Kredyt indeksowany do franka bez zasad ustalania kursu. SN oddalił skargę kasacyjną banku

Wyrokiem z 6 października 2021 r. Sąd Okręgowy Warszawa - Praga

w Warszawie ustalił, że pomiędzy E.S. i R.G. a Bankiem S.A. w W. nie istnieje

stosunek prawny wynikający z umowy o kredyt hipoteczny […] zawartej w dniu 24

sierpnia 2009 r. pomiędzy Bankiem1 S.A. w W. a powodami (pkt I); zasądził od

pozwanej na rzecz powódki 49 679,66 zł wraz z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie od 16 lipca 2020 r. do dnia zapłaty (pkt II), zasądził od pozwanej na rzecz

powoda 49 679,66 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 16 lipca 2020

r. do dnia zapłaty (pkt III); w punkcie czwartym zasądził od pozwanej na rzecz

powódki 11 553,46 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 2 marca

2021 r. do dnia zapłaty (pkt IV); zasądził od pozwanej na rzecz powoda 11 553,45

CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 2 marca 2021 r. do dnia

zapłaty (pkt V); oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt VI); a ponadto

rozstrzygnął o kosztach postępowania (pkt VIII).

Sąd pierwszej instancji ustalił, że 24 sierpnia 2009 r. powodowie zawarli

z Bankiem1 S.A. w W. (poprzednikiem prawnym pozwanej) umowę kredytu

indeksowanego kursem waluty CHF.

Gdy powodowie udali się do oddziału banku, umowa była już przygotowana

do podpisu i oparta ona była na stosowanym powszechnie w banku wzorze umowy.

Po zapoznaniu się z jej treścią powodowie złożyli pod nią podpisy. Kwota kredytu

wynosiła 650 000 zł, kredyt został udzielony na 30 lat i został wypłacany w dwóch

transzach, każdorazowo w PLN. Spłaty miały następować w równych ratach

kapitałowo-odsetkowych.

Zgodnie z umową raty kapitałowo-odsetkowe oraz raty odsetkowe spłacane

miały być w PLN po uprzednim ich przeliczeniu według kursu sprzedaży CHF z tabeli

kursowej banku obowiązującego na dzień spłaty z godziny 14:50.

W dniu 14 marca 2012 r. strony zawarły aneks do umowy, na podstawie

którego powodowie uzyskali możliwość dokonywania spłaty kredytu bezpośrednio

w CHF.

II CSKP 440/24

3

Sąd a quo ustalił również, że zawierając umowę powodowie złożyli

oświadczenie, że zostali zapoznani z warunkami udzielania kredytu złotowego

waloryzowanego kursem waluty obcej, w tym w zakresie zasad dotyczących spłat

kredytu i w pełni je akceptują oraz że są świadomi, iż z kredytem waloryzowanym

związane jest ryzyko kursowe, a jego konsekwencje wynikające z niekorzystnych

wahań kursu złotego wobec walut obcych mogą mieć wpływ na wzrost kosztów

obsługi kredytu.

Bank wypłacił powodom kwotę kredytu w PLN zgodnie z terminami wypłaty

transz określonymi w umowie.

W wykonaniu umowy w okresie od 1 grudnia 2010 r. do 2 czerwca 2014 r.

powodowie uiścili na rzecz pozwanej łącznie kwotę 92 110,48 zł z tytułu kapitału

i odsetek kredytowych. Natomiast w okresie od 2 kwietnia 2012 r. do 2 grudnia

2013 r. uiścili na rzecz banku z tego tytułu kwotę 23 106,91 CHF. Ponadto,

w dniu 1 października 2012 r. pobrano od nich w związku z umową kredytu kwotę

7248,84 zł z tytułu ubezpieczenia niskiego wkładu własnego.

Przechodząc do oceny prawnej powództwa, Sąd pierwszej instancji wskazał,

że powodowie mają interes prawny w ustaleniu nieistnienia stosunku prawnego

wynikającego z umowy kredytu. Zaprzestanie spłaty kredytu bez posiadania

prawomocnego orzeczenia sądu przesądzającego nieważność umowy narażałoby

powodów na ryzyko wytoczenia powództwa o zapłatę przeciwko nim przez pozwaną,

jak również na podjęcie przez pozwaną próby wpisania powodów do rejestrów

dłużników. Samo wytoczenie powództwa o zapłatę nie przesądziłoby natomiast

całkowitej nieważności umowy kredytu, zwłaszcza, gdy powodowie domagają się

zwrotu świadczeń jedynie za część dotychczasowego okresu obowiązywania

umowy. Dopiero jednoznaczne ustalenie przez sąd nieważności całej umowy kredytu

pozwoli powodom na definitywne zakończenie sporu z pozwaną w kwestii ważności

umowy.

