Kredyt indeksowany do franka: bank nie zatrzyma zwrotu kapitału, odsetki od pozwu

II CSKP 419/24

2

Wyrokiem z 19 stycznia 2022 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że umowa

kredytu hipotecznego z 8 lipca 2008 r. jest nieważna; zasądził od pozwanego Bank

AG w W. na rzecz powódki S.D. 215 021,53 zł z ustawowymi odsetkami za

opóźnienie od 44 722,93 zł od 13 października 2018 r. do dnia zapłaty i od 170 298,60

zł od 20 lutego 2020 r. do dnia zapłaty oraz oddalił powództwo w pozostałej części.

Wyrokiem z 4 listopada 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił

ww. wyrok w punkcie drugim częściowo w ten sposób, że oddalił powództwo

o zapłatę odsetek ustawowych za opóźnienie od 44 722,93 od 13 października

2018 r. do dnia zapłaty i od 170 298,60 zł od 20 lutego 2020 r. do dnia zapłaty oraz

zastrzegł, że wypłata zasądzonej kwoty głównej nastąpi po zaoferowaniu zwrotu na

rzecz pozwanego 300 000 zł, a w pozostałym zakresie oddalił apelację pozwanego.

Sądy meriti ustaliły, że 8 lipca 2008 r. powódka oraz jej mąż M. D. zawarli z

Bank1 spółką akcyjną w W. (poprzednik prawny pozwanego) umowę kredytu

hipotecznego. Pomimo prośby powódki projekt umowy nie został jej przesłany na

adres e-mail przed jej podpisaniem. Otrzymała ona przygotowaną przez pozwanego

umowę oraz regulamin w dniu podpisania umowy. Zapoznała się z tymi dokumentami,

z tym że warunki kontraktu nie podlegały negocjacjom. Kredytodawca zobowiązał się

udzielić kredytobiorcom kredytu w kwocie, na cel i na warunkach określonych w

umowie, zaś kredytobiorczyni zobowiązała się do korzystania z kredytu na

warunkach

określonych

w

umowie

i „Regulaminie kredytu hipotecznego udzielanego przez […]”

(dalej: „regulamin”) oraz zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami,

opłatami, prowizjami i innymi kosztami w terminach spłaty określonych w umowie.

Kredyt w wysokości 300 000 zł został udzielony z przeznaczeniem na zakup lokalu

mieszkalnego na rynku wtórnym oraz na refinansowanie poniesionych wydatków na

cele mieszkaniowe i modernizację. Nie był związany z działalnością gospodarczą

powódki. Okres kredytowania został oznaczony na 420 miesięcy (35 lat),

a kredytobiorczyni zobowiązała się do zapłaty prowizji w wysokości 2 700 zł.

Związek małżeński powódki, już po zawarciu umowy, został rozwiązany przez

rozwód, a na skutek dokonanego podziału majątku stała się ona jedynym

II CSKP 419/24

3

właścicielem spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego

będącego przedmiotem kredytowania oraz jedynym kredytobiorcą.

Od 1 lipca 2009 r. wprowadzono w banku wzory aneksu do umowy kredytu

hipotecznego do stosowania w relacjach z klientami, którzy podejmą decyzję

o zmianie sposobu spłaty kredytu (zmianie waluty w jakiej raty miały być spłacane)

oraz wprowadzono wzór „dyspozycji zmiany sposobu spłaty kredytu”. W dniu 1 lipca

2013 r. wprowadzono do regulaminu zasady dotyczące wyznaczania kursów

wymiany walut, w tym dla pary CHF/PLN. Szczegółowo opisano mechanizm

wyznaczania kursów kupna i kursów sprzedaży walut przez wskazanie czynników

wpływających na te kursy oraz wysokość spreadu walutowego, zasad publikacji

tabeli kursów walutowych oraz zmiany zasad ustalania kursów walut. Zasady te były

modyfikowane przez kolejne zmiany regulaminu wchodzące w życie kolejno

19 maja 2014 r. i 1 lipca 2016 r. O zmianach powódka została zawiadomiona

pisemnie.

Kredyt został wypłacony jednorazowo w złotych 3 września 2008 r.

w wysokości 300 000 zł, przeliczonej – po kursie pozwanego 1,9097 zł/CHF

– na 157 092,74 CHF. Od dnia zawarcia umowy powódka uiszcza raty kredytu

w złotych. Do 8 kwietnia 2019 r. spłaciła łącznie 215 021,53 zł.

