Bank przegrał skargę kasacyjną o zwrot części rat kredytu frankowego

II CSKP 342/24

2

1. Wyrokiem z 31 maja 2017 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził

od pozwanego Bank spółki akcyjnej w W. na rzecz powoda B.R. kwotę 127 177,37

zł

z

odsetkami

ustawowymi

od 4 grudnia 2015 r. do dnia zapłaty (pkt 1), oddalił powództwo w pozostałym

zakresie (pkt 2) i orzekł o kosztach procesu (pkt 3).

2. Na skutek apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny w Warszawie, wyrokiem

z 29 kwietnia 2022 r., zmienił zaskarżony wyrok w punkcie 1 w ten sposób, że oddalił

powództwo o zasądzenie od kwoty 127 177,37 zł odsetek ustawowych za okres

od 4 grudnia 2015 r. do 31 grudnia 2015 r., odsetek ustawowych za opóźnienie

od 1 stycznia 2016 r. do 20 lutego 2020 r. i od 15 marca 2022 r. do dnia zapłaty, oraz

w ten sposób, że zapłata przez pozwanego na rzecz powoda wymienionej kwoty

wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 21 lutego 2020 r. do 14 marca

2022 r. ma nastąpić za równoczesnym zaofiarowaniem przez powoda na rzecz

pozwanego kwoty kwoty 737 222 zł (pkt I); oddalił apelację w pozostałej części

(pkt II) oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt III).

3. Z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd Okręgowy

i zaakceptowanych przez Sąd Apelacyjny wynika, że powód, działając jako

konsument, zawarł 18 czerwca 2008 r. z poprzednikiem prawnym pozwanego

umowę o kredyt hipoteczny. Pieniądze z kredytu miały być przeznaczone na spłatę

innego kredytu mieszkaniowego, wcześniej zaciągniętego w innym banku. Pozwany

zobowiązał się oddać do dyspozycji kredytobiorcy kwotę w wysokości 737 222 zł.

Strony ustaliły, że kredyt będzie indeksowany do waluty obcej – CHF, a okres

kredytowania wynosi 480 miesięcy. Wypłata kredytu nastąpiła w złotych według

kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z tabelą kursów walut obcych

obowiązującą w banku w momencie wypłaty środków z kredytu. Saldo zadłużenia

wyrażane było w walucie obcej i obliczane według kursu stosowanego przy

uruchomieniu kredytu. Również raty kredytu wyrażane były w walucie obcej i w dniu

wymagalności danej raty kredytu miały zostać pobrane z rachunku bankowego

kredytobiorcy, według kursu sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku

na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu.

II CSKP 342/24

3

W wykonaniu umowy powód do 16 października 2015 r. zapłacił bankowi łącznie

307 575,02 zł, w tym 127 177,37 zł na skutek wykonania klauzul waloryzacyjnych.

Sądy obu instancji zgodnie uznały, że umowa kredytu i regulaminu banku

zawierają niedozwolone postanowienia (klauzule abuzywne) – w ich zakresie umowa

kształtuje bowiem prawa i obowiązki powoda w sposób sprzeczny z dobrymi

obyczajami. Kredytobiorca pobawiony został bowiem wpływu na ustalanie kryteriów

ustalania kursu waluty, a wpływ na to miał wyłącznie pozwany. Taki zaś kształt

umowy rażąco narusza interesy powoda, gdyż wyłącznie jego kontrahent – pozwany

decydował o wysokości świadczeń pieniężnych spełnianych w ramach zwrotu

kredytu. Sąd Apelacyjny – odmiennie niż Sąd pierwszej instancji – ocenił natomiast

charakter ogólnej klauzuli waloryzacyjnej zawartej w umowie kredytu, uznając

że dotyczy ona głównych świadczeń stron umowy.