W ocenie Sądu sporna umowa kredytu jest w całości bezwzględnie nieważna.

Sąd podkreślił, że podstawy nieważności umowy kredytu upatrywać można

zarówno w regulacjach Unii Europejskiej, jak również w ustawodawstwie polskim.

W pierwszej kolejności jako podstawę do stwierdzenia nieważności umowy kredytu

II CSKP 440/24

4

wskazano art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r.

w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE

z 1993 r., L 95, s. 29; dalej: „dyrektywa 93/13"), przy czym zastosowanie znajduje

także w tym zakresie art. 3851 k.c., który powinien być interpretowany w zgodzie

z dyrektywą, umożliwiając sankcję nieważności całej umowy.

Sąd wskazał dalej, że w umowie znajdują się nieuczciwe warunki umowne.

W ocenie Sądu sporne między stronami postanowienia umowy nie zostały

sformułowane prostym i zrozumiałym językiem. Nie wyjaśniono bowiem

kredytobiorcom w przejrzysty sposób mechanizmu ustalania kursu waluty przez

bank, jak też nie poinformowano ich dostatecznie o możliwości wystąpienia

w zasadzie nieograniczonego ryzyka związanego z kredytem indeksowanym oraz

o kosztach kredytu, jakie mogą wystąpić z uwagi na wahania kursu CHF. Sąd zwrócił

również uwagę, że sam fakt, iż kredytobiorcy, podpisując umowę kredytu,

równocześnie złożyli podpisy pod oświadczeniem wskazującym na to, że są

świadomi ryzyka związanego z zawieraniem umowy kredytu indeksowanego, nie

oznacza, że bank dopełnił formalności w zakresie tworzenia warunków umowy

w sposób prosty i zrozumiały.

Dalej Sąd wskazał, że sporne postanowienia powodują znaczącą

nierównowagę w zakresie wynikających z umowy praw i obowiązków stron. Jej

przejawy można dostrzec m.in. w tym, że bank jest uprawniony do jednostronnego,

samodzielnego ustalania kursu kupna i sprzedaży CHF, czym może wpływać

jednostronnie i dowolnie (bez zastrzeżonego ograniczenia co do wysokości) na

wysokość zobowiązania konsumenta, zaś konsument nie ma wpływu na wysokość

kursu, co skutkuje tym, że bank uzyskuje dodatkową korzyść stosując kurs wyższy

od kursu banku narodowego. Po wyeliminowaniu z umowy kredytu niedozwolonych

postanowień umownych umowa nie może dalej funkcjonować. Pozbawiona została

bowiem istotnych postanowień odnoszących się do głównych świadczeń stron.

Sąd a quo stanął ponadto na stanowisku, że umowa jest w całości

bezwzględnie nieważna także na podstawie art. 58 § 1 w zw. z art. 3531 k.c., jako

naruszająca granice zasady swobody umów oraz na podstawie art. 58 § 1 k.c.

w zw. z art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn.:

II CSKP 440/24

5

Dz.U. 2026 poz. 38, dalej: „pr. bank”), jako sprzeczna z naturą stosunku z umowy

kredytu. Bezwzględna nieważność umowy wynika również z art. 58 § 2 k.c. wobec

sprzeczności umowy z zasadami współżycia społecznego: uczciwości, rzetelności

podmiotów profesjonalnych (banków) i udzielanych przez nie informacji, ochrony

podmiotów słabszych, w tym konsumentów.

W konsekwencji powodom przysługuje roszczenie o zwrot nienależnych

świadczeń spełnionych w wykonaniu umowy. Wszystkie wpłaty dokonane przez

powodów na rzecz banku w związku z umową kredytu (tak raty kredytu, jak

i należności z tytułu ubezpieczenia niskiego wkładu własnego) powinny podlegać

zwrotowi w oparciu o art. 410 w zw. z art. 405 k.c.

Apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji wniosła pozwana, zaskarżając

go w punktach I, II, III, IV, V, VII i VII oraz formułując m.in. zarzuty: nierozpoznania

istoty sprawy; naruszenia art. 233 § 1 w zw. z art. 2432 k.p.c.; art. 2352 § 1 pkt 2

w zw. z art. 278 § 1 w zw. z art. 227 k.p.c.; art. 189 k.p.c.; art. 69 ust. 1 i 2

pkt 2 pr. bank. w zw. z art. 58 § 1 k.c.; art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 1

i art. 5 dyrektywy 93/13; art. 3531 w zw. z art. 58 § 1 k.c.

Wyrokiem z 22 czerwca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację

(pkt I) oraz zasądził od pozwanej na rzecz powodów zwrot kosztów postępowania

apelacyjnego (pkt II).

Sąd ad quem uznał przy tym, że korekty wymagają rozważania prawne Sądu

pierwszej instancji w części, w której Sąd ten przyjął, że umowa jest nieważna na

podstawie art. 58 § 1 k.c. z uwagi na sprzeczność jej treści z art. 3531 k.c.

i art. 69 pr. bank. Sąd odwoławczy podkreślił, że w sytuacji kolizji art. 58 § 1 k.c.

i art. 3851 k.c. należy dać pierwszeństwo drugiemu z tych przepisów jako

szczególnemu w zakresie ochrony konsumenckiej.

Ustalenia i rozważania prawne Sądu pierwszej instancji co do tego, że

w umowie zawarto postanowienia, na podstawie których kredytodawca jest

upoważniony do jednostronnego oznaczenia kursu waluty właściwej do wyliczenia

wysokości zobowiązania powodów oraz ustalenia wysokości rat kredytu, bez

wskazania obiektywnych i weryfikowalnych kryteriów oznaczenia tego kursu, zostały

ocenione przez Sąd odwoławczy jako prawidłowe. Postanowienia te są abuzywne

II CSKP 440/24

6

w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. Brak przejrzystości warunków umownych

odnoszących się do indeksacji, obciążenie konsumenta ryzykiem

nieproporcjonalnym do otrzymanej kwoty kredytu oraz korzyści wynikających

z obniżonego oprocentowania, gdyż konsument musi długoterminowo ponieść koszt

zmiany kursu waluty, sprawiają, że nie można przyjąć, iż przedsiębiorca, postępując

w sposób przejrzysty z konsumentem, mógł racjonalnie oczekiwać, iż konsument ten

przyjąłby takie warunki w drodze indywidualnych negocjacji.

Sąd odwoławczy przyjął, że na skutek eliminacji postanowień niedozwolonych

umowa jest nieważna (bezskuteczna) ex lege i nie wiąże stron ze skutkiem ex tunc.

Sąd ten jako prawidłowe ocenił ponadto ustalenie Sądu pierwszej instancji, że

zarówno indeksacja jak i odesłanie do tabel kursowych stanowią główny przedmiot

umowy, oraz że postanowienia te nie zostały sformułowane jednoznacznie, gdyż

bank nie wskazał zasad ustalania kursów oraz nie udzielił powodom rzetelnej

informacji o ryzyku kursowym przy jednoczesnym wykreowaniu takiego ryzyka

w umowie kredytu.

W ocenie Sądu drugiej instancji informacje udzielone powodom przez bank

o skali ryzyka walutowego (kursowego) nie pozwalały im na podjęcie świadomej

i rozważnej decyzji co do związania się postanowieniami umowy o kredyt w PLN

indeksowany kursem CHF, a w związku z powyższym dopuszczalne jest badanie

abuzywności klauzuli ryzyka kursowego. Pozwana nie udowodniła, iż poinformowała

powodów o skali ryzyka kursowego, jakie przyjmują na siebie podpisując umowę

o kredyt indeksowany kursem CHF a zwłaszcza o tym, że ryzyko to jest

nieograniczone. Nie ulega wątpliwości, że powodowie poinformowani zostali przez

bank o tym, że niekorzystna zmiana kursu waluty spowoduje wzrost comiesięcznych

rat spłaty kredytu, taka informacja nie może być jednak uznana za wystarczającą do

podjęcia przez kredytobiorców świadomej decyzji o wyborze kredytu w PLN

indeksowanego do CHF.