W dniu 7 grudnia 2021 r. do akt sprawy zostało złożone pismo powódki

z 6 grudnia 2021 r., w którym oświadczyła m.in., że akceptuje możliwość upadku

umowy, mając na uwadze konsekwencje z tym związane, w tym możliwość

wystąpienia przez pozwanego z roszczeniem o zwrot wypłaconej w wykonaniu

nieważnej umowy kwoty. Wskazała także, że jest świadoma, iż pozwany może

zgłosić dodatkowe roszczenia o tzw. wynagrodzenie za korzystanie z kapitału, przy

czym zaznaczyła, że nie uznaje zasadności takiego roszczenia.

Na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego Sąd Apelacyjny uznał, że

umowa stała się nieważna w konstrukcji bezskuteczności zawieszonej, a to wobec

uzyskania takiego statusu z woli powódki. Zdaniem tego Sądu kredytobiorcy nie

zostali dostatecznie poinformowani o ryzyku kursowym; dostarczona im informacja

była w istocie abstrakcyjna i zachęcająca do zawarcia umowy oraz nie wskazywała

II CSKP 419/24

4

na rzeczywiste ryzyko ekonomiczne w długim okresie czasu, ani nie przedstawiała

stanu kredytu po zmianie kursu.

Sąd Apelacyjny uznał, że przesłanki abuzywności zostały syntetycznie

i poprawnie opisane przez Sąd Okręgowy w ramach kontroli incydentalnej, a samo

ryzyko kursowe było nieograniczone dla powódki (konsumenta). Eliminacja

postanowień waloryzacyjnych nie pozwalała na utrzymanie umowy, albowiem byłoby

to sądowe ukształtowanie nowej umowy, której strony nie zawierały. Przy czym

chodziło tu o postanowienia abuzywne dotyczące głównych świadczeń stron,

albowiem indeksacja/waloryzacja obejmowała zarówno kwotę wypłaconą w PLN, jak

i raty oraz kwotę kredytu pozostałego do spłaty.

Zdaniem Sądu drugiej instancji nie można podzielić argumentacji pozwanego,

że klauzule waloryzacyjne zostały wyrażone w umowie kredytu w sposób jasny

i precyzyjny, a zatem nie podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek

z art. 3851 § 1 k.c. Nie ma podstaw, by przyjąć w okolicznościach sprawy, że

powódka została poinformowana przed zawarciem umowy o ryzyku kursowym

w sposób, który mógłby uzasadniać wniosek, iż główne świadczenie zostało

sformułowane w sposób jednoznaczny w rozumieniu tego przepisu. Pozwany nie

dochował spoczywających na nim obowiązków informacyjnych, a kwestionowane

postanowienia zostały sformułowane w taki sposób, że wyłączną kompetencję

ustalania kursów walut miał pozwany, przy czym powódka ani nie znała mechanizmu

jego ustalania, ani wartości branych pod uwagę, ani nie miała żadnego wpływu na te

kursy.

Sąd drugiej instancji uznał, że w sprawie mamy do czynienia z umową

wzajemną. Zatem ma zastosowanie art. 496 w zw. z art. 497 k.c. Roszczenie

powódki o zapłatę jest usprawiedliwione wobec nieważności umowy, ale jest

tamowane zgłoszonym zarzutem zatrzymania pozwanego, dotyczącym jego

własnego świadczenia.

Powyższe orzeczenie zaskarżyły skargą kasacyjną obie strony.

Postanowieniem z 28 marca 2024 r., I CSK 1019/23, Sąd Najwyższy odmówił

przyjęcia do rozpoznania skargi kasacyjnej pozwanego, jednocześnie pozostawiając

II CSKP 419/24

5

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego w orzeczeniu kończącym

postępowanie w sprawie.

Powódka zarzuciła w skardze kasacyjnej naruszenie prawa materialnego:

1. art. 58 § 1 i 2 w zw. z art. 3531 i art. art. 3851 k.c. przez ich nieprawidłową wykładnię

polegającą na bezpodstawnym stwierdzeniu, że jej argumenty co do niezgodności

umowy z zasadami współżycia społecznego czy naturą stosunku prawnego

wykreowanego umową kredytu powinny być kwalifikowane tylko przez pryzmat

konsumenckiej ochrony i szczególnych przepisów o niedozwolonych

postanowieniach umownych jako stanowiących lex specialis w stosunku do

przepisów ogólnych, a nie w oparciu o ogólne normy Kodeksu cywilnego;

2. art. 3851 k.c. przez błędną wykładnię i bezzasadne przyjęcie, że do uznania

danego postanowienia za bezskuteczne względem konsumenta konieczne jest

złożenie przez niego oświadczenia, co do świadomości skutków takiego uznania;

