnych ocenionych przez Trybunał

w wyrokach z dnia 21 grudnia 2023 r., C-718/21, z dnia 7 listopada 2024 r.,

C-326/23, a także z dnia 24 marca 2026 r., C-521/21, MJ przeciwko AA,

(zob. pkt 67-72 opinii). W zakresie dotyczącym Sądu Najwyższego

opiniowane regulacje przewidują, że orzeczenia rozstrzygające skargi

kasacyjne w sprawach cywilnych wydane w składach orzekających z udziałem

tych osób mogą podlegać wzruszeniu na wniosek strony złożony w

określonym terminie. Nie dotyczy to jednak, co istotne, orzeczeń uchylających

zaskarżone skargą kasacyjną orzeczenie w całości lub w części i

przekazujących sprawę do ponownego rozpoznania sądowi niższego

szczebla. W tym przypadku w opiniowanej regulacji implicite uznano za

wystarczające niestosowanie do tych orzeczeń przepisów przewidujących

związanie przyjętą w nich wykładnią prawa, w tym powoływanego już art.

39820 k.p.c. Rozważany w tym miejscu wariant interpretacyjny zdaje się

korespondować z tym stanowiskiem.

II CSKP 1113/23

35

50. Z drugiej strony trzeba mieć również na uwadze, że rozważane podejście

wymaga większego zaangażowania stron postępowania. Tylko od strony

zależeć będzie bowiem, czy – tak, jak w okolicznościach niniejszej sprawy –

wniesie ona skargę kasacyjną w celu sprzeciwienia się ewentualnej wykładni

prawa, którą sąd drugiej instancji – wydając orzeczenie po raz drugi – uznał

za wiążącą, mimo że pochodziła od organu sądowego ostatniej instancji

niespełniającego wymagań określonych w art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE.

Należy w tym względzie zauważyć, że zgodnie z art. 39820 k.p.c. oparcie

skargi kasacyjnej od orzeczenia wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy

przez sąd drugiej instancji na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa

dokonaną w tej sprawie przez Sąd Najwyższy jest niedopuszczalne. Ponowne

złożenie skargi kasacyjnej wymagałoby zatem od strony przyjęcia wprost lub

implicite założenia, że zakaz ten może odnosić się tylko do sytuacji, w której

wykładnia prawa pochodzi od Sądu Najwyższego spełniającego wszystkie

wymagania wynikające z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47

Karty.

51. Przedstawione rozważania uzasadniają w ocenie Sądu Najwyższego

wystąpienie z pytaniami nr 1 i 2. Pytanie nr 1 ma charakter wstępny, ponieważ

Sąd Najwyższy zastanawia się w nim z ogólniejszej perspektywy, czy przy

rozpoznaniu skargi kasacyjnej, w takim układzie procesowym, jak powstały w

niniejszej sprawie, powinien zbadać, czy Sąd Najwyższy w składzie, który

uprzednio uchylił orzeczenie sądu drugiej instancji i przekazał temu sądowi

sprawę do ponownego rozpoznania, spełniał wymagania niezawisłości,

bezstronności i uprzedniego ustanowienia na podstawie ustawy w rozumieniu

art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty. Pytanie nr 2 odnosi

się natomiast do sedna problemu i dotyczy konsekwencji uznania przez Sąd

Najwyższy, na podstawie orzeczenia Trybunału, że Sąd Najwyższy w

składzie, który uchylił orzeczenie sądu drugiej instancji i przekazał temu

sądowi sprawę do ponownego rozpoznania, nie spełniał wymagań

dotyczących niezawisłości, bezstronności i uprzedniego ustanowienia na

mocy ustawy w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE. Sąd Najwyższy

w składzie występującym z pytaniami prejudycjalnymi rozważa w tym

II CSKP 1113/23

36

zakresie, prezentując alternatywne rozwiązania, czy w takiej sytuacji

procesowej wystarczające z punktu widzenia zapewnienia pierwszeństwa

prawa Unii może okazać się pominięcie przepisów krajowych ustanawiających

związanie wykładnią prawa pochodzącą od Sądu Najwyższego i rozpoznanie

skargi kasacyjnej przez Sąd Najwyższy, jako „sąd ostatniego słowa” w

składzie, co do którego nie są podnoszone wątpliwości w zakresie spełniania

wymagań wynikających z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47

Karty, w razie potrzeby z wykorzystaniem możliwości przedstawienia

Trybunałowi pytania prejudycjalnego na podstawie art. 267 TFUE, z której Sąd

Najwyższy skorzystał w niniejszej sprawie.

52. Zagadnienia te – w świetle dotychczasowego orzecznictwa TSUE – nie mogą

być uznane za acte éclairé, a jednocześnie Sąd Najwyższy w niniejszym

postępowaniu występuje w roli sądu, którego orzeczenie nie podlega

zaskarżeniu według prawa wewnętrznego, co obliguje do wystąpienia z

pytaniami prejudycjalnymi (art. 267 TFUE).