Sąd Apelacyjny ustalił ponadto, że umowa została zawarta na podstawie

wzorca, a sporne klauzule umowne nie były przez strony negocjowane. Powodowi

przed zawarciem umowy nie wyjaśniono przy tym kwestii związanych z różnicami

kursowymi i ich wpływem na warunki kredytu. Nie uzyskał on informacji o tworzeniu

tabel kursowych, ustalaniu kursu waluty przez bank, spreadzie czy historycznym

kursie CHF. Nie wyjaśniano mu, czym jest indeksacja, nie przedstawiono również

symulacji prognozy wzrostu kursu, raty i salda. Nie zaproponowano mu również

zabezpieczenia przed ryzykiem związanym ze wzrostem kursu.

W powyższych okolicznościach i wobec ustalenia, że powód po udzieleniu mu

pouczeń co do konsekwencji odmowy sanowania klauzul abuzywnych podjął decyzję,

że chce skorzystać z ochrony konsumenckiej, Sąd drugiej instancji stwierdził, że

umowa kredytu jest nieważna (trwale bezskuteczna).

4. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł pozwany,

zaskarżając go w części zmieniającej wyrok Sądu Okręgowego w punkcie 1, tj. w ten

sposób, że zapłata przez pozwanego na rzecz powoda kwoty 127 177,37 zł wraz

z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 21 lutego 2020 r. do 14 marca 2022 r.

nastąpi za równoczesnym zaofiarowaniem przez powoda na rzecz pozwanego kwoty

737 222 zł, tj. w zakresie części pkt I sentencji zaskarżonego wyroku; w części

oddalającej apelację (pkt II zaskarżonego wyroku) oraz zakresie rozstrzygnięcia

II CSKP 342/24

4

o kosztach sądowych (pkt III zaskarżonego wyroku), wnosząc m.in. o jego uchylenie

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzucił naruszenie:

art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r.

w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „Dyrektywa

93/13”); art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13; art. 3851 § 1 i 2

k.c.; art. 3851 § 1 i art. 3852 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13; art. 69

ust. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej "Prawo bankowe"), art. 65

i art. 358 § 2 k.c. – w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13; art. 3851 § 2 k.c. w zw.

z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 oraz w zw. z motywem dwudziestym pierwszym

Dyrektywy 93/13; art. 496 w zw. z art. 497 w zw. z art. 455 w zw. z art. 481 § 1 k.c.;

art. 384 i art. 321 § 1 k.p.c.

5. Powód w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o oddalenie skargi

kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6. Niezasadny był zarzut naruszenia prawa procesowego, tj. art. 384 i art. 321

§ 1 k.p.c. Skarżący twierdził, że Sąd Apelacyjny naruszył powołane przepisy poprzez

orzeczenie ponad żądanie pozwu oraz naruszenie zakazu reformationis in peius.

W niniejszej sprawie powód żądał zasądzenia na jego rzecz stosownej kwoty,

stanowiącej wartość jego wpłat dokonanych w wykonaniu abuzywnych postanowień

umowy, podnosząc, że stanowi ona świadczenie nienależne uzyskane przez bank.

Nie domagał się natomiast ustalenia nieistnienia stosunku prawnego kredytu

w związku z nieważnością umowy. Sądy obu instancji uznały to żądanie za zasadne,

przy czym Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu wyroku (k. 1395v akt sprawy) zajął

stanowisko, że umowa kredytu – w związku z klauzulami abuzywnymi – jest

nieważna (trwale bezskuteczna). Należy wpierw zauważyć, że w obowiązującym

modelu apelacji pełnej sąd drugiej instancji obowiązany jest dokonać ponownie

własnych ustaleń, które mogą obejmować ustalenia sądu pierwszej instancji przyjęte

za własne albo różnić się od tych już poczynionych, a następnie poddać je ocenie

pod kątem prawa materialnego (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 23 marca

1999 r., III CZP 59/98, OSNC 1999, nr 7-8, poz. 124), które stosuje z urzędu,

niezależnie od podniesionych w apelacji zarzutów (zob. uzasadnienie uchwały

II CSKP 342/24

5

składu 7 sędziów SN – zasady prawnej z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC

2008, nr 6, poz. 55). Dokonana w niniejszej sprawie ocena skutków abuzywności

postanowień umowy dla jej ważności stanowiła zatem element kwalifikacji prawnej

podstaw żądania powództwa. Wypada też zwrócić uwagę, że nieważność (trwała

bezskuteczność) badanej umowy następuje ex lege i ex tunc, a sąd ma obowiązek

uwzględnić ją z urzędu, chyba że narażałoby to konsumenta na szczególnie

niekorzystne konsekwencje – przy czym decydujące jest zdanie konsumenta w tej

kwestii, który in casu oświadczył, iż godzi się z nieważnością umowy, mając

świadomość jej skutków. Taka ocena prawna nie spowodowała w każdym razie

zasądzenia na rzecz powoda czegoś więcej, niż się domagał. Wbrew twierdzeniom

skarżącego, nie doszło zatem w tym wypadku do wyjścia przez sąd odwoławczy

ponad żądanie powództwa, a tym samym naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 321

§ 1 k.p.c. (zob. też wyrok SN z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 36/23).

7. Sąd drugiej instancji nie zmienił także rozstrzygnięcia na niekorzyść

pozwanego, który wniósł apelację (art. 384 k.p.c.). W orzecznictwie przyjmuje się,

że prawomocność materialna wyroku odnosi się do rozstrzygnięcia o żądaniu

stanowiącego element sentencji, nie obejmuje natomiast zawartych w uzasadnieniu

ustaleń co do kwestii wstępnych, które sąd musi zbadać, dążąc do orzeczenia

o żądaniu pozwu, w tym – o trafności podnoszonych w sprawie merytorycznych

zarzutów. W sytuacji, w której klient banku żąda w pozwie zwrotu części zapłaconych

rat kredytu z uzasadnieniem, że były one w określonej części nienależne, gdyż

zostały ustalone na podstawie abuzywnych postanowień umowy kredytu

stanowiących klauzule waloryzacyjne, uznanie przez sąd, że zarzut abuzywności

tych klauzul jest uzasadniony, i przyjęcie, że wskutek ich odpadnięcia umowa kredytu

jest nieważna, nie narusza art. 384 k.p.c. Punktem odniesienia do oceny, czy doszło

do uchylenia lub zmiany wyroku na niekorzyść skarżącego, są skutki prawne wyroku,

a źródłem pogorszenia sytuacji skarżącego nie może być jedynie odmienna

od przyjętej przez sąd pierwszej instancji ocena w motywach wyroku skutków

eliminacji klauzul uznanych za abuzywne (zob. postanowienie Sądu Najwyższego

z 14 listopada 2024 r., I CSK 3137/23).

8. Zarzuty skarżącego co do naruszenia prawa materialnego skupiały się

wokół następujących kwestii: uznania klauzul umownych za abuzywne, możliwości

II CSKP 342/24

6

stosowania przepisów dyspozytywnych w celu określenia kursu waluty obcej

po wyeliminowaniu z umowy klauzul abuzywnych, skutków wyeliminowania tych

klauzul dla dalszego trwania umowy, a także zasadności zasądzenia odsetek

za opóźnienie od zasądzonego świadczenia wobec podniesienia przez pozwanego

zarzutu zatrzymania.

9. W pierwszej kolejności za nieuzasadniony należało uznać zarzut

skarżącego, że w świetle art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13

konieczna jest rozłączna ocena klauzuli ryzyka walutowego (powiązania zawartej

umowy z walutą obcą) i klauzuli spreadu walutowego. Sąd Najwyższy wielokrotnie

już wskazywał, że klauzula ryzyka walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli

kursowej określającej przeliczenie zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich

świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie

zastosowano mechanizmu przeliczeniowego i wynikającego z niego narażenia

konsumenta na ryzyko kursowe. W konsekwencji klauzule te, składające się na

przyjęty w umowach kredytowych mechanizm przeliczeniowy, są ze sobą ściśle

powiązane, a ich rozszczepienie jest zabiegiem sztucznym (zob. wyroki SN:

z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 10 maja

2022 r., II CSKP 285/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22; z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 464/22; z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22; z 28 października 2022 r.,

II CSKP 902/22; z 28 października 2022 r., II CSKP 910/22; z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22; z 20 lutego 2023 r., II CSKP

809/22; z 8 marca 2023 r., II CSKP 1095/22; z 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22;

z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22; z 8 listopada 2023 r., II CSKP 2099/22).

W aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego

lub denominowanego do waluty obcej wyroku, określają główne świadczenie

kredytobiorcy (zob. np. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja

2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r.,

I CSK 556/18; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21;

z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22). Na takim stanowisku stoi też Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zob. np. wyroki: z 20 września 2017 r., C-186/16;

z 20 września 2018 r., C-51/17; z 14 marca 2019 r., C-118/17; z 3 października

II CSKP 342/24

7

2019 r., C-260/18). Trafnie natomiast uznał Sąd Apelacyjny, że nie są one wyłączone

spod kontroli abuzywności, bowiem nie zostały sformułowane w jednoznaczny

sposób.

10. Niezasadny okazał się zarzut skargi kwestionujący ustalenie,

że postanowienia umowy stron przewidujące indeksację kredytu kursem waluty obcej

nie zostały sformułowane w jednoznaczny sposób. W orzecznictwie Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej zostało już wyjaśnione, że wymóg, zgodnie

z którym warunek umowny musi być wyrażony prostym i zrozumiałym językiem,

powinien być rozumiany jako nakazujący nie tylko, by dany warunek był zrozumiały

dla konsumenta z gramatycznego punktu widzenia, ale także, by umowa

przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu wymiany

waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek, jak również związek między tym

mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach dotyczących

uruchomienia kredytu, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne (zob. np. wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., C‑26/13;

z 20 września 2017 r., C-186/16). W ocenie Sądu Najwyższego postanowienia

umowy nie są jednoznacznie sformułowane, gdyż na jej podstawie bank mógł

swobodnie (dowolnie) ustalić wysokość oddanej do dyspozycji powoda kwoty kredytu

w CHF, a on nie była w stanie z góry oszacować kwoty, którą miała obowiązek

świadczyć, skoro zasady przewalutowania określał jednostronnie bank (zob. np.

wyroki SN: z 4 listopada 2011 r., I CSK 46/11; z 15 lutego 2013 r., I CSK 313/12;

z 10 lipca 2014 r., I CSK 531/13).

11. Należy ponadto zwrócić uwagę, że część zarzutów w rozważanym

zakresie (dotyczących naruszenia przez sąd odwoławczy art. 3811 § 1 k.c.) w istocie

była zdeterminowanych odmienną oceną przez skarżącego ustaleń faktycznych

będących podstawą stwierdzenia abuzywności klauzul umownych. Dotyczy

to w szczególności zarzutu błędnego przyjęcia, że pozwany, oferując powodowi

kredyt indeksowany do CHF, nie przedstawił jemu rzetelnych informacji, które

mogłyby pozwolić jej rozeznać się co do skutków takiego rozwiązania dla jej

przyszłych obciążeń, ograniczając się jedynie do ogólnikowych pouczeń

o możliwości wzrostu kursu. Sąd Najwyższy jest natomiast związany ustaleniami

II CSKP 342/24

8

faktycznymi przyjętymi za podstawę zaskarżonego orzeczenia. Według art. 3983 § 3

k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów

lub oceny dowodów. Z uwagi na powyższe nie podlegały merytorycznej ocenie

zarzuty naruszenia prawa materialnego, których treść oparta została na

twierdzeniach sprzecznych z ustaleniami faktycznymi, poczynionymi przez Sąd

Apelacyjny.