Z uwagi na długi okres kredytowania (360 miesięcy) bank powinien wyraźnie

wskazać powodom niebezpieczeństwa wiążące się z oferowanym kredytem, tak by

mieli pełne rozeznanie co do jego skutków ekonomicznych. Ogólne informacje

o wzroście kosztów kredytu przy wahaniach kursowych nie są wystarczające. Sporna

II CSKP 440/24

7

umowa kredytu została oceniona przez Sąd odwoławczy jako niekorzystna dla

powodów od samego początku. Nie ulega wątpliwości, że obiektywnie możliwe do

osiągnięcia przez nich korzyści z przedmiotowej umowy, wynikające

z oprocentowania kredytu z zastosowaniem stawki bazowej LIBOR3M, nie

równoważyły w sposób dostateczny ryzyka kursowego związanego z umową

w całym okresie jej obowiązywania, oraz że bank nie zaproponował powodom innego

zabezpieczenia przed ryzykiem walutowym.

Sąd podkreślił, że zawierając aneksy do umowy, w tym aneks z 14 marca

2012 r., powodowie nie sanowali zawartych w niej postanowień abuzywnych.

Okoliczność, że mogli oni spłacać zaciągnięte kredyty bezpośrednio w CHF, nie

prowadzi do usunięcia pierwotnej wadliwości umowy. Wyeliminowanie ryzyka

kursowego wynikającego ze spornych postanowień umowy oznacza, że utrzymanie

umowy w mocy nie jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą nieważnością.

Jako chybiony został oceniony również zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. Sąd

odwoławczy podzielił w tym zakresie rozważania prawne Sądu pierwszej instancji

i odwołał się do nich, nie znajdując potrzeby ponownego ich przytaczania.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji wniosła pozwana,

zaskarżając ten wyrok w całości oraz formułując pod jego adresem zarówno zarzuty

naruszenia przepisów postępowania, które mogą mieć istotny wpływ na wynik

sprawy (3271 § 1 pkt 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.; art. 386 § 4 k.p.c.) jak i naruszenia

prawa materialnego (art. 189 k.p.c.; art. 3852 k.c.; art. 3851 § 1 k.c.; art. 3851 § 1 k.c.

oraz art. 3852 k.c. oraz art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c.;

art. 58 § 1 w zw. z art. 3851 § 2 k.c.; art. 358 § 2 k.c. w zw. z motywem 13. dyrektywy

93/13; art. 358 § 2 w zw. z art. 3851 § 2 k.c.; art. 58 § 1 w. zw. z art. 3851 § 2 k.c.

w zw. z art. 5 k.c. oraz art. 6 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji

RP oraz art. 2 i art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej. W oparciu o sformułowane

w skardze zarzuty pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego

rozpoznania z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach procesu;

ewentualnie, na podstawie art. 39816 k.p.c., wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez uwzględnienie apelacji

II CSKP 440/24

8

pozwanej w całości, a ponadto o zasądzenie od powodów na rzecz pozwanej

kosztów procesu za pierwszą i drugą instancję. Ponadto, pozwana wniosła

o zasądzenie od powodów na rzecz pozwanej kosztów postępowania kasacyjnego,

w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Powodowie złożyli odpowiedź na skargę kasacyjną pozwanej, wnosząc o jej

oddalenie oraz o zasądzenie od strony pozwanej na rzecz strony powodowej kosztów

postępowania kasacyjnego według norm prawem przewidzianych, w tym kosztów

zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga podlegała oddaleniu.

Rozstrzygając w pierwszej kolejności o zarzutach naruszenia prawa

procesowego stwierdzić należy, iż niezasadny okazał się zarzut naruszenia

art. 3271 § 1 pkt 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez sformułowanie wewnętrznie

sprzecznego uzasadnienia, co ma uniemożliwiać kontrolę kasacyjną zaskarżonego

wyroku.

W pierwszej kolejności wskazać należy, iż z uzasadnienia zarzutu wynika

nieprawidłowe wskazanie jako podstawy art. 3271 § 1 pkt 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.,

zamiast art. 387 § 21 k.p.c., który stanowi przepis szczególny względem

art. 3271 k.p.c. (zob. postanowienie SN z 27 czerwca 2024 r., I CSK 1367/24).