53. Marginalnie Sąd Najwyższy zauważa, że problem uznania za wystarczające

z punktu widzenia zapewnienia pierwszeństwa prawa Unii dopuszczalności

poprzestania – przynajmniej w niektórych przypadkach – na pominięciu

przepisów prawa krajowego ustanawiających związanie sądu, któremu

sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania – wykładnią

pochodzącą od organu sądowego ostatniej instancji, który nie jest sądem w

rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty, może

pojawiać się również z perspektywy sądu drugiej instancji, któremu organ taki

przekazuje sprawę do rozpoznania na skutek uwzględnienia skargi

kasacyjnej. Kwestia ta aktualizuje się jednak na etapie poprzedzającym

wydanie ponownego orzeczenia przez sąd drugiej instancji, a zatem w innym

układzie procesowym niż ten, z którym do czynienia ma Sąd Najwyższy w

niniejszej sprawie.

Pytanie nr 3

II CSKP 1113/23

37

54. Pytanie nr 3 zmierza do doprecyzowania zakresu powinności Sądu

Najwyższego na wypadek uznania przez Trybunał, że jeżeli Sąd Najwyższy

rozpoznający skargę kasacyjną od orzeczenia sądu drugiej instancji ustali, na

podstawie orzeczenia Trybunału, że Sąd Najwyższy w składzie, który

uprzednio uchylił orzeczenie sądu drugiej instancji i przekazał temu sądowi

sprawę do ponownego rozpoznania, nie spełniał wymagań niezawisłości,

bezstronności i uprzedniego ustanowienia na podstawie ustawy w rozumieniu

art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty, powinien uznać

uprzednie orzeczenie wydane w składzie niespełniającym powołanych

wymagań za niebyłe, odmawiając mu wszelkich skutków procesowych.

Chodzi zatem o bliższą analizę konsekwencji przypadku, w którym Sąd

Najwyższy, w celu zapewnienia pierwszeństwa prawu Unii, odmówiłby

uprzedniemu orzeczeniu, którym uchylono orzeczenie sądu drugiej instancji i

przekazano temu sądowi sprawę do ponownego rozpoznania, wszelkich

skutków procesowych.

55. W tym względzie należy podnieść, że konsekwencją uznania orzeczenia

uchylającego orzeczenie sądu drugiej instancji i przekazującego sprawę temu

sądowi do ponownego rozpoznania za niebyłe z powodu niedochowania

wymagań wynikających z art. 19 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty,

jest nie tylko to, że ewentualne ponowne rozpoznanie sprawy przez sąd

drugiej instancji jest wadliwie już z tego powodu, że sąd ten orzekał w sprawie

prawomocnie osądzonej (art. 379 pkt 3 k.p.c.), lecz także to, że postępowanie

przed Sądem Najwyższym wszczęte złożeniem uprzedniej skargi kasacyjnej

nie zostało de iure zakończone, a skarga ta nie została rozpoznana. W tym

przypadku dochodzi zatem do nietypowej sytuacji, w której w tej samej

sprawie na rozpoznanie oczekują dwie lub więcej skarg kasacyjnych

złożonych do Sądu Najwyższego od orzeczeń sądu drugiej instancji

zapadających na następujących po sobie etapach postępowania

apelacyjnego – od pierwszego wydanego w sprawie orzeczenia sądu drugiej

instancji i od drugiego wydanego w sprawie orzeczenia sądu drugiej instancji,

które to orzeczenie zapadło w związku z przekazaniem temu sądowi sprawy

do ponownego rozpoznania przez skład orzekający Sądu Najwyższego

II CSKP 1113/23

38

nieczyniący zadość wymaganiom sądu w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi

TUE w związku z art. 47 Karty.

56. Taka sytuacja może też wystąpić w niniejszej sprawie, jeżeli Sąd Najwyższy

hipotetycznie uznałby postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2022

r. za niebyłe. W tym przypadku, po pierwsze, postanowienie Sądu

Okręgowego z dnia 22 lipca 2022 r. należałoby uznać za wadliwe już z tego

powodu, że zostało wydane mimo prawomocności poprzedniego

rozstrzygnięcia tego sądu (art. 379 pkt 3 k.p.c.). Po drugie, do rozpoznania

przez Sąd Najwyższy pozostawałyby ponadto dwie skargi kasacyjne

wniesione od wcześniejszego postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 10

maja 2019 r. Skargi te powinny zostać rozpoznane przez Sąd Najwyższy

zanim dojdzie do powrotnego przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania. Do sytuacji takiej nie dochodzi natomiast w

przypadku wyboru drugiego z omówionych wcześniej wariantów

interpretacyjnych, ponieważ gdyby zaaprobować to podejście Sąd Najwyższy

nie odmawiałby wszelkich skutków orzeczeniu Sądu Najwyższego wydanemu

w składzie nieodpowiadającym wymaganiom wynikającym z art. 19 ust. 1

akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty (nie traktowałby tego orzeczenia

jako non existens), lecz poprzestawałby, w razie potrzeby, na pominięciu

przepisów prawa krajowego, które ustanawiałyby związanie wykładnią prawa

zawartą w takim orzeczeniu.