12. Sądy meriti trafnie oceniły jako niedozwoloną klauzulę indeksacyjną

w umowie, gdyż zawierała ona niejednoznacznie określony warunek ryzyka

walutowego i ewidentnie godziła w równowagę kontraktową stron stosunku

prawnego – co skutkowało asymetrycznym rozkładem ryzyka związanego

z zawarciem umowy, w szczególności w zakresie ryzyka kursowego. Uzależnienie

wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku przesądza

o sprzeczności z dobrymi obyczajami przedmiotowych klauzul. W ten sposób doszło

także do naruszenia interesów konsumenta w rażący sposób. W konsekwencji

należy wskazać, że zarówno postanowienia umowy określające zasady przeliczenia

na złote kwoty udzielonego kredytu przy jego wypłacie, jak i przeliczenia spłacanych

rat, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter

niedozwolonych postanowień umownych (zob. uzasadnienie uchwały pełnego

składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz.

118, i przywołane tam orzecznictwo).

13. Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma

charakter niedozwolony w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., jest działająca ex lege

sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą

w art. 3851 § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob.

uchwałę SN z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 87;

uchwałę składu siedmiu sędziów SN – zasadę prawną z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21,

OSNC 2021, nr 9, poz. 56, a także wyroki SN: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13;

z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17;

z 8 lutego 2023 r., II CSKP 978/22). Zatem uznanie, że postanowienia odnoszące się

do przeliczania kwoty kredytu oraz uiszczanych spłat na walutę obcą

są niedozwolonymi postanowieniami umownymi oznacza, iż zgodnie z art. 3851 § 1

zd. 1 k.c., nie wiążą one powoda. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił,

II CSKP 342/24

9

że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż warunek

umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak

by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe

stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły

skutek w postaci „przywrócenia” sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej

znajdowałby się on w braku tego warunku (zob. wyrok TSUE z 21 grudnia 2016 r.,

C-154/15, C-307/15 i C-308/15).

14. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w razie uznania, że postanowienie umowy

kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania

kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,

a w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego

postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający

z przepisów prawa lub zwyczajów (pkt 1). W razie niemożliwości ustalenia wiążącego

strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego

umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie (pkt 2). Wymaga podkreślenia,

że według art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym uchwała

składu całej izby, z chwilą jej podjęcia, uzyskuje moc zasady prawnej, co oznacza,

że wiąże inne składy Sądu Najwyższego. W konsekwencji nieuzasadnione były

zarzuty skargi odnoszące się do możliwości wypełnienia luki w umowie przez

odwołanie się do mechanizmu ustalania kursu walutowego przewidzianego w art.

358 § 2 k.c., tj. przyjęcia na potrzeby wyliczeń średniego kursu NBP, możliwości jej

wykonywania w świetle art. 69 ust. 3 Prawa bankowego lub zastosowania art. 65 k.c.,

a co za tym idzie – utrzymania umowy.

15. Nie był również trafny zarzut kasacyjny dotyczący naruszenia art. 496

w zw. z art. 497 w zw. z art. 455 w zw. z art. 481 § 1 k.c. poprzez jego błędną

wykładnię i przyznanie powodowi odsetek za opóźnienie od zasądzonego

świadczenia pieniężnego w sytuacji skutecznego podniesienia zarzutu zatrzymania.

Wbrew twierdzeniom skarżącego Sąd Apelacyjny nie zasądził bowiem odsetek

za okres od momentu złożenia przez pozwanego zarzutu zatrzymania. Sąd oddalił

bowiem powództwo o odsetki za okres od 15 marca 2022 r. do dnia zapłaty, co było

skutkiem uznania, że oświadczenie o skorzystaniu z prawa zatrzymania dotarło

II CSKP 342/24

10

do powoda w tym dniu (k. 1396 akt sprawy). Ponieważ skargi kasacyjnej nie wniósł

powód, orzeczenie to w tym zakresie uprawomocniło się.

16. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c., oddalił

skargę kasacyjną.

17. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1

i § 3 w zw. z § 2 pkt 6, § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

Jacek Grela

Tomasz Szanciło

Krzysztof Grzesiowski

(G.N.-J.)

[SOP]