Sąd odwoławczy uznał za niezasadny apelacyjny zarzut naruszenia

art. 3531 k.c. i jednocześnie ocenił jako błędne stanowisko Sądu pierwszej instancji,

który uznał umowę kredytu za nieważną z uwagi na jej sprzeczność z art. 3531 k.c.

i art. 69 pr. bank. Jednak wywód zawarty w uzasadnieniu wyroku Sądu drugiej

instancji koncentruje się na kwestii abuzywności postanowień umowy kredytu. Sąd

odwoławczy przyjął, podobnie jak Sąd a quo, że na skutek eliminacji postanowień

uznanych za niedozwolone, umowa kredytu jest nieważna (bezskuteczna) ex lege

i nie wiąże stron ze skutkiem ex tunc. W konsekwencji należy uznać, że wyrok Sądu

drugiej instancji z uwagi na wskazane motywy rozstrzygnięcia poddaje się kontroli

kasacyjnej. Z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia wynika to, jaka była

rzeczywista przyczyna uznania przez Sąd umowy kredytu za nieważną.

II CSKP 440/24

9

Nawet jednak, gdyby hipotetycznie uznać, że w tym zakresie uzasadnienie

jest błędne, to z uwagi na ocenę merytoryczną odnoszącą się do oceny skutków

zawarcia w umowie kredytu niedozwolonych postanowień, zaskarżony wyrok

odpowiada prawu.

Niezasadny okazał się również zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c., mimo że,

Sądy obu instancji błędnie przyjęły, że powodowie sformułowali żądania

alternatywne, a nie ewentualne (w pozwie oraz piśmie doprecyzowującym żądanie

pozwu znajdującym się na k. 160 i n. powodowie wskazali, że formułują żądania

ewentualne).

Wbrew stanowisku skarżącej nie można mówić o nierozpoznaniu istoty

sprawy, skoro Sąd orzekł o żądaniu ewentualnym zgłoszonym przez stronę

powodową, które było żądaniem najdalej idącym. Zostało ono oparte na założeniu,

że umowa jest nieważna (żądanie główne oraz pierwsze żądanie ewentualne oparte

były natomiast na założeniu, zgodnie z którym po wyeliminowaniu postanowień

abuzywnych umowa może być w pozostałym zakresie utrzymana w mocy).

W tym zakresie zresztą formułując zarzut, że Sąd odwoławczy wadliwie

przyjął, iż Sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy, pozwana powinna była

raczej wskazać jako podstawę naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. Zarzut

naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. może być bowiem uznany za uzasadniony tylko

wówczas, gdy sąd drugiej instancji, mimo stwierdzenia braku rozpoznania istoty

sprawy bądź konieczności przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości,

wydał inne niż przewidziane w tym przepisie rozstrzygnięcie (postanowienie SN

z 27 września 2024 r., I CSK 4230/23). W niniejszej sprawie taka okoliczność nie

zachodzi.

Niezasadne są również zarzuty naruszenia prawa materialnego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego trafnie przyjmuje się, że kredytobiorca,

mimo dochodzenia od banku roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia ma

również interes prawny w ustaleniu braku związania umową kredytu,

w szczególności jeżeli umowa nie została jeszcze w całości wykonana

(zob. np. wyroki: z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22, OSNCZD 2022, Nr 4, poz. 44;

II CSKP 440/24

10

z 1 czerwca 2022 r., II CSKP 364/22, OSNC-ZD 2022, Nr 4, poz. 51 i z 6 marca

2024 r., II CSKP 2223/22).

Nie budzi też wątpliwości w judykaturze, że oceny abuzywności

postanowienia umownego dokonuje się natomiast według stanu z chwili zawarcia

umowy, a nie następczo (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 20 czerwca

2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, Nr 1, poz. 2). W konsekwencji chwila ta

determinuje również ocenę tego, czy doszło do rażącego naruszenia interesów

konsumenta (w rozpoznawanej sprawie powodów).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym

postanowienia uprawniające bank do jednostronnego ustalenia kursów walut są

nietransparentne, ponieważ pozostawiają pole do arbitralnego działania

banku, a równocześnie obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem.