57. Problem powstający w rozważanej sytuacji ma podłoże prawne, lecz wiąże się

ściśle z okolicznościami faktycznymi składającymi się na praktykę

funkcjonowania polskiego Sądu Najwyższego w ostatnich latach, w których

większość stanowisk sędziowskich, w tym ponad 60% obsadzonych

stanowisk w Izbie Cywilnej i wszystkie stanowiska funkcyjne w Sądzie

Najwyższym, w tym Prezesów kierujących pracą poszczególnych izb Sądu

Najwyższego, w których kompetencjach mieści się przydział spraw sędziom i

wyznaczanie kolegialnych składów orzekających (art. 80 § 1 u.SN), zostały

obsadzone przez osoby powołane do pełnienia urzędu sędziego Sądu

Najwyższego w warunkach, które stanowiły podstawę wydania wyroków

TSUE z dnia 21 grudnia 2023 r., C-718/21 i z dnia 7 listopada 2024 r., C-

II CSKP 1113/23

39

326/23 lub w warunkach do nich zbliżonych, objętych skutkami uchwały

składu połączonych izb Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA I-

4110-1/20, OSNC 2020, nr 4, poz. 34. Osoby te co do zasady nie czują się

związane zarówno w zakresie czynności orzeczniczych, jak i w ramach

wykonywania kompetencji administracyjnych, całokształtem orzecznictwa

Trybunału na tle art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty,

począwszy od wyroku TSUE z dnia 27 lutego 2018 r., C-64/16, Associação

Sindical dos Juízes Portugueses przeciwko Tribunal de Contas. Osoby te

traktują ten składnik prawa Unii jako de facto pozostający

w całości poza granicami polskiego porządku prawnego (per non est), a jego

stosowanie przez polskie sądy, w tym Sąd Najwyższy – uważają za wyłączone

i niedopuszczalne pod rygorem konsekwencji dyscyplinarnych.

58. Egzemplifikacją tego podejścia jest uchwała z dnia 3 grudnia 2025 r., I NZP

7/25, podjęta przez połączone izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw

Publicznych oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w składzie złożonym z

osób powołanych do pełnienia urzędu sędziego Sądu Najwyższego w

warunkach wskazanych w pkt 57, w reakcji na uchwałę składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2025 r., III PZP 1/25 i wyrok

TSUE z dnia 4 września 2025 r., C-225/22. W tezach tej uchwały, wprost

odstępując od uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24

września 2025 r., III PZP 1/25, stwierdzono, że Rzeczpospolita Polska nie

przekazała organom Unii Europejskiej kompetencji do stanowienia norm

regulujących organizację i funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości ani do

określania zakresu, w którym mogą być one stosowane, jak również, że żaden

sąd nie jest uprawniony do uznania orzeczenia Sądu Najwyższego za niebyłe

i pominięcia jego skutków, nawet jeśli powinność taka wynikałaby z prawa

Unii.

59. W motywach uchwały zakwalifikowano wyrok TSUE z dnia 4 września 2025

r., C-225/22, jako wydany ponad zakresem kompetencji przyznanych (ultra

vires), naruszający literę traktatów i stanowiący „zalecenie, bez wartości

normatywnej dla organów wykonawczych i ustawodawczych państwa”.

Uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2025 r., III PZP 1/25,

II CSKP 1113/23

40

aplikującą ów wyrok, scharakteryzowano natomiast jako zmierzającą do

zapewnienia skuteczności rozstrzygnięć TSUE, które zapadają z

naruszeniem art. 5 TUE, a zatem poza zakresem objętym prawem Unii.

Zakwestionowano także utrwalone w judykaturze TSUE stanowisko, według

którego jakkolwiek organizacja wymiaru sprawiedliwości w państwach

członkowskich należy do kompetencji tych ostatnich, to przy wykonywaniu tej

kompetencji państwa członkowskie mają obowiązek dotrzymywać

zobowiązań wynikających dla nich z prawa Unii, w czym mieści się m.in.

zapewnienie, aby organy krajowe udzielające – jako sądy – ochrony prawnej

w dziedzinach objętych prawem Unii odpowiadały wymaganiom koniecznym

dla zapewnienia skutecznej ochrony sądowej (por. np. wyroki TSUE z dnia 27

lutego 2018 r., C-64/16, pkt 40, z dnia 13 listopada 2018 r., C-247/17, z dnia

24 czerwca 2019 r., C-619/18, pkt 55 i n., z dnia 20 kwietnia 2021 r., C-896/19,

Reppublika przeciwko Il-Prim Ministru, pkt 48, z dnia 22 lutego 2022 r., C-

430/21, RS, pkt 38, z dnia 15 października 2024 r., C-144/23, KUBERA,

trgovanje s hrano in pijačo, d.o.o. przeciwko Republice Słowenii, z dnia 6

marca 2025 r., C-647/21 i 648/21).

60. Mając na względzie te uwarunkowania Sąd Najwyższy rozważa, czy art. 19

ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty należy wykładać w ten

sposób, że Sąd Najwyższy w składzie występującym z pytaniami

prejudycjalnymi, wobec którego nie są podnoszone wątpliwości co do

spełniania wymagań określonych w art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku

z art. 47 Karty, uznawszy hipotetycznie za niebyłe orzeczenie przekazujące

sprawę do ponownego rozpoznania sądowi drugiej instancji w związku z

wydaniem tego orzeczenia przez organ sądowy ostatniej instancji nieczyniący

zadość wymaganiom wynikającym z powołanego przepisu, powinien być

uprawniony do tego, aby w tym samym składzie, bez potrzeby odrębnego

przydziału sprawy decyzją właściwego Prezesa Sądu Najwyższego, uznać się

za właściwy do rozpoznania także uprzednio złożonej skargi kasacyjnej (skarg

kasacyjnych) i rozpoznać wszystkie złożone w sprawie skargi kasacyjne

łącznie.