3. art. 3851 k.c. przez błędną wykładnię i bezzasadne przyjęcie, że konsument może

złożyć oświadczenie o świadomości skutków uznania postanowienia za

niedozwolone dopiero po pouczeniu go o tych skutkach przez sąd, co w niniejszej

sprawie miało nastąpić dopiero na grudniowej rozprawie przed Sądem Okręgowym

w 2021 r.;

4. art. 455 k.c. przez błędną wykładnię i bezzasadne uznanie, że o wymagalności

świadczenia powódki można mówić dopiero od momentu ww. rozprawy grudniowej;

5. art. 481 § 1 k.c. przez błędną wykładnię i bezzasadne uznanie, że uprawnienie do

domagania się odsetek ustawowych za opóźnienie powstało dopiero podczas tej

grudniowej rozprawy;

6. art. 69 pr.bank. w zw. z art. 487 § 2 k.c. przez przyjęcie, że umowa kredytu

indeksowanego jest umową wzajemną;

7. art. 120 § 1 w zw. z art. 455 w zw. z art. 117 § 21 k.c. przez jego nieprawidłową

wykładnię i w konsekwencji przyjęcie, że termin przedawnienia roszczenia

przedsiębiorcy może rozpocząć bieg dopiero od dnia złożenia przez konsumenta

oświadczenia o znajomości skutków prawnych uznania umowy za nieważną,

podczas gdy do przyznania konsumentowi ochrony, nawet jeżeli miałaby ona

II CSKP 419/24

6

doprowadzić do uznania umowy za nieważną, nie jest konieczne składanie przez

niego jakiegokolwiek oświadczenia, a tym samym termin przedawnienia roszczenia

o zwrot nienależnego świadczenia powinien być liczony od dnia, w którym

najwcześniej można było wezwać drugą stronę do jego spełnienia;

8. art. 496 w zw. z art. 497 k.c. przez przyjęcie, że pozwany jest uprawniony do

podniesienia zarzutu zatrzymania.

We wnioskach skarżąca domagała się uchylenia punktu 1 zaskarżonego

wyroku i orzeczenia co do istoty sprawy przez oddalenie apelacji pozwanego, także

co do odsetek ustawowych za opóźnienie od zasądzonych w wyroku kwot oraz co

do warunku jednoczesnego zaoferowania przez nią zwrotu na rzecz pozwanego

300 000 zł.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna powódki okazała się uzasadniona.

Uznanie abuzywności głównych świadczeń stron, a takimi są postanowienia

zawierające klauzule kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie

kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej lub denominowanego w walucie

obcej (zob. np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2,

poz. 20), pociąga za sobą dalsze konsekwencje. Problemy te zostały

w zdecydowanej większości rozwiązane w uchwale składu całej Izby Sądu

Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118),

w uzasadnieniu której wskazano m.in., że w praktyce zakwestionowanie przez

kredytobiorcę związania niedozwolonym postanowieniem umownym jest najbardziej

typowym przypadkiem, gdy można przyjąć, iż konsument odmawia potwierdzenia

niedozwolonego postanowienia. Nie należy jednak wykluczać sytuacji, gdy prawo

konsumenta do potwierdzenia wygaśnie z innych przyczyn. W uzasadnieniu uchwały

Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, wyrażono pogląd, zgodnie z którym

ze względu na pewność prawa należy przyjąć, że zgodę na związanie

niedozwolonym postanowieniem konsument powinien wyrazić w rozsądnym czasie

od udzielenia mu należytej informacji. Jeżeli zaś tego nie uczyni, niedozwolone

postanowienie stanie się trwale bezskuteczne (nieważne). Stanowisko to może

skłaniać do polemiki; nie zostało również sprecyzowane, czy i w jaki sposób druga

II CSKP 419/24

7

strona może wpływać na określenie rozsądnego czasu do potwierdzenia klauzuli.

Ostatecznie jednak ten kierunek rozumowania należy zaaprobować, gdyż w innym

wypadku konsument, który otrzymał wypłatę kwoty kredytu na podstawie

bezskutecznej umowy kredytu, mógłby trwale uniemożliwić drugiej stronie żądanie

zwrotu otrzymanej kwoty, jeżeli tylko nie składałby żadnego oświadczenia

w przedmiocie woli związania niedozwolonymi postanowieniami. Niemożliwe byłoby

wówczas dochodzenie zapłaty rat kredytu zgodnie z umową, gdyż sąd z urzędu

musiałby uwzględnić skutki abuzywności klauzul, natomiast żądanie zwrotu

nienależnego świadczenia (w postaci wypłaconego kapitału) nie mogłoby zostać

uwzględnione z powodu braku oświadczenia konsumenta.