W konsekwencji postanowienia umowy określające zarówno zasady przeliczenia na

złote kwoty udzielonego kredytu przy jego wypłacie, jak i przeliczenia spłacanych rat,

pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter

niedozwolonych postanowień umownych (zob. uzasadnienie uchwały pełnego

składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, Nr 12,

poz. 118, i przywołane tam orzecznictwo). Sprzeczność z dobrymi obyczajami

i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu

wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku, przy czym dla tej

oceny nie ma znaczenia, w jakim stopniu bank w rzeczywistości z tej swobody

korzystał (zob. wyrok SN z 16 maja 2025 r., II CSKP 201/23).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ustalono już, że między klauzulami

ryzyka walutowego i spreadu walutowego występuje ścisłe powiązanie

(zob. uzasadnienie uchwały pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r.,

III CZP 25/22, i przywołane tam orzecznictwo). Jeżeli z umowy usunięte zostałyby

postanowienia określające sposób ustalenia kursu waluty, do zastosowania

tzw. klauzuli ryzyka (zastosowania mechanizmu indeksacji) konieczne byłoby

zastąpienie takich postanowień innym sposobem określenia kursu. Taki zabieg jest

zaś niedopuszczalny zgodnie z punktem pierwszym wskazanej wyżej uchwały.

II CSKP 440/24

11

Postanowienia abuzywne nie wiążą konsumenta (art. 3851 § 2 k.c.). Sądy

mają obowiązek zbadania z urzędu, czy postanowienia uzgodnione między stronami

mają nieuczciwy charakter, pozostawiając w razie potrzeby bez stosowania wszelkie

przepisy krajowe lub orzecznictwo, które są sprzeczne z efektem takiego badania

(zob. wyrok TSUE z 7 listopada 2019 r., C-419/18 i C-483/18, Profi Credit Polska,

EU:C:2019:930, pkt 76, podobnie wyroki: z 4 czerwca 2009 r., Pannon GSM,

C-243/08, EU:C:2009:350, pkt 32, 34, 35; z 14 czerwca 2012 r., C-618/10, Banco

Espańol de Crédito, EU:C:2012:349, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo; a także

z 18 lutego 2016 r., C-49/14, Finanmadrid EFC, EU:C:2016:98, pkt 46).

W orzecznictwie TSUE dopuszcza się rozwiązanie, zgodnie z którym nieważność

warunku nieuczciwego (ang. nullity of the term, niem. Nichtigkeit der Klausel, franc.

la nullité de la dite clause) pociąga za sobą nieważność umowy (ang. cancellation of

the agreement, niem. Nichtigerklärung des Vertrags, franc. I'annulation du contrat,

zob. wyrok TSUE z 7 grudnia 2023 r., mBank S.A., C-140/22. ECLI:EU:C:2023:965).

Orzecznictwo TSUE nie precyzuje jednak charakteru sankcji cywilnoprawnej

dotykającej wówczas całą umowę. Do sądu należy podjęcie, przy uwzględnieniu

całości prawa krajowego, wszelkich środków niezbędnych dla ochrony konsumenta

przed szczególnie szkodliwymi konsekwencjami, jakie mogłoby dla niego mieć

unieważnienie umowy (wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., X S.A., C-6/22,

ECLI:EU:C:2023:216).

W powołanej uchwale Sądu Najwyższego w sprawie III CZP 25/22 wskazano,

iż w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także

w pozostałym zakresie. Postanowienie wykraczające poza granice swobody umów

w takim rozumieniu, jak o tym stanowi art. 3531 k.c., które z tej przyczyny może być

jednocześnie zakwalifikowane jako niedozwolone postanowienie umowne

w rozumieniu art. 3851 k.c., nie jest per se bezwzględnie nieważne, lecz ma do niego

zastosowanie sankcja określona w art. 3851 k.c. Kwestionowane postanowienie nie

wywołuje skutków prawnych od samego początku i z mocy prawa, co sąd ma

obowiązek wziąć pod uwagę z urzędu, chyba że konsument następczo udzieli

„świadomej, wyraźnej i wolnej zgody” na to postanowienie i w ten sposób zapewni

jego skuteczność (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r.,

II CSKP 440/24

12

III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9, poz. 56, i cytowane w jej uzasadnieniu obszerne

orzecznictwo). Sprzeczne z naturą stosunku prawnego kredytu indeksowanego do

waluty obcej są postanowienia, w których kredytodawca jest upoważniony do

jednostronnego oznaczenia kursu waluty właściwej do wyliczenia wysokości

zobowiązania kredytobiorcy oraz ustalenia wysokości rat kredytu, jeżeli z treści

stosunku prawnego nie wynikają obiektywne i weryfikowalne kryteria oznaczenia

tego kursu. Postanowienia takie, jeśli spełniają kryteria uznania ich za niedozwolone

postanowienia umowne, nie są nieważne, lecz nie wiążą konsumenta w rozumieniu

art. 3851 k.c. (uchwała SN z 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22).