II CSKP 1113/23

41

61. Sąd Najwyższy zauważa, że rozwiązanie takie pozwalałoby uchronić strony

przed ryzykiem komplikacji prawnych i faktycznych, a jednocześnie

pozwalałoby zapewnić pierwszeństwo art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE. Mając

na względzie specyfikę bieżącego funkcjonowania Sądu Najwyższego,

można bowiem sądzić, że jeśli w rozważanym układzie procesowym Sąd

Najwyższy w składzie występującym z pytaniami prejudycjalnymi

poprzestałby jedynie na rozpoznaniu ostatniej ze złożonych skarg

kasacyjnych, która została mu przydzielona do rozpoznania przez Prezesa

Sądu Najwyższego, mogłoby to z wysokim prawdopodobieństwem oznaczać,

że rozpoznanie wcześniej złożonych w sprawie skarg kasacyjnych przez skład

Sądu Najwyższego, wobec którego nie byłyby podnoszone wątpliwości co do

spełniania wymagań wynikających z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku

z art. 47 Karty, napotka istotne trudności natury faktycznej, w związku z

którymi do rozpoznania tego nie dojdzie w rozsądnie dającym się przewidzieć

czasie lub nie dojdzie wcale.

62. Wyznaczanie składów orzekających Sądu Najwyższego należy do

kompetencji Prezesa Sądu Najwyższego kierującego pracą właściwej izby

tego Sądu – in casu Izby Cywilnej (art. 80 § 1 u.SN) – podczas gdy osoba

piastująca obecnie tę funkcję została powołana do pełnienia urzędu sędziego

Sądu Najwyższego w warunkach, które stały się podstawą wyroku TSUE z

dnia 7 listopada 2024 r., C-326/23. Pozostaje zatem w analogicznej sytuacji,

jak członkowie składu orzekającego, który wydał w niniejszej sprawie

postanowienie z dnia 7 lutego 2022 r. Jest w związku z tym wysoce wątpliwe,

czy doszłoby do wyznaczenia składu orzekającego w celu rozpoznania

pozostałych skarg kasacyjnych, skoro osoby powołane do pełnienia urzędu

sędziego Sądu Najwyższego w tych warunkach nie czują się związane

wykładnią art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE wypracowaną w orzecznictwie

Trybunału, w tym w wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r., C-225/22, który

w ich ocenie został wydany ultra vires i stanowi jedynie „zalecenie (…) dla

organów wykonawczych i ustawodawczych państwa” (zob. pkt 59).

63. Nawet jednak gdyby doszło do wyznaczenia składu orzekającego, jest wysoce

prawdopodobne, że skargi kasacyjne trafiłyby ponownie do składu, który

II CSKP 1113/23

42

w świetle orzecznictwa Trybunału nie odpowiadałby wymaganiom skutecznej

ochrony sądowej i który za podstawę dalszych decyzji nie przyjąłby

art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty, lecz powoływaną już

uchwałę składu połączonych Izb Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych

oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 grudnia 2025 r., I NZP 7/25.

Mimo że znaczący odsetek spraw rozstrzyganych w Izbie Cywilnej Sądu

Najwyższego dotyczy stosowania prawa Unii, skład taki, ze względu na brak

przymiotów sądu w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z

art. 47 Karty, nie mógłby również zwrócić się do Trybunału z pytaniem

prejudycjalnym na podstawie art. 267 TFUE. Prowadziłoby to zatem do

powtórzenia sekwencji zdarzeń, które stały się źródłem problemu w niniejszej

sprawie, odsuwałoby ostateczne rozstrzygnięcie sprawy na niedający się

przewidzieć czas i mogłoby pozostawiać strony postępowania w swoistej

próżni prawnej.

64. W ocenie Sądu Najwyższego, w celu uniknięcia tych komplikacji, możliwe jest

odpowiednie odwołanie się do mechanizmu, który zaaprobował TSUE m.in.

w wyroku z dnia 19 listopada 2019 r., C-585/18, C-624/18 i C-625/18, A.K. i

in., z którego wynika, że w celu zapewnienia stosowania art. 19 ust. 1 akapit

drugi TUE możliwe jest odstąpienie od krajowych regulacji dotyczących

właściwości, jeżeli stosowanie tych regulacji prowadziłoby do pozostawienia

sprawy w kompetencji organu, który nie spełnia kryteriów sądu niezawisłego,

bezstronnego i ustanowionego ustawą w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi

TUE w związku z art. 47 Karty.

65. Skoro zastosowanie tego mechanizmu jest możliwe w odniesieniu do

przepisów regulujących właściwość poszczególnych izb Sądu Najwyższego,

to a fortiori rozwiązanie takie wydaje się dopuszczalne także w przypadku

składów sędziowskich orzekających w tej samej izbie Sądu Najwyższego. Na

możliwość wykorzystania mechanizmu przyjętego w wyroku TSUE z dnia 19

listopada 2019 r., C-585/18, C-624/18 i C-625/18 (tzw. formuła „A.K.”), w celu

realizacji na płaszczyźnie krajowej konsekwencji wyroku TSUE z dnia 4

września 2025 r., C-225/22, zwrócił także uwagę Sąd Najwyższy w uchwale z

dnia 24 września 2025 r., III PZP 1/25; aplikacja tej formuły, w zbliżonej

II CSKP 1113/23

43

sytuacji procesowej, jest także przedmiotem pytania prejudycjalnego Sądu

Apelacyjnego w Warszawie w sprawie C-176/26.