W szczególnych sytuacjach możliwe jest zatem powstanie wymagalności

roszczeń banku o zwrot nienależnego świadczenia mimo niepowołania się przez

konsumenta na abuzywność klauzuli, co skutkuje również rozpoczęciem biegu

przedawnienia z tą chwilą.

Reasumując należy uznać, że jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu

niedozwolonego charakteru jej postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku

o zwrot kwot wypłaconych z tytułu kredytu rozpoczyna się co do zasady od dnia

następującego po dniu, w którym kredytobiorca zakwestionował względem banku

związanie postanowieniami umowy.

Z kolei stwierdzono także, że w orzecznictwie i doktrynie nie ulega wątpliwości,

iż roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia mają charakter bezterminowy

(zob. np. uchwały SN: z 6 marca 1991 r., III CZP 2/91, OSNC 1991, nr 7, poz. 93,

i z 26 listopada 2009 r., III CZP 102/09, OSNC 2010, nr 5, poz. 75; wyroki SN:

z 17 grudnia 1976 r., III CRN 289/76; z 22 marca 2001 r., V CKN 769/00,

OSNC 2001, nr 11, poz. 166; z 24 kwietnia 2003 r., I CKN 316/01, OSNC 2004,

nr 7-8, poz. 117; z 28 kwietnia 2004 r., V CK 461/03; z 11 marca 2010 r.,

IV CSK 401/09; z 8 lipca 2010 r., II CSK 126/10; z 28 sierpnia 2013 r., V CSK 362/12;

z 9 sierpnia 2016 r., II CSK 760/15; z 9 lutego 2017 r., IV CSK 171/16,

i z 29 września 2017 r., V CSK 642/16). W tej sytuacji termin spełnienia świadczenia

wyznacza się na podstawie art. 455 k.c. Powinno ono być spełnione niezwłocznie po

wezwaniu skierowanym przez zubożonego.

II CSKP 419/24

8

Stąd trafnie przyjął Sąd Okręgowy, że odsetki ustawowe za opóźnienie

powinny być naliczane od chwili doręczenia pozwanemu pozwu i od chwili

doręczenia pozwanemu pisma zawierającego ostatecznie sformułowane żądanie.

Oświadczanie złożone w grudniu 2021 r. na rozprawie nie ma w tym wypadku

znaczenia, skoro już wcześniej powódka zakwestionowała ważność umowy kredytu

wnosząc pozew i kolejne pisma w niniejszej sprawie.

Aktualnie zarówno w judykaturze Sądu Najwyższego, jak i orzecznictwie

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dominuje stanowisko, że w tożsamych

okolicznościach, jak w niniejszej sprawie, nie ma podstaw do podniesienia zarzutu

zatrzymania.

Trybunał ten uznał, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten

sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie

z którą w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez instytucję bankową

z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi na nieuczciwy charakter

niektórych warunków tej umowy powołanie się przez tę instytucję na prawo

zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości

uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od wspomnianej instytucji ze

względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru

tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez rzeczonego konsumenta

zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia otrzymanego od tej samej

instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej umowy, niezależnie od spłat

dokonanych już w wykonaniu tej umowy (zob. postanowienie z 8 maja 2024 r.,

C-424/22).

Z kolei w uchwale składu siedmiu sędziów z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23

(OSNC 2025, nr 3, poz. 25) Sąd Najwyższy wskazał, że prawo zatrzymania

(art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność

z wierzytelności drugiej strony. Nadto w najnowszym orzecznictwie uznano, że

w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy

kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania

II CSKP 419/24

9

na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c. (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów

SN z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24, OSNC 2025, nr 11, poz. 98).

Niewątpliwie, powyższe stanowisko miało również wpływ na zasadność skargi

kasacyjnej w zakresie odsetek ustawowych za opóźnienie. Sąd drugiej instancji

bowiem, uwzględniając zarzut zatrzymania, oddalił roszczenie o odsetki.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39816 zd. 1 k.p.c., uchylił

wyrok Sądu drugiej instancji w zaskarżonej części i orzekł co do istoty sprawy przez

oddalenie apelacji pozwanego oraz zgodnie z art. 108 § 1 i art. 98 k.p.c. rozstrzygnął

o kosztach postępowania kasacyjnego, łącznie odnośnie do obu skarg kasacyjnych.

Jacek Grela Tomasz Szanciło Krzysztof Grzesiowski

[S.J.]

[a.ł]