Po pierwsze jednak, niezwiązanie umową w rozumieniu przepisów

o niedozwolonych postanowieniach umownych nie wyklucza przyjęcia przez sąd

skutku w postaci nieważności umowy z uwagi na ocenę całokształtu jej treści, tym

bardziej, że – jak już zaznaczono – w świetle prawa Unii stwierdzenie nieważności

umowy mieści się w zakresie sankcji, jaką dyrektywa 93/13 przewiduje w związku

z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych.

Po drugie, jak już wskazano, nawet ewentualne błędne przyjęcie przez Sądy

obu instancji sankcji nieważności umowy zamiast bezskuteczności jako skutku

szczególnego umowy nie wpływa na ostateczną prawidłowo dokonaną przez Sąd

odwoławczy ocenę braku związania konsumenta taką umową (tak samo, jak

w przypadku sankcji nieważności bezwzględnej nie wywołuje ona skutków prawnych

od samego początku i z mocy prawa) z uwagi na ocenione jako abuzywne

niedozwolone postanowienia umowne.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości brak możliwość

stosowania art. 358 § 2 k.c. w związku ze stwierdzeniem niedozwolonego charakteru

postanowienia umownego (zob. np. wyroki SN: z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22;

z 23 marca 2022 r., II CSKP 532/22; z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22;

z 28 kwietnia 2022 r., II CSKP 40/22). Modyfikacja umowy poprzez uzupełnienie jej

luk byłaby sprzeczna z celem zapobiegania kolejnym naruszeniom, co jest

istotą dyrektywy 93/13. Przyjęcie dopuszczalności takich uzupełnień umowy

przyczyniłoby się bowiem do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego

na przedsiębiorców poprzez zwykły brak stosowania takich nieuczciwych warunków

II CSKP 440/24

13

wobec konsumentów, ponieważ nadal byliby oni zachęcani do stosowania

rzeczonych warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały one być unieważnione, to

jednak umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd

krajowy, tak aby zagwarantować w ten sposób interes rzeczonych przedsiębiorców

(zob. np. wyroki TSUE: z 14 czerwca 2012 r., C-618/10, Banco Español de Crédito,

SA przeciwko Joaquínowi Calderónowi Caminie; z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13,

i z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17; zob. np. wyrok SN z 17 marca

2022 r., II CSKP 474/22). Uzupełnienie luk po wyeliminowaniu niedozwolonego

postanowienia umownego stanowiłoby zbyt daleko idącą modyfikację umowy w celu

ratowania sytuacji prawnej przedsiębiorcy stosującego niedozwolone postanowienie

umowne. Art. 358 § 2 k.c. jest przepisem o charakterze ogólnym, a nie

dyspozytywnym, co na mocy wyroku TSUE z 3 października 2019 r.,

C-260/18 wyklucza możliwość jego zastosowania. Ponadto, przepis ten odnosi się

do zobowiązań, których przedmiotem jest suma wyrażona w walucie obcej, a nie do

klauzul waloryzacyjnych (a zatem zobowiązań, dla których waluta obca pełni jedynie

funkcję miernika świadczenia, które jest spełniane w walucie

polskiej). W przypadku kredytów indeksowanych (a więc takich, z jakimi mamy do

czynienia w niniejszym przypadku) kwota kredytu wyrażona jest w walucie polskiej,

z kolei waluta obca stanowi jedynie wyżej wspomniany miernik świadczenia

spełnianego w walucie polskiej.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c.,

orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie

z art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z art. 99 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 6, § 10 ust. 4

pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r.

w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2026 r.

poz. 118).

Marcin Trzebiatowski

Piotr Telusiewicz

Kamil Zaradkiewicz

[M.O.]

[SOP]