66. Sąd Najwyższy dostrzega jednak, że w bezpośrednio analizowanej sytuacji

teoretycznie w obrębie Izby Cywilnej Sądu Najwyższego wciąż możliwe jest

sformułowanie składu orzekającego, wobec którego nie będą podnoszone

wątpliwości w zakresie spełniania warunków umożliwiających udzielanie

skutecznej ochrony sądowej. M.in. dlatego, w ocenie Sądu Najwyższego,

sięgnięcie do rozważanego instrumentu powinno stanowić zawsze

uprawnienie, nie zaś obowiązek składu orzekającego, przy czym skład ten,

podejmując w tej mierze decyzję, powinien wziąć pod uwagę także sytuację

prawną stron. W niektórych przypadkach, zwłaszcza gdy Sąd Najwyższy

rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, a złożone skargi

kasacyjne zmierzają w przeciwstawnych kierunkach, łączne rozpoznanie

wszystkich złożonych w sprawie skarg kasacyjnych, włącznie ze skargami

kasacyjnymi, które zostały rozstrzygnięte przez skład Sądu Najwyższego

niespełniający wymagań wynikających z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w

związku z art. 47 Karty, mogłoby być dla stron zaskakujące i stawiać je w

trudnej sytuacji z punktu widzenia możliwości obrony ich praw.

67. Ubocznie tylko Sąd Najwyższy podnosi, że w rozważanej sytuacji –

niezależnie od aspektu związanego z dochowaniem wymagań wynikających

z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE i art. 6 ust. 1 EKPCz – łączne rozpoznanie

wszystkich złożonych w sprawie skarg kasacyjnych przez jeden skład

orzekający Sądu Najwyższego, z założeniem respektowania wszystkich

gwarancji procesowych stron, jest co do zasady pożądane z punktu widzenia

ekonomii postępowania, zapobiegania fragmentacji sporu i ryzyku wydania

sprzecznych ze sobą orzeczeń.

Pytanie nr 4

68. Pytanie nr 4 dotyczy ogólniejszego zagadnienia, jakim jest znaczenie

aktywności stron postępowania w płaszczyźnie stosowania przez sąd krajowy

art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE interpretowanego zgodnie z wyrokiem TSUE z

II CSKP 1113/23

44

dnia 4 września 2025 r., C-225/22. Sąd Najwyższy wyjaśnia w tej materii, że

w okolicznościach sprawy skarżący wnioskodawca zarzucił wprost w skardze

kasacyjnej, że skład Sądu Najwyższego wydający postanowienie z dnia 7

lutego 2022 r. był wadliwy, a postępowanie kasacyjne przed Sądem

Najwyższym toczyło się w warunkach nieważności (zob. pkt 5). Sądowi

Najwyższemu znane są jednak przypadki, w których zarzuty takie nie są

podnoszone przez strony. Z materiału niniejszej sprawy nie wynika ponadto,

aby skarżący zwracał uwagę na wadliwość składu Sądu Najwyższego na

etapie ponownego rozpoznania sprawy przez Sąd Okręgowy, zanim Sąd

Okręgowy wydał ponowne orzeczenie, które następnie skarżący

zakwestionował wnosząc skargę kasacyjną. Odrębną kwestią jest znaczenie

ewentualnej biernej postawy stron na etapie postępowania kasacyjnego przed

Sądem Najwyższym, w sytuacji, w której stronie postępowania winno być

wiadome, że skład orzekający tego Sądu, wyznaczony do rozpoznania

sprawy, objęty jest skutkami uchwały składu połączonych izb Sądu

Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20.

69. Sąd Najwyższy dostrzega w tym kontekście, że niekiedy Trybunał zdaje się

uwzględniać brak zastrzeżeń uczestników postępowania przy badaniu, czy

w okolicznościach konkretnej sprawy skład powołany do rozpoznania sprawy

odpowiada wymaganiom niezawisłości, bezstronności i uprzedniego

ustanowienia na podstawie ustawy (por. wyrok TSUE z dnia 18 kwietnia 2024

r., C-634/22, OT i in., pkt 39). Niemniej jednak, w ocenie Sądu Najwyższego,

ze względu na ustrojową rolę, jaką pełnią wymagania wywodzone z art. 19

ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty względem organów, które

jako sądy są powołane na poziomie krajowym do rozpoznawania spraw

objętych prawem Unii, sąd powinien w tej materii, jeżeli pojawiają się w niej

poważne wątpliwości, działać z urzędu. Dotyczy to także takiej sytuacji, jak

powstająca w sprawie, w której przedstawiono niniejsze pytania prejudycjalne,

gdy zaskarżone skargą kasacyjną orzeczenie sądu drugiej instancji zostało

wydane na skutek uprzedniego przekazania temu sądowi sprawy do

ponownego rozpoznania przez Sąd Najwyższy w składzie, co do którego

pojawiają się poważne wątpliwości w kontekście posiadania przymiotów sądu

niezawisłego, bezstronnego i ustanowionego uprzednio na podstawie ustawy.

II CSKP 1113/23

45

70. Takie podejście zdaje się wpisywać w stanowisko, według którego

zapewnienie skutecznej ochrony prawnej nie byłoby możliwe, gdyby

respektowanie unormowań, od których zależy spełnienie przez sąd kryteriów

niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy,

nie mogło, w razie zaistnienia poważnej wątpliwości, podlegać kontroli

sądowej z urzędu i ewentualnej sankcji w przypadku ich nieposzanowania. W

przeciwnym razie ewentualne naruszenie tych unormowań nie wywoływałoby

bowiem jakiegokolwiek skutku, podczas gdy mechanizm skutecznej ochrony

sądowej, pozwalającej na kontrolę prawidłowości stosowania prawa, jest

nierozerwalnie związane z pojęciem „państwa prawnego” (por. m.in. wyrok

TSUE z dnia 14 listopada 2024 r., C-197/23, S. S.A. przeciwko C. sp. z o.o.,

pkt 65-66, a także wyroki TSUE z dnia 6 października 2021 r., C-487/19, W.Ż.,

pkt 126, z dnia 5 czerwca 2023 r., C-204/21, Komisja Europejska przeciwko

Rzeczypospolitej Polskiej, pkt 129 i n. i z dnia 18 grudnia 2025 r., C-448/23,

Komisja Europejska przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej, pkt 262).

71. Jeżeli rozumowanie to jest trafne, aktywna lub bierna postawa stron mogłaby

mieć znaczenie tylko wyjątkowo, gdyby w ocenie Sądu Najwyższego

zachowaniu strony, która odwoływałaby się do naruszenia na wcześniejszym

etapie postępowania wymagań wynikających, zgodnie z orzecznictwem

Trybunału, z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty, można

by przypisać znamiona instrumentalnego podejścia lub zakwalifikować jako

próbę nadużycia. Wyjątek taki wydaje się celowy, zwłaszcza gdyby założyć,

że jeżeli Sąd Najwyższy stwierdzi, na podstawie orzeczenia Trybunału, iż

uprzednie przekazanie sprawy sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania nastąpiło w składzie orzekającym nieczyniącym zadość

wymaganiom art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty,

konieczne jest w każdym przypadku „automatyczne” uznanie tego orzeczenia

za niebyłe ze wszystkimi tego procesowymi konsekwencjami.

72. Postawa stron nie powinna natomiast mieć żadnego wpływu na konieczność

ewentualnego pominięcia przez Sąd Najwyższy przepisów statuujących

związanie wykładnią prawa, jeżeli wykładnia ta pochodziłaby od organu

II CSKP 1113/23

46

nierealizującego wymagań sądu w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE

w związku z art. 47 Karty, oczywiście z zastrzeżeniem sformułowania w

skardze kasacyjnej odpowiednich zarzutów, którymi Sąd Najwyższy jest

związany (arg. ex art. 39813 § 1 k.p.c.).

Pytanie nr 5

73. Uzasadniając ostatnie z pytań, Sąd Najwyższy podnosi, po pierwsze, że

zgodnie z art. 29 § 2 i 3 u.SN w ramach działalności Sądu Najwyższego lub

jego organów niedopuszczalne jest kwestionowanie umocowania sądów i

trybunałów, konstytucyjnych organów państwowych oraz organów kontroli i

ochrony prawa. Niedopuszczalne jest również ustalanie lub ocena przez Sąd

Najwyższy zgodności z prawem powołania sędziego lub wynikającego z tego

powołania uprawnienia do wykonywania zadań z zakresu wymiaru

sprawiedliwości. Przepisy te zostały wprowadzone w celu uniemożliwienia

Sądowi Najwyższemu dokonywania oceny spełniania przez sam Sąd

Najwyższy, jak i przez sądy powszechne wymagań wynikających w świetle

orzecznictwa TSUE m.in. z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE. Regulacje te nie

zostały jak dotąd uchylone ani zmienione, mimo stwierdzenia przez TSUE, że

naruszają one zobowiązania Rzeczypospolitej Polskiej wynikające z art. 19

ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty oraz art. 267 TFUE (wyrok

TSUE z dnia 5 czerwca 2023 r., C-204/21), abstrahując w tym miejscu od

oceny ich zgodności z wzorcem wynikającym z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP.

74. Po drugie, orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego funkcjonującego

w warunkach ocenionych przez TSUE w wyroku z dnia 18 grudnia 2025 r.,

C-448/23, jest instrumentalnie ukierunkowane na uniemożliwienie sądom

polskim, w tym Sądowi Najwyższemu, badania wymagań wynikających z art.

19 ust. 1 akapit drugi TUE i art. 6 ust. 1 EKPCz w zakresie, w jakim wymaga

to od sądu dokonania oceny prawidłowości postępowania prowadzącego do

powołania do pełnienia urzędu sędziego. W tym celu Trybunał Konstytucyjny

uznał dwa powołane wcześniej przepisy, stanowiące w europejskiej kulturze

prawnej zasadnicze źródła prawa jednostek do skutecznej ochrony sądowej,

za niezgodne z treściami wyinterpretowanymi przez siebie z Konstytucji RP,

II CSKP 1113/23

47

co stanowi zjawisko bez precedensu w powojennej integracji europejskiej

(art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE i art. 6 ust. 1 EKPCz) (por. m.in. wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 października 2021 r., K 3/21, a także

wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 stycznia 2022 r., P 10/19 i z dnia

10 marca 2022 r., K 7/21).

75. Po trzecie, w uchwale z dnia 3 grudnia 2025 r., I NZP 7/25, nawiązując m.in.

do powołanych wyroków Trybunału Konstytucyjnego, przyjęto, jak już była

mowa, że żaden sąd lub inny organ władzy publicznej nie jest uprawniony do

uznania orzeczenia Sądu Najwyższego za niebyłe i pominięcia jego skutków,

nawet jeśli miałoby to nastąpić z odwołaniem się do prawa Unii Europejskiej.

Sąd Najwyższy dostrzega, że uchwała ta pozostaje w sprzeczności z

wyrokiem TSUE z dnia 4 września 2025 r., C-225/22 i została podjęta

intencjonalnie w celu obezwładnienia jego skutków. Pozostaje ona również w

kolizji ze stanowiskiem, według którego sąd krajowy nie jest władny

jednostronnie, bez podjęcia dialogu z Trybunałem, rozstrzygać o zakresie

kompetencji przyznanych Unii w rozumieniu art. 5 ust. 2 TUE (por. wyrok

TSUE z dnia 18 grudnia 2025 r., C-448/23, pkt 212-235). Niezależnie jednak

od krytycznej oceny intencji podjęcia rozważanej uchwały, składu, w jakim

została podjęta i merytorycznej oceny mających ją uzasadniać argumentów,

Sąd Najwyższy zauważa, że zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym przez

Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego uchwała ta wpisuje się w „linię

orzeczniczą” prezentowaną od lat (zob. pkt 80).

76. Sąd Najwyższy traktuje jako acte éclairé, zgodnie z utrwalonym

orzecznictwem TSUE, że zasada skutecznej ochrony sądowej, do której

odnosi się art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, jest jedną z ogólnych zasad prawa

Unii wynikającą z tradycji konstytucyjnych wspólnych państwom

członkowskim, jak również, że przepis ten, z racji swego charakteru, wymaga

od sądów krajowych, których zadaniem jest stosowanie przepisów prawa Unii

– w razie potrzeby – odstąpienia od stosowania wszelkich przepisów

krajowych, które są z nim sprzeczne, niezależnie od tego, czy są to przepisy

rangi ustawowej czy konstytucyjnej, jak również pominięcia orzecznictwa

krajowego, także pochodzącego od sądu konstytucyjnego, jeżeli z mocy

II CSKP 1113/23

48

prawa krajowego sąd jest tym orzecznictwem związany, a orzecznictwo to jest

sprzeczne z prawem Unii (np. wyroki TSUE z dnia 4 września 2025 r., C-

225/22, pkt 58-63 i z dnia 24 marca 2026 r., C-521/21, pkt 50-57 oraz

powołane tam szerokie wcześniejsze orzecznictwo).

77. Sąd Najwyższy wskazuje jednak, że zgodnie z art. 72 § 1 pkt 1, 2 i 3 u.SN

podstawą odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziego Sądu Najwyższego są

m.in. oczywista i rażąca obraza przepisów prawa, działania lub zaniechania

mogące uniemożliwić lub istotnie utrudnić funkcjonowanie organu wymiaru

sprawiedliwości oraz działania kwestionujące istnienie stosunku służbowego

sędziego, skuteczność powołania sędziego, lub umocowanie konstytucyjnego

organu Rzeczypospolitej Polskiej. Delikty uregulowane w art. 72 § 1 pkt 2 i 3

u.SN powiązano co do zasady z najsurowszą z możliwych kar

dyscyplinarnych w postaci złożenia z urzędu (art. 75 § 4 u.SN). Przepisy te

nie zostały jak dotąd uchylone ani zmienione, mimo stwierdzenia przez

Trybunał, że naruszają one zobowiązania Rzeczypospolitej Polskiej

wynikające z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty, jak

również z art. 267 TFUE (wyrok TSUE z dnia 5 czerwca 2023 r., C-204/21, pkt

163 i 168).

78. Sąd Najwyższy rozważa w związku z tym, czy art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE

w związku z art. 47 Karty i zasadą pierwszeństwa prawa Unii stoją na

przeszkodzie powołanym regulacjom krajowym (art. 72 § 1 pkt 1, 2 i 3 u.SN)

w zakresie, w jakim mogłyby one stanowić podstawę odpowiedzialności

dyscyplinarnej sędziego Sądu Najwyższego z tytułu czynności orzeczniczych

podjętych w takim lub zbliżonym układzie procesowym, jak powstały w

niniejszej sprawie, w celu realizacji wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r.,

C-225/22, mieszczących się w hipotezie pytań nr 1-3 (por. odpowiednio wyrok

TSUE z dnia 23 listopada 2021 r., C-564/19, IS, pkt 85 i n.).

79. Chcąc bliżej wyjaśnić podstawy tej wątpliwości, Sąd Najwyższy podnosi, że

sytuacje, w których w praktyce działania Izby Cywilnej Sądu Najwyższego

rozpoznawane są skargi kasacyjne od orzeczeń sądu drugiej instancji, które

zapadły na skutek uprzedniego uchylenia orzeczenia sądu drugiej instancji

II CSKP 1113/23

49

przez Sąd Najwyższy i przekazania sprawy temu sądowi do ponownego

rozpoznania, mają powtarzalny charakter. Po wydaniu przez TSUE wyroku z

dnia 4 września 2025 r., C-225/22, w jednej z takich spraw Sąd Najwyższy –

odwołując się do tego wyroku i uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 24 września 2025 r., III PZP 1/25 – uznał za niebyły wyrok

przekazujący sprawę sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania,

wydany w składzie złożonym z osób powołanych do pełnienia urzędu

sędziego Sądu Najwyższego w warunkach ocenionych przez Trybunał w

wyroku z dnia 7 listopada 2024 r., C-326/23, a tym samym niemogących

tworzyć sądu w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47

Karty, po czym rozpoznał łącznie obie złożone w tej sprawie skargi kasacyjne,

odwołując się m.in. do wyroku Trybunału z dnia 19 listopada 2019 r., C-

585/18, C-624/18 i C-625/18 oraz argumentacji zawartej w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 24 września 2025 r., III PZP 1/25 (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 20 listopada 2025 r., II CSKP 2339/22).

80. W reakcji na to orzeczenie, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, będący

jednocześnie członkiem składu orzekającego, którego orzeczenie zostało

uznane za niebyłe, powołanym do pełnienia urzędu sędziego Sądu

Najwyższego w warunkach, które stały się podstawą wyroku TSUE z dnia 7

listopada 2024 r., C-326/23, na skutek zawiadomienia sporządzonego przez

innego członka tego samego składu orzekającego, powołanego do pełnienia

urzędu sędziego Sądu Najwyższego w warunkach, które stały się podstawą

wyroku TSUE z dnia 7 listopada 2024 r., C-326/23, zwrócił się do rzecznika

dyscyplinarnego Sądu Najwyższego, zarzucając sędziom Sądu Najwyższego,

którzy odwołali się w wydanym orzeczeniu do art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE

w związku z art. 47 Karty, interpretowanego w sposób określony w wyrokach

TSUE powołanych w pkt 79, „oczywistą i rażącą obrazę przepisów prawa”,

„działanie mogące istotnie utrudnić funkcjonowanie organu wymiaru

sprawiedliwości”, a także kwestionowanie skuteczności powołania sędziów

Sądu Najwyższego – członków składu orzekającego, w którym zostało

wydane rozstrzygnięcie uznane następnie za niebyłe.

II CSKP 1113/23

50

81. W zarzutach wskazano m.in., że działanie podjęte przez Sąd Najwyższy

z odwołaniem się do wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r.,

C-225/22 i uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 24 września 2025 r., III PZP 1/25, wymaga „stanowczej reakcji

dyscyplinarnej”. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego odwołał się przy tym

wprost do art. 72 § 1 pkt 1, 2 i 3 u.SN, a zatem do tych właśnie przepisów,

które zostały uznane za jednoznacznie niezgodne z prawem Unii wyrokiem

TSUE z dnia 5 czerwca 2023 r., C-204/21, a także wspomnianej już uchwały

z dnia 3 grudnia 2025 r., I NZP 7/25. W zarzutach zauważono wprawdzie, że

uchwała ta zapadła już po wydaniu przez Sąd Najwyższy wyroku w sprawie

II CSKP 2339/22, ale – jak stwierdził Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego –

„wpisuje się w linię orzeczniczą prezentowaną od lat (…)”.

82. W ocenie Sądu Najwyższego, w tym stanie rzeczy, mając na względzie

powtarzalny charakter takich sytuacji, jak powstała w niniejszej sprawie,

celowe jest wyjaśnienie przez Trybunał, czy prawo Unii stoi na przeszkodzie

regulacjom prawa krajowego, pozwalającym na kwalifikowanie jako deliktów

dyscyplinarnych czynności orzeczniczych, polegających na stosowaniu przez

sędziego krajowego bezpośrednio skutecznego przepisu prawa Unii (in casu

- art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE), w sposób zmierzający do aplikacji wyroku

Trybunału z dnia 4 września 2025 r., C-225/22, w granicach wariantów

interpretacyjnych przedstawionych w niniejszych pytaniach. Jak bowiem

pokazuje bieżąca praktyka działania organów Sądu Najwyższego

obsadzonych bez wyjątku przez osoby, które objęły urząd sędziego Sądu

Najwyższego w warunkach ocenionych przez Trybunał w wyrokach z dnia 21

grudnia 2023 r., C-718/21 i z dnia 7 listopada 2024 r., C-326/23 lub zbliżonych,

do usunięcia tej wątpliwości nie wystarcza ani kontratyp ustanowiony w art. 72

§ 6 u.SN ani całokształt dotychczasowego orzecznictwa TSUE dotyczącego

wykładni art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, w tym również wyrok TSUE z dnia 5

czerwca 2023 r., C-204/21.

83. W tych okolicznościach Sąd Najwyższy uznał za konieczne wystąpienie

z pytaniem nr 5.

II CSKP 1113/23

51

Z tych względów, na podstawie art. 267 TFUE w

związku

z 39817 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

Paweł Grzegorczyk

Roman Trzaskowski

Marta Romańska

(K.G.)

[r.